и. д. от сэймэктэс=.

тоһут диэнтэн холб. туһ. Чэ, уҥуоххутун тоһутуһуҥ, эккитин сэймэктэһиҥ. Амма Аччыгыйа

сэймэктэс диэнтэн хай
аата. Сор-муҥ борбуйдаах, Быһылааннаах, былдьаһыктаах, Быйылгы сэрии курдук Сэймэктэһиилээх силиктэһиилээх Сэриини истэ илигим. Саха нар. ыр. III
Сут-кураан, ыарыысүтүү, сымыйа-албын, сэриинэн сэймэктэһии аан дойду үрдүнэн умнуллуоҕа. Амма Аччыгыйа
Сиргэ ынырык тыасуус, сэймэктэһии буола турарын, кыахаан халыйа тохторун кэрэйбэккэ, онтон куттаммакка, хор, көтөр-сүүрэр бииһэ уйа туттар, хороон хастар уонна төрүүр-ууһуур буоллаҕа үһү. «ХС»

даҕ., фольк. Олус күүстээх (күүһүрдэн этэргэ тут-лар). ☉ Очень сильный (употр. для большей яркости, выразительности)
Сэбиэскэй дойду киэнэ Сиилинэй бухатыырдара Сидьиҥ өстөөҕү кытта Сэймэктэһэн барбыттара. Саха нар. ыр. III
Сиир симиэт бииһин Сиилинэй бэрдэ …… Соҕотох атахтаах Суодал Хара ат сылгыны …… Туора кыпчыйан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Сир уйбат Сиилинэй бухатыырын, Дьиибэбинэн чиэрэстээн, Атын Арассыыйа Ааттаах бухатыырын Албаспынан баһыйан Аҕалан — таһааран иһэбин. ТТИГ КХКК

I
тох диэнтэн холб. туһ. Бөхтө тоҕус
♦ Хаанна тоҕус — кими эмэ кытта эт-сиин эчэйиэр диэри улаханнык охсус. ☉ Биться с кем-л. до крови, проливать кровь
Туох иһин кыа хааммытын тохсобут. Амма Аччыгыйа
Быһатын эттэххэ, киһи суоҕа буоллар, хааннарын да тохсуох, эттэрин да сэймэктэһиэх эбиттэр быһыылаах. И. Никифоров
II
1. төһө ахс. аат.
1. 9 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Девять
Куонньай Бытыктан тоҕус уол оҕо, аҕыс кыыс төрөөбүтэ үһү. Н. Неустроев
Буурҕа тоҕус хонук устата түһүө. Н. Якутскай
2. Тоҕус сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — девять лет
Икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолла. Эрилик Эристиин
Ырыа Ылдьаана тоҕуһуттан ыла тулаайах хаалбыт. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн «үгүс», «элбэх» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределённого множества
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым. П. Ойуунускай
4. Хаарты хараҕа. ☉ Девятка (масть игральных карт)
Туора тоҕуһа баар. Г. Угаров
2. даҕ. суолт. Олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой, огромный
Хаардаах бугул саҕа Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду көр дойду
Тоҕус дойду үрдүнэн Чуураадыйар сурахтаах Чулуу тустуук, луохтуур дьонноох. Күннүк Уурастыырап
Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I. Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта аптаах тааһы. Эллэй
Тоҕус дьуларыйар дьулусхан- наах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дыылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
<Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола көр айан. Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан Аан дойдубуттан ааттаспытым. С. Зверев
Тоҕус муҥунан — тоҕус сорунан диэн курдук. Бу манна нэһиилэ атах уларытан, тоҕус муҥунан кэллим. «ХС»
Тоҕус сорунан көр сор. Рома быйыл уон кылааһы тоҕус сорунан бүтэрбитэ. В. Быков (тылб.). Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан фольк. — олус ыраахтан. ☉ Из бесконечной дали (букв. из глубины девятого небесного свода (моря)). Тоҕус үүккүнэн толору болҕой — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ)
◊ Тоҕус бааллаах көр бааллаах
Сарсын күн ортотуттан киэһэ тоҕус бааллаах буурҕа түһүөхтээх. Н. Якутскай
др.-тюрк. тохуз, тюрк. тогус, тугыз, токкуз, тоҕыз