туохт. Арахсыспакка бииргэ эҥээрдэһэн сырыт (иккиэ эбэтэр хаһыа да буолан сылдьар доҕордуулар, аргыстар тустарынан). ☉ Быть вместе, быть неразлучными (напр., о друзьях)
Бастаан утаата уот оттооччута, дьиэ сууйааччыта иккиэн бииргэ сэнньэлэһэн сылдьыбыттара. Болот Боотур
Кинилэр үһүөн өрүс хааһыгар тахсан мутукчалара, сэбирдэхтэрэ түһэн сэндээрбит тыа устун сэнньэлэһэн испиттэрэ. Далан
Мииппээн биһиги саастыыбыт. Кырабытыттан бииргэ сэнньэлэһэрбит. П. Аввакумов. Шура кырасыабай, ону бэйэтэ билэрэ, ол да буоллар кинини ким да таптаан да сэнньэлэспэт этэ, ол баара улахан хомолтото. П. Павлов

аат. Саха сирин айылҕатын биир ураты көстүүтэ: өрүстэр тардыыларынан (хол., тайҕа быыһыгар) үөскээбит киэҥ кумах сир. ☉ Уникальное явление якутской природы: занесённый песком обширный участок какой-л. местности (в том числе тайги) в бассейнах рек, тукулан
Сорох тукулааннар алта көскө тиийэр усталаахтар уонна дьиҥнээх кумах куйаар курдуктар. Багдарыын Сүлбэ
Иннибэр биллэр-биллибэт бэс мастардаах, бэрдьикэлэрдээх киэҥ кумах тукулаан хара буркунунан ытылла олорор. С. Никифоров
«Ким да булбатын» диэбиттии Ийэ сир күөх төлөнүнэн умайар күндү гааһын маннык дулҕалаах, маардаах, эмиэ да тукулааннаах сирдэргэ кистиир эбит. «Кыым»
◊ Көс (көһө сылдьар) тукулаан — сиртэн сиргэ тыал көмөтүнэн сыҕарыйар, хамсыыр киэҥ кумах сир. ☉ Перемещающиеся пески, кочующий тукулан
Тэбиэн көлө Баттаҕын курдук Абына мастар; Тэбиэн көлө Уоһун курдук Көс тукулааннар. Н. Босиков
Аргыстарым сүрүн дьарыктара атын: үрэх үүнээйитин, тыаҕа үүнэр маһы уонна көһө сылдьар тукулааны үөрэтии. И. Егоров
Тохтообут сирдэрин уҥа өттүгэр хаһааҥҥыта эрэ уот тоҕо сиэн кэбиспит сирэ сэндээрэн көһө сылдьар тукулааннарга маарыннаан көстөрө. «ХС». Тукулаан тыа түөлбэ. — бадарааннаах лааҥкы тыа. ☉ Непроходимый лес с валежником и болотистой почвой
Бу дириҥ байҕал түгэхтээх, Туой буор ортолоох, Тукулаан тыа уһуктаах Туруук таас хайалары Тутан турар. Д. Говоров
Тукулаан тыаларбын туораталаан, …… Туоһапка саабынан Тоҥ мутукка олорор Тииҥ кыыллары тэһиргэттим. Н. Степанов. Туус тукулаан — ото-маһа суох, бүүс-бүтүннүү кумах сир. ☉ Местность, полностью занесённая песком, лишённая растительности
Эмискэ иннибитигэр туус тукулаан көһүннэ. «ББ»
Үрэхтэр сүнньүлэринээҕи бархааннары олохтоохтор …… туус тукулааннар диэн өбүгэ саҕаттан сахалыы ааттыыллар. ГКН КК
ср. эвенк. тукалаан ‘дюна’

I
туохт.
1. Тугу эмэ оҥороргор, уһанаргар туох эмэ бастакы торумун, барылын оҥор. ☉ Сделать что-л. вчерне, не отделывая, не шлифуя
Харалаан охсон оҥорбут Хатыыры хардары туппут курдук Хардастыгас икки дэгиэ тыҥырахтаах …… Чуураадыйан түстэ. Д. Говоров
2. (Оһох, дьиэ, хотон) бастакы сыбаҕын сыбаа. ☉ Сделать первую обмазку (напр., юрты)
Таһырдьа икки дьахтар хотоннорун харалыы сылдьаллар. И. Гоголев
Дьиэтин буорунан харалаан баран хаарынан ыксары көмөн кэбиспит. Н. Босиков. Оттон ыал ийэтэ бары кэриэтэ сүөһү көрөр, ынах ыыр, хотон харалыыр …… этэ эбээт. «Саха с.»
II
туохт., түөлбэ. Харааран таҕыс, хараар, бус (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемнеть, созреть (о ягодах). Моонньоҕон атырдьах ыйыгар харалыыр
♦ Илиигин харалаа көр илии
Мантан киэһэ, илиитин харалаан, биир омурҕаҥҥа охсуоҕа. Сэмээр Баһылай
Ньукуу ити да кэнниттэн илиитин харалаабата. Доҕоро адьас эккэ ытар. «Чолбон»
— Хайа, доҕоор, эн көрөн тураҕын дуу, быһыыта, хаппыыста олордон көрө илик тойоҥҥун ээ. Ыл илиигин харалаан бар. «ХС»
III
туохт.
1. Улаатан, бороохтуйан, өҥнүүн-дьүһүннүүн тубус (хол., кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Менять шерсть, оперение, линять; становиться крупнее, расти (о птицах, животных)
Ыспааһап саҕана, ол аата атырдьах ыйын ортото, анды оҕото харалыыр, хараҕа түөрт буолар. Далан
Ол астарын кэлин чэгиэн да ньирэйдэри аһаттылар. Онтулара туран бары бороохтуйан, көстө-биллэ улаатан, харалаан таҕыстылар. И. Данилов
△ Улаатан улахан киһи киэбин ыл (оҕону этэргэ). ☉ Расти, взрослеть (о детях)
«Оҕом харалаан хантайан тахсыа», — эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
2. Хатыҥ чээрэтэ, тиит хатырыга, туос уо. д. а. умайбыт хоруотугар курунньук кутан тириигэ аалан, талкыга имитэн, эбии сымнатаары уонна ууну өтүппэтин, илийбэтин диэн хаан өһөҕүн, арыыны (анды арыытын, ис сыаны, сылгы сыатын) иҥэрэн тириини таҥастаа, өҥнөө. ☉ Обрабатывать невыделанную кожу угольно-сажевой смесью, разминать в кожемялке — талкы, добавляя сгустки сырой крови и сливочное масло (или животные жиры), чтобы кожа стала непромокаемой, мягкой и прочной, чернить
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
3. От-мас мутукчата-сэбирдэҕэ түһэн харааран көһүн (ойууру, тыаны этэргэ). ☉ Лишаться хвои и листвы, обнажаться (о лесе)
Күһүн, ыраас халлааннаах ылаа баҕайы күн, харалаан сэндээрбит хара тыанан куобахтыы сырыттым. Р. Кулаковскай
Инньэ гынан мас көтөҕөтө, сэбирдэҕэ барылара түһэн, от-мас үчүгэйдик харалаата. КМП ДЬБ. Халыҥ ойуур харалыан иннинэ көмнөҕүн тэбиир, көмүһүнэн ардыыр күннэрэ күндээрийэн күндүккэтин эбитин. «Кыым»
IV
туохт. Хара аһы (эти, балыгы) сиэ. ☉ Есть пищу, состоящую из рыбы, мяса
Мишка [эһэ] ол минньигэстэрин бараан, бука сүрэҕэ чаалыйдаҕа буолуо, киниэхэ аны быарын харалыыр санаа көтөн түспүт. Н. Заболоцкай
Сүөһү көрөр кыах суох, онон сылбах чэйи иһэр. Эбиэккэ ыалыгар тахсар, киэһэ Сөдүөттээххэ харалыы барар. Т. Нутчина
V
туохт., харыс т. Ыҥыырдаа, ындыылаа (аты ыраах айаҥҥа). ☉ Седлать, вьючить коня (в дальнюю дорогу)
Дүксүн Баһылай эрдэ туран аттарын харалаан бүтэрэн баран соҕотоҕун чаай иһэн эрэр. Саха сэһ. II