II несов. разг. 1. (бежать рысцой — о животных) сэлбэй, сэппэҥ сэлиинэн сиэл; 2. (ехать рысцой) сэлбэт, сэлбэҥинэн айаннаа; 3. (идти мелким шагом) бэдьэй, бэдьэйэ сүүр.

туохт., кэпс. Саппараҥынан айаннаа, сэлбэҥнээ, сэлбэй. ☉ Идти самой тихой рысью, трусить
Оруос куоластара сирэйгин оргууй охсоллор, василёк сибэккилэр атаххар иилистэллэр, …… атыҥ аат харата сиэлэн саппараҥныыр. И. Тургенев (тылб.)
ср. др.-тюрк. тапры ‘нестись галопом’

сэлбэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Бэрт сэрэҕинэн салгыны сытырҕалаан, сиэлэр, хаамар икки ардынан сэлбэҥнээн истим. «ХС»
Саҥа бэтэринээр биэлсэрэ санаата түһэн, …… аата эрэ хамсыыр ырыган табаларынан сэлбэҥнээн испитэ. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэҕэ кутан сахсыйан сыыһын көтүт, ыраастаа (хол., бурдугу). ☉ Просеивать, очищать, пропуская через сито, решето (напр., муку)
Хантан эрэ биир кыра, суон дьахтар иһиккэ бурдук туппутунан тыаһа суохтук үктэнэн кэлэн бурдугун сиксийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аҥаар илиитинэн чабычахтаах бурдугун сиксийэн көрбүтэ алта уон биэс кутуу бурдук баар эбит. Эрилик Эристиин
Хаҥас диэки биир кыыс бурдук сиксийэн илгистэр. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Биир тэҥ субуллук сахсылын, дьигиһий. ☉ Сотрясаться от частых и коротких колебательных движений, дрожать, трястись
Кыһыллар алта бүлүмүөттэрэ тэҥҥэ ытан сиксийбитинэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. П. Тобуруокап
[Кулунчук] күөх кырыһынан сабыллыбыт алааһын ньуурун сытырҕалыы-сытырҕалыы, сиэлэн сиксийдэ. В. Иванов
Бүлүмүөттэр кириэстии ытыалаан сиксийэллэр. ССС
3. көсп. Биир тэҥник титирэстэтэ хамсат, илибирэт. ☉ Колебать; заставить равномерно, мелко дрожать
Улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Мин эһиэхэ кэлиэҕим Үйэ тимир киэһэтигэр, Айаас тыал сэбирдэҕи Сиксийэр күһүнүгэр. И. Гоголев
Айылҕа мутукчатын, сэбирдэҕин тэбээн сиксийдэ. Э. Соколов
♦ Иһэ сиксийдэ көр сипсий
«[Ыкка] тугу да биэримэҥ, — диэтим, — иһэ сиксийдэҕинэ бэйэтэ кэлиэҕэ». В. Протодьяконов
Хара Кыыс [ынах аата] өллөҕүнэ, үрүҥ аһынан баҕас испит сиксийэр баҕайыта ини. В. Иванов
[Кэтириис:] (сөмүйэтин чочоҥнотор) Аччыктаатаххытына, искит сиксийдэҕинэ кэлиэххит. Пьесалар-1954.
ср. тув. сыкса, бур. һагшаха ‘просеять’

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов

I
туохт.
1. Ким, туох эмэ аттынан бар; кими, тугу эрэ аһары бар. ☉ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л.
Кинилэр — элбэх олбуордары, кыбаарталлары аастылар, куорат таһыгар таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Сүһүөхпүн тэнитээри, бөһүөлэги ааһа хаамтым уонна биир дьикти кэрэ көрүҥнээх үрэххэ тиийэн кэллим. И. Данилов
Инники кирбиини ааһан оргууй аҕай баран истибит. Т. Сметанин
△ Кими, тугу эрэ аһары хайа эмэ диэки туһаайан, ханна эрэ тиийэргэ соруктанан бар. ☉ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л. с целью достичь определенного места (точка, место прибытия обычно указываются). Дьиэҕэ аас. Куоракка аас. Хоско аас
□ Самсон аҥаар илиитигэр сүгэ тутуурдаах бэҕэһээҥҥи айдаан буолбут сириттэн биэрэк диэки кэлэн ааста. Н. Заболоцкай
Бу суолунан былыр, Улууска кулубалыы сылдьан, Уонунан кинээһи арыалдьыт гынан, Чуорааннаах торуойкалаах Чуумпу халлааны аймаан Дьокуускайга чугдааран ааһара. С. Васильев
Дьоллоох, үтүө саас кэрэтин арыйан, Тус хоту аастылар туруйалар. Күннүк Уурастыырап
△ Ханнык эмэ туочуканы (миэстэни, сири) аһара түс; аһара бара тур. ☉ Пройти, проследовать дальше определенной точки, определенного места
Маарыын сыппыт сирбититтэн сүүс миэтэрэни ааһа бардыбыт. Т. Сметанин
Уу ортотун ааһаат, эмиэ өрүтэ ыстаҥалаан, уҥуоргу кумах кытылга баар буола оҕуста. С. Никифоров
△ Кэннигэр хаал; кэннигэр хааллар (айаннаан истэххэ). ☉ Миновать, оставлять позади себя кого-что-л. (при езде)
Өлүөнэ устунан устабын, Ааһаллар күөх да күөх биэрэктэр. Баал Хабырыыс
Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр, Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
2. Туох эмэ аттынан уһун, субулун, орҕочуй (үрэх, өрүс, суол эҥин туһунан). ☉ Течь, нестись, протягиваться около (через) кого-что-л. (напр., о реке, дороге и др.)
Сарсыарда отум үрдүттэн туран көрбүтүм, чугас соҕуһунан суол ааһар эбит. Н. Неустроев
Биһиги Иван Ивановичтыын холкуос учаастагар бараары Көстүбэт Көстөкүүн ордуутун таһынан ааһар суолунан истибит. М. Доҕордуурап
3. Кими, тугу эмэ куот, аһара бар, аһара түс. ☉ Превосходить кого-л. в чем-л. (быть выше, длиннее и т. д.)
Синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап
Саамай ортотугар уу Ньукулаас тобугун эрэ ааһар эбит. С. Никифоров
Омуннаабакка эттэххэ, Ол эбэм дулҕалара Сэттэлээх эрдэххэ миэхэ Моонньубун ааһаллара. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ буому, күчүмэҕэйи туораа. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, справляться с трудностями
«Үһэ» суох үөрэнэн оскуолатын бүтэрбитэ уонна тута, үгүс киһилээх куонкуруһу ааһан, университет медицинскэй факультетыгар киирбитэ. Н. Лугинов
Сүүрбэччэ сыллааҕы Сүтүөн да сүтэр. Барыны ааһаҕын, Кэм-кэрдии күүппэт. Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ болҕомтоҕо ылбакка, ахсарбакка хаал (хааллар). ☉ Не обращать внимания, пропускать что-л. мимо ушей
Ити кэпсэтии кулгааҕын таһынан ааһар. А. Сыромятникова
6. Тохтообокко устан, бардар баран ис (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Дьиэ таһа хараҥа эбит, түүн үөһэ саҥардыы ааһан эрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл түргэнник да ааһар. Эрэннэрбити толорор кэм ыган кэлбит, өссө ааһар кутталламмыт. Сэмээр Баһылай
Оҕо буолан ааспыт сааспын Ордук саныы олордум. С. Данилов
7. Буолан бүт, уурай, аһын (ханнык эмэ событие, быһылаан, түбэлтэ, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Проходить, прекращаться, исчезать, переставать (напр., о происшествии, событиях, явлениях природы)
Хабырыыс ууга түһэ сылдьыбыта ааһан, умнуллан барбыта, оттон кини бырастыыласпыт тыла өргө диэри сүтэн биэрбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Нуучча литературатын, искусствотын аҕыс хонугу быһа барбыт киэһэлэрэ үрдүк көтөҕүллүүлээхтик аастылар. Суорун Омоллоон
Астан, ааһан быстыбат, күһүҥҥү салгымтыалаах ардах. Софр. Данилов
Силлиэ тыал ааспыта, Сир-дойду сытыйан, Силбиккэ баттатан турбута. Күннүк Уурастыырап
8. Тохтоо, уурай, уоскуй (ыарыы, сылайыы, кыыһырыы о. д. а. туһунан). ☉ Прекращаться, проходить (о болезни, усталости, гневе, страхе и др.)
Аата чэпчээтэхпин ньии... Санаамоноом аастаҕа тоҕо үчүгэйэй! П. Ойуунускай
Ол таарымта буолар куолута, аастар эрэ таҥара көмөлөһүө. А. Софронов
Түөһүн туттан сүрэҕин чинчилэнэр, үөһэ уһуутуур, куттала өссө да ааспатах быһыыта биллэр. Эрилик Эристиин
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим, ол ааспыта ыраатта. Т. Сметанин
9. Муҥур уһукка тиийэн, туохха эмэ эрэмньигин букатыннаахтык сүтэр; сиҥҥэр түһэн, кыһаллыбат буолан хаал. ☉ Дойти до крайности, утрачивать всякую надежду осуществить что-л.; дойти до последней степени отчаяния и стать безразличным, равнодушным
Эйигиттэн куттанарбын ааһан сытабын. Амма Аччыгыйа
Оҕуруокка киһи биэрэллэриттэн аастылар. В. Яковлев
Эйигин киһи өйдөтөрүн ааспыккын. С. Ефремов
Бу эмээхсин сүгүн көрдөрөр аатыттан ааста ээ. «ХС»
10. кэпс. Тугу эмэни сүтэр, туоххуттан эрэ мэлий. ☉ Утратить что-л., лишиться чего-л.
Моҥус көрбөт буола түспүт. «Абытайбыын». Туох уоттаах оһохтоох баҕайыный. Аны икки харахпыттан аастаҕым үһү. Саха ост. I
11. -ан сыһыат туохтууру кытта кылгас кэмҥэ таарыччы оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно. Сылдьан аас. Этэн аас. Хонон аас
□ Охоноос хараҕар элэктиир кыымнар кылахачыһан аастылар. Амма Аччыгыйа
Кэпсэтиэххин, ааспыккын итиитик ахтан ааһыаххын санаабытыҥ иһин, киһиҥ ханна эмэ ыраах буолуо. Н. Заболоцкай
Итини [быһаҕы] кини Дьокуускайтан, оройуонтан кэлэн хонон-өрөөн ааспыт үтүө доҕотторугар бэлэхтиир. Н. Габышев
ср. тюрк. аш ‘проходить, перевалить’
♦ Ааһар албас (албастаах) — тугу эмэ ситиһээри эбэтэр туохтан эмэ куотаары араастаан түөкэйдээн албыннааһын. ☉ Хитрость, изворотливость, плутовство (чтобы достичь своих корыстных целей)
Өстөөх ааһар албаһын самнаран, Улуу баатыр — Сэбиэт сирэ, Өлбөт албан аатынан арбанар. А. Абаҕыыныскай
Ааһар албастара Аныйбыт эбит, Кулан кубулҕат Куладыйбыт эбит. П. Ойуунускай
Кини [өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС. Ааһар былыт албына (албаһа) — түөкүн, албын, үс күлүктээх. ☉ Мошенник, плут, пройдоха
Бу ааһар былыт албына, күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ, бадараан баҕата, дьэбэрэ дьиикэйэ, сыллаһар киһиҥ мин дуо? П. Ойуунускай. Ааһа түс — туохха эрэ идэтийбит киһиттэн ол идэни ордук баһылаан, киниттэн чорбой, ордук буол. ☉ Превосходить кого-л. в чем-л.
Атын ойууннар хайдах кыыралларын, тугу оҥороллорун үтүктэрим, ону ааһа түһэргэ дьулуһарым. Болот Боотур. Ааһа түһэн — ылыныллыбыт эбэтэр үгэс буолбут бэрээдэги, биллэр кээмэйи таһынан тахсан, кэһэн (тугу эрэ гын). ☉ Нарушив заранее известный порядок, преступив (превысив) какой-л. рубеж, предел (предпринять что-л.)
Өрүстэргэ да, күөллэргэ да бултуулларын көҥүллүүбүт. Ол үрдүнэн ааһа түһэн, уоракөстө син биир бобуулаах да кэмигэр, холобур, балык ыырын саҕана балыктаан түбэһэллэр. «ХС»
Аны туран, ааһа түһэн, абаккатын ситиһэн, Хобороонньо кээлтигэр Хомнуу соҕус эппитэ. Күннүк Уурастыырап. Быһа ааспат — хайаан да тохтоон болҕойор (хол., кэриэстээн, ытыктаан, кэрэхсээн). ☉ Нельзя пройти мимо без внимания (напр., об особо почитаемом путниками месте)
Түмэти былыр-былыргыттан, бары атыыһыт быһа ааспакка, тохтоон, өрөөн ааһар сирэ эбит. А. Софронов
Сатыы да, аттаах да айанньыт ол тиити быһа ааспат. Софр. Данилов
Алдаммын быһа ааһарым төрүт сатаммат. «ХС»
◊ Ааспыт аастаҕа (ааспытынан) — буолбут буолбутунан (төннөрбөккүн). ☉ Что было, то было (не воротишь, не вернешь)
Ааспыт аастаҕа дии, умнуллубут умнулуннаҕа дии. П. Ойуунускай. Ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Прошедшее время глагола. Саха тылыгар ааспыт кэм элбэх көрүҥнээх. Олортон сүрүннэрэ — билигин уонна урут ааспыт кэм. Аастар ааһар (ааһан иһэр) — тохтообокко, быыстала суох барар, баран иһэр (хол., күн-дьыл). ☉ Беспрерывно течь, проходить (обычно о течении времени). Күн-дьыл аастар ааһан иһэр
□ Уһун киэһэлэр дьиэ эргиннээҕи кэпсэтиигэ, күүстээх баҕа санаа кынатыгар сүктэрэн аастар ааһан иһэллэр. «ХС»
Күн-дьыл аастар ааһар, Тыал тыалырар, тохтуур. Баар олох аартыгар: Дьол, эйэ, охсуһуу. П. Тулааһынап
Дьыл-хонук аастар ааһан иһэр эбээт, эйигин көһүппэт. Амма Аччыгыйа. Ааһар ааспытын (бүтэр бүппүтүн) кэннэ — барыта бүппүтүн кэннэ (тугу эмэ гынан да диэн). ☉ Когда все прошло (уже поздно, бесполезно говорить, действовать)
Чэ, аны кэлэн ааһар ааспытын, бүтэр бүппүтүн кэннэ тугу баран уһатан-кэҥэтэн... Н. Лугинов. Ааһар киһи — уһуннук тохтообокко үргүлдьү баран иһэр киһи. ☉ Прохожий, проезжающий
Тохтоо ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай
ср. тюрк. аш, ааш ‘переваливать через гору’
II
1. туохт. Ас-үөл кырыымчыгыттан (суоҕуттан) хоргуйар аҥаардаах сырыт, аччыктаа. ☉ Голодать, вести полуголодное существование из-за отсутствия (или острой нехватки) продуктов питания
Аастахха аба да амтаннаах, Утаттахха уу да минньигэс (тыл ном.). Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Саас ахсын салаҥнык аастылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айахпар аһыыр астаахпын, Аччыктаан ааспат аналлаахпын. Күннүк Уурастыырап
2. Аччык, аһа-үөлэ суох, хоргуйар аҥардаах. ☉ Голодный или живущий в полуголодном состоянии из-за нехватки продуктов питания
Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Өрдөөҕүтэ буолта ол Хоту аас туундараҕа, Тордохтуун дохсун тыал Субу илдьиэх курдуга. С. Данилов
Кыым куобахтаан, мас көтөрдөөн дьиэ кэргэн аас кыһыны этэҥҥэ туораабыта. «ХС»
3. аат суолт. Аччык кэм, аччык олох; аччык киһи. ☉ Голодная пора; голодное существование; голодный, изголодавшийся человек
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Туундара хаара кылбайда. Тоҥмут ааһан, аас тотон, Эбэҥкилэр тойуктара Эҥээрийэн иһилиннэ. И. Чаҕылҕан
Итинник бүппэт түбүккэ Аҕам барахсан олоҕо Тымныыга, ааска, күлүккэ Ааһан эрэр дии, доҕоор. С. Данилов
ср. тюрк. ач ‘голодный’
III
даҕ., эргэр. Маҥан, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Белый, желтоватобелый; сивый (о масти лошади)
Аас биэ ааһан барбыт (тааб.: хаар ууллуута). Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
Эрэйдээх-буруйдаах орто дойдуттан ороһуйан кэлбит ойуун аас төбөтүн нөрүтэн, сөһүргэстээн олорон суорума соругун эттэ. И. Гоголев
Аас буоргар намыһахтык тобуктаан Аатталбын этэн бүтүүм ааккын ааттаан, Сахам сирэ, оҕом сирэ. Н. Босиков
◊ Аас тэллэх эргэр. — ортото маҥан, тула өттө хара, үрүҥ синньигэс эбэтэр саахымат ойуулаах хаймыылаах сылгы, ынах тириититтэн тигиллибит тэллэх. ☉ Белая подстилка с черно-белой каймой, сшитая из конской или коровьей шкуры
Сургунуох кэтэҕэриин ороҥҥо харалаах аас тэллэхтээх бэриинэҕэ үс-түөрт сыттыгы өрөһөлүү кыстатан, иттэннэри түһэн сытар. Күннүк Уурастыырап
Бастыҥ маҥан ураһа иннигэр, өксөкү төбөлөөх тойон сэргэ анныгар Туундара кыысчаан аас тэллэххэ сөһүргэстээн олорор. И. Гоголев
Хайа бу тугуй, былыргы аас тэллэх курдук, саахымат ойуулаах хаһыаттара эмиэ баар буолаллар эбит дуу, дьоҕойон? Н. Заболоцкай