будьуктаа диэнтэн холб. туһ. Сибилигин, бөрөтүгэр сорунан, саатын сомуогун уган будьуктаһан барда. В. Протодьяконов
Артур уол …… сыыҥын өрө сыҥсырыйа-сыҥсырыйа, мас ат оҥостон будьуктаһар. «ХС»

ньалтай диэнтэн хамс
көстүү. Чанчарык кыыс Ньалтарыйдаҕына, Сыыҥтаах уол Сыҥсырыйдаҕына, Күн күлэр. Сиргэнэн күлэр. С. Данилов

сыҥсырый диэнтэн бэй
туһ. [Сыта Сыҥсаар] Сыҥсырынан эрэ кэбиһэр. М. Ефимов

сыҥсырый диэнтэн төхт
көрүҥ. Абдуркулла …… булт суолун сытырҕалаабыт ыт курдук ис-иһиттэн үөһэ тыынан сыҥсырыйталаата. Эрилик Эристиин

туохт., кэпс.
1. «Сып» дииргэ майтынныыр тыаһы таһаар (хол., талаҕынан охсон). ☉ Произвести короткий, резкий, свистящий звук (напр., ударяя плетью по воздуху)
Дэйбиирин угунан атын сып гына охсор. А. Фёдоров
△ Тыастаахтык салгыны сыҥсырыйан ыл. ☉ Шумно втянуть воздух носом
Үрүкү-түрүкү өйдүүр курдукпун Өрүү эһэм миигин атаахтатарын: Холустук төбөбүн имэрийэрин, Кэтэхпиттэн сып гына сыллыырын. Урсун
2. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр элэс гын, харах далыттан сүтэн хаал. ☉ Быстро, моментально исчезнуть, незаметно выскользнуть
Дьахтар …… дьиэ таһын диэки сып гынан хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Кини, чыпчылыйыах икки ардыгар таҥна охсоот, таһырдьа сып гынна. С. Никифоров

таммалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Хонооһой оҕонньор арыытын остуолга таммалата-таммалата, алаадьылаах чэйи иһэн чомполуу олордо. Күндэ
Толлор Ньукулай табаҕын таһааран ытыһыгар таммалатан баран, кымаахтаан ылан, уоһун хаанньаччы туттан баран сыҥсырыйар. Н. Якутскай
Сатыров ыраас кумааҕыга ханнык үрүйэлэр төрдүлэригэр күөх оту таммалатары …… сиһилии уруһуйдаан биэрбитэ. И. Федосеев
♦ Тарбах быыһынан таммалатар — оҕолоро турбат, оҕолоро биир-биир өлөн иһэллэр (ыарыыттан, хоргуйууттан, ыарахан олохтон). ☉ Неоднократно лишаться детей, дети не выживают, умирают один за другим (от болезни, голода, тяжёлых жизненных условий — букв. сквозь пальцы сыплются)
Мин да оҕону бүөбэйдээбитим… Уонна бу хара сордоох тарбаҕым быыһынан таммалатан испитим. С. Федотов

1. аат.
2. Туох эмэ атыттартан араарыллыан сөптөөх уратыта, оннук ураты буолар көстүү, предмет. ☉ Знак, метка, отметина
   Ханна да киһи хараҕын хатыах, болҕомтотун ууруох бэлиэ баара көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Иистэнэр массыыналарга анаан оҥорор үс фазалаах двигателлэрэ хаачыстыба Судаарыстыбаннай знагынан бэлиэтэннилэр, бу предприятие бородууксуйатын бочуоттаах биэс муннук бэлиэтин ылбыт отутус көрүҥэ. «Кыым»
3. Туох эмэ баарын эбэтэр суоҕун, көстөн кэлиитин чинчитэ, сибикитэ. ☉ Примета, признак, проявление чего-л.
   Коля өрүтэ сыҥсыйбахтаата. Ити кини кыыһырбытын бэлиэтэ. Софр. Данилов
   Бу, кини санаата уларыйыытын бастакы бэлиэтэ этэ. И. Никифоров
4. Туох эмэ буолан ааспытын сүтэ илик суола-ииһэ, өйдөбүлэ. ☉ Еще заметные, уловимые следы, отпечатки чего-л. [Мэхээс] сүүһүн, иэдэһин мырчыстаҕастара тайҕаҕа олорбут, бултаабыт кэмнэрин бэлиэтэ буолан дириҥник дьурааламмыттар. Н. Заболоцкай
   Түбэҕэ тайах сылдьыбыт бэлиэтэ элбэх. Т. Сметанин
   Чаҕыл Тордоохоп кини [Сардаана] сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
5. даҕ. суолт. Харахха быраҕыллар, биллимтиэ, көстүмтүө. ☉ Заметный, приметный, бросающийся в глаза. Бэлиэ дьүһүн. Бэлиэ ойуу
   □ Уһун синньигэс кубаҕай дьахтар туох да өйгө хатанан хаалар бэлиэ тылы саҥарбат, бэрт үксү саҥарар, күлэр-салар да, утары умнуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Алдан баай көмүһүн аан бастаан булбут М. Тарабукиҥҥа тоҕо ханна эмэ бэлиэ пааматынньык суоҕуй? Суорун Омоллоон
   Ыас хара баттахтаах, ыыс араҕас хааннаах, сып-сытыы харахтаах бэлиэ киһи дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн олорор. И. Гоголев
   ср. тюрк. белге, белги ‘знак’
   ◊ Бэлиэ биэр — илиини, атаҕы хамсатан, хараҕынан имнэнэн кимиэхэ эмэ тугу эмэ биллэр. ☉ Подавать кому-л. какие-л. знаки
   Бары сиэптэрбин дьэҥдьийдилэр уонна землянкаҕа киир диэн илиилэринэн бэлиэ биэрдилэр. Т. Сметанин
   Балашов этэн бүтүүтүгэр, Наполеон эмиэ холтуунун ылан сыҥсырыйда уонна бэлиэ биэрэн, атаҕынан икки төгүл муостаны тиҥилэхтээтэ. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Кими-тугу эмэ иһирдьэттэн таһырдьа эбэтэр кыараҕастан киэҥҥэ баар гын, илт. ☉ Выносить, выводить кого-что-л. откуда-л. Ийэм сууйуллубут ырбаахыны таһааран күрүө маһыгар куурда ыйаата. И. Гоголев
Эйигин оптуобустан таһааран кэбиһэргэ сөп. Оптуобус иһигэр айдааны тардаҕын. Амма Аччыгыйа
[Сүөкүлэ:] (хостон сыттык таһаарар) Иван Степанович, ыл, ити дьыбааҥҥа сынньана түс. С. Ефремов
Кини түүн күрүүр кыаҕа суох: түүн таһырдьа таһаарбаттар, аан барыта хатыылаах. Н. Павлов
2. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн хостоо, ороо. ☉ Вынимать, извлекать что-л. откуда-л. Сиэбин хастан-хастан тирии кумааһынньыгын таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Кэтириис:] (хоонньуттан суулаах таҥаһы таһаарар) Бу кэһиибин ырбаахы таҥаһа аҕаллым. С. Ефремов
Үрүҥ бэргэһэлээх киһи сиэбин хастан улахан хамсаны таһааран табах уурунна. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ баар, баар буолуохтаах сириттэн таска быктар. ☉ Выставить, высунуть что-л. наружу
[Аҕабыт] кэнниттэн оҕолор тылларын таһаара, сутуруктарынан дугдуруйа хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Кэнниттэн доҕоро Түргэн [ыт аата] тылын таһааран баран, адьас хаалбакка батыһан иһэрэ. Суорун Омоллоон
△ Бэйэҥ искиттэн, бэйэҕиттэн тугу эмэ таска бычыктат, үтэйэн таска гын. ☉ Пускать, выдавливать что-л. изнутри (напр., слёзы, кровь)
Онуоха уола, үгүс саҥата суох, батыйатынан эмээхсини быһа түспүт, тобугун быһа быраҕан, хаан таһаарар. Саха фольк. Киһитэ табаҕын буруотун сыыйан таһаара-таһаара, кыыс уурбут суруктарын ааҕа олордо. А. Софронов
Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта. М. Доҕордуурап
3. Кими-тугу эмэ алларааттан үөһээ диэки сыҕарыт, үөһээ баар гын. ☉ Перемещать наверх, поднимать кого-что-л.
Тииккэ моҕотойу таһааран баран, ону тула сүүрэн-көтөн омуннурабыт. Амма Аччыгыйа
Табалаахтар табаларын чэлгиэн хайаҕа таһаараллар, бырдахтан куоталлар. Н. Якутскай
Тэлигириэйкэ кэтэн булуустан муус таһааран уһаакка таста. Н. Габышев
4. Сыыһа туттан уҥуох сүһүөхтэринэн холбоһуутун оннун хамсат, халдьы сылдьар гын. ☉ Сместить кости в суставе, вывихнуть. Лиза халтарыйан охтон, илиитин таһаарбыт
5. Үөс, киин сиртэн кытыы, тыа сиргэ илт, тириэрт. ☉ Доставлять, перемещать кого-что-л. из центра на периферию, из крупного населённого пункта в меньший
Манчаарыны дойдутугар таһаарымаҥ диэн Чоочо суукка көрдөһүү киллэрэ олорбут. МНН
Хата, Өлүөскээ, эн миигин эрэйдээбэккэ, оҕолорбун кытта сайылыкпар таһааран кулу. Далан
[Вера:] Ол, Арамаан, хантан кэргэн кэпсэппитий? [Кэтириис:] Куораттан таһааран иһэр үһү. С. Ефремов
6. Кими эмэ быстах кэмҥэ киирэ сылдьыбыт сириттэн ыыт, босхолоо. ☉ Освободить, выпустить кого-л. (из тюрьмы), выписать (из больницы)
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Икки хонон баран, санчаастан таһаарбыттара. Т. Сметанин
Туллайдаах ол сыттахтарына, «дьыалалара олох да суох эбит» диэн, түрмэттэн таһааран кээспиттэрэ. Н. Павлов
7. Тугу эмэ төрүттээ, саҕалаа. ☉ Начинать что-л. [Мэхээлэйэп:] Улаханнык сыыһан эрэр дьоҥҥут, хардарыта өстөһүүнү таһааран, холкуоһу үрэйэн эрэҕит. Амма Аччыгыйа
Охоноос, ырыата таһаар! Амма Аччыгыйа
Бу боппуруоһу хайдах эрэ көннөрүөххэ, кылаабынайа айдааны таһаарымыахха. Н. Лугинов
Түһүлгэҕэ оонньууну таһааран, Түүҥҥү чуумпуну чугдаардыахпыт! С. Васильев
8. Тугу эмэ үөскэт, оҥор. ☉ Производить что-л. (напр., аварию), допустить, нанести (ущерб), составить что-л., проложить (напр., дорогу)
Оһолу таһаарбыт, Оҕону дэҥнээбит Буолбаккын дуо, нохоо! С. Данилов. Ол сиһи быһа солоон, суол таһаарбыт киһи… Амма Аччыгыйа
Бастаан утаа ыарырҕатан, Онтон улам «буһан-хатан», Буукубаттан тыл таһаарар Муудараһын аспытым. Күннүк Уурастыырап. Урут тэнийэ сылдьыбыт, олохтоох суортары сүтэрэммит, олус да улахан ночооту таһаардыбыт. П. Ефремов
9. Киэҥ эйгэҕэ биллэр, бэчээттээ (кинигэни, хаһыаты). ☉ Издавать, выпускать, опубликовывать (книгу, газету)
[Костя:] Толкуйдаан-толкуйдаан баран, ити туһунан халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
«Бойобуой листок» эрэдээктэрэ олоҕо суох матырыйаалы аны таһаарбатыгар эттилэр. М. Доҕордуурап
Кинигэ кыһата фольклорга сыһыаннаах ырыалар, кэпсээннэр, таабырыннар хомуурунньуктарын таһаарда. «Кыым»
10. Олоххо киллэр, норуокка биллэр (уурааҕы, дьаһалы, о. д. а.). ☉ Обнародовать, издавать (указ, распоряжение и т. п.)
Ыспыраанньык тойон ыйаах таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Оройуон кэмитиэтиттэн үчүгэй салалталаах суруксуту көрдүүргэ уураах таһаардылар. Күндэ
Улуустааҕы милииссийэ начаалынньыга …… Петяны тутар туһунан бирикээс таһаарбыт. М. Доҕордуурап
11. Ахсаан түмүгүн бул, суоттаа. ☉ Находить решение, решать (напр., задачу)
Михаил Иванович дуоска таһыгар сис туттан туран суот таһаара олорор устудьуоннары эргиччи көрдө. Н. Лугинов
Кэллэ кэлээт киһибит ахсаан таһаарар идэлэммитэ. Н. Заболоцкай
Оҕолоор, мин эһиэхэ хаастар тустарынан садаачата биэриим эрэ, ону эһиги таһаарыҥ! А. Неустроева
12. Искиттэн дорҕоонно, саҥата иһиллэр гына саҥаран ыһыгын, быктар. ☉ Издать, произнести (звук, слово)
Атын омук биир да тылын кыбытымына Уу сахалыы ыпсаран таһаараллар. С. Данилов
Киниэхэ сөптөөх тыл көстүбэккэ иэдэтэр, бэркэ иҥиэттэниҥиэттэн биирдиинэн ыган таһаарар. Н. Лугинов
Киһитэ буоллаҕына, биир тылы таһаарыах буолбатах, күлэн ыгыста турар. В. Яковлев
13. Ким эмэ үлэҕэ, уопсастыбаҕа ылар балаһыанньатын уларыт, дуоһунаһын үрдэт. ☉ Повысить кого-л. в должности, изменить чей-л. общественный статус
Өндөрөй оҕонньору кулаакка таһаарар буоллаххытына, мин санаабар, ити хараҥа баттал буолуох тустаах. П. Ойуунускай
[Маня:] Эн үчүгэй үлэһитинэн ааҕыллаҕын. Начаалынньык эйигин өссө үрдүк үлэҕэ таһаарар санаалаах, эйигин бэркэ диэн сөбүлүүр. С. Ефремов
Бырабылыанньа састаабыттан таһаардылар. А. Фёдоров
Миигин үлэлээбэккин диэн холкуостан таһаардылар, ол сөп дуо? М. Доҕордуурап
14. Хайдах эрэ туруктаммыккын (хол., сылайбыккын, ахтыбыккын, о. д. а.) таскар биллэр эбэтэр аһарын. ☉ Выплёскивать каким-л. образом чувства, эмоции; выходить из какого-л. душевного или физического состояния
Бырастыы гын. Кырдьык сыыһа гынным. Бэйэм настарыанньам куһаҕанын ити эһигинэн таһаарабын. Н. Лугинов
«Хайыыбытый, сылаабытын таһаара таарыйа, чэйдээн баран барыахха дуу?» — Фёдоров дьонун диэки хайыста. М. Доҕордуурап
Кинилэр бу киэһэ ахтылҕаннарын таһаардылар. Н. Заболоцкай
Ытаабытын таһааран, өрө сыҥсырыйан дириҥник тыынна. Т. Сметанин
15. харыс т. Өлбүт киһини көмп. ☉ Хоронить
[Уйбаан оҕонньор:] Биһиги биир оҕолоохпутун таһааран олоробут, …… онон ол дууһатыгар кытары үҥэ сырыт. Н. Түгүнүүрэп
Ийэтин сарсын таһаараллар. «Таһаарыы» диэн көмүү. Тоҕо баҕас суоһай, дьулаанай?! Н. Босиков
[Айыына:] Эһэбин ханна таһаардыгыт? [Байыл:] Эбэҥ таһыгар сытыардыбыт. «ХС»
♦ Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай
Эһиги, атыыһыттар, алдьархайтан ас таһаараары суудайаҥҥыт, аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруораҕыт. И. Никифоров
Ас таһаар көр ас III. Оҕобут ас таһаарар, хоноһо кэлээри гыммыт. <Туспа> буруо таһаар көр буруо. Кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан оҥостон, бэйэтэ туспа буруо таһааран, ыал буолбута. А. Бэрияк. Күнү таһаар — кимтэн-туохтан эмэ олус дуоһуйууну ыл, онон дьоллон. ☉ Находить в ком-чём-л. радость бытия, счастье
Күннэрбин таһаарар Күндүлүүр далбарыам, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
Толя, төрүт да үлэнэн күнүн таһаарар киһи, үлэтигэр аҕыйахтык көстөр. Н. Босиков
Бастаан күммүн таһаарбыт, Чыычаах буолан тыкаарбыт, Бэйбэрийэ сүүрээччи — Сашам көрөөт билээччи. Д. Апросимов. Саҥа таһаар — өр саҥарбакка гынан баран оргууйдук, сэниэтэ суохтук саҥар, саҥаран кэл. ☉ Заговорить, подать голос после долгого молчания
«Аҕабын сиэтилэр», — диэн нэһиилэ иһиттэн саҥа таһаарда. М. Доҕордуурап
Балачча өр барбахтаан иһэн кини тохтоон оргууй саҥа таһаарда. П. Филиппов
«Хайа, тукаам, тоҕо миэхэ наадыйдыҥ?» — оҕонньор кэмниэ-кэнэҕэс саҥа таһаарда. А. Кривошапкин (тылб.)
Сыл таһаар көр сыл. Буолуннаах икки ынаҕы, биир тиҥэһэни сыл таһааран, хара сиргэ үктэннэрбиттэр. Р. Кулаковскай
Таһыгар таһаарбат (быктарбат) көр тас II. Ийэтиттэн толлон ити санаатын таһыгар таһаарбатаҕа. С. Никифоров
Тыаста таһаар көр тыас. Мааҕын ол Дьуона тыл эрэ буоллун диэн тыас таһааран куолулаабыта эмиэ үөрэх суоҕуттан. Н. Лугинов
Хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?! Т. Сметанин
Тыынын таһаарар көр тыын. Кыымчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. Ф. Софронов
Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар көр үрүҥ. Кини хоһоону үрүҥэр таһаарыар диэри элбэхтик, сыралаахтык үлэлиирин сүрдээҕин сөхпүтүм. С. Данилов
◊ Таһаарар уорган биол. — киһисүөһү аһаабыт аһа буһан баран организмтан тахсар сирэ. ☉ Выделительные органы
Ланцетник таһаарар уорганнара тиэрбэстээх чиэрбэлэр киэннэрин курдук оҥоһуулаахтар. ББЕ З
Үөннэр-көйүүрдэр таһаарар уорганнара биир систиэмэ буола ситимнэспэттэр. ББЕ З
ср. др.-тюрк. ташхар ‘удалять, устранять; отправлять, провожать’