сов. кого сэргэҕэлэт, интэриэһин көбүт, интэриэһиргэт.

сов. кого, в разн. знач. интэриэһиргэт, сэргэҕэлэт, кэрэхсэт.

несов. кого-что интэриэһиргэт, кэрэхеэт, сэргэҕэлэт; его интересует литература кинини литература кэрэхсэтэр, кини литератураны интэриэһиргиир.

сойуолас диэнтэн хай
аата. Николай Дмитриевич …… Чурапчы дружинниктарын түмэн, бандьыыттары сойуолаһыыны, сэриилэһиини салгыы ыыппыта. ОСИ УоС
Кэргэн ыалы албыннааһын, ол кэнниттэн өс ситиһэн сойуолаһыы курдук түктэри быһыы, кырдьык, кими сэргэҕэлэтэн сэҥээрдиэ баарай! П. Ламутскай (тылб.)

даҕ. Киһини тардар, кэрэхсэтэр, сэргэҕэлэтэр. ☉ Привлекательный, притягательный
От кэмигэр омурҕаҥҥа аһыы олорон арааһы сэһэргэһэллэрэ бэйэтэ ураты умсугутуулаах, күн эгэлгэ кэпсээн-ипсээн манна баар. С. Маисов
Сахам сирин айылҕата уһуктан тиллиитэ олус да долгутуулаах, умсугутуулаах. «Кыым»

туохт. Көтөҕүллэн элбэхтик саҥар-иҥэр, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать много, вдохновенно, с воодушевлением
«Ону барытын көрөнистэн кэлбит киһи курдук кэпсээн-ипсээн эрдэҕин көр!» — Сөдүөччүйэ оҕотун таптыыр хараҕынан одуулаһан, сирэйэ эйэҕэстик сырдыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Тайҕаттан тахсааччылар Аҥаар харах ороспуой туһунан кэпсээн-ипсээн үллэҥнэтэн ааһаллар. Н. Якутскай
Петр Михайлович …… араас элбэҕи кэпсээн-ипсээн дьиэлээхтэри бэркэ сэргэҕэлэппитэ. Г. Нынныров

уу ньудьураан — 1) амтана суох, уу курдук, сымсах (хол., аһылык). ☉ Пресный, безвкусный как вода (о пище). Уу ньудьураан астаах ыал. Уу ньудьураан хааһы. Уу ньудьураан миин; 2) көсп. Киһини сэргэҕэлэппэт, тиийимтиэтэ суох, мөлтөх (хол., айымньы тыла). ☉ Невыразительный, неинтересный (напр., язык произведения)
Ол уу ньудьураан сыппах тылынан суруллубут, ханан да сылаас тыын, истиҥ иэйии суох. А. Фёдоров

биирдэм тыас туохт.
1. Чэпчэкитик, тииһиҥ быыһынан («си» диэн эрэр курдук) тыаста таһаар. ☉ Издать лёгкий свистящий звук
Марба …… алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда санааҕа түстэ. Күндэ
2. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ кистээн, сибигинэйэн эт, сибис гын. ☉ Сообщить кому-л. о чём-л. тихо, тайком, шепнуть
Түүлээх Уллуҥах сип гынан Наһаары дьиэ таһыгар ыҥыран таһаарда. Суорун Омоллоон. Хата, эн, үөрэхтээх оҕо, ханна эмэ сип гыннаргын… М. Доҕордуурап
♦ «Сип» гыммыты ситиигэ тиһэр («сап» гыммыты сапка тиһэр) — тугу истибитин барытын, тиспит курдук өйгө тутар, онтун кэпсэл оҥостор (хобу-сиби таһааччы). ☉ Собирает сплетни, толки и разносит их (букв. всякое шушуканье на верёвочку нанизывает, всякое шептание на нитку нанизывает)
Сип гыммыты Ситиигэ тиһэ сылдьан, Ситэрэн сэһэргээн сэргэҕэлэтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Били дьахтар, Балбаара, сип гыммыты ситиигэ, сап гыммыты сапка тистэҕэ. И. Никифоров
Бэрт куһаҕан быһыынан …… сип гыммыты ситиигэ тиһии, сап гыммыты сапка тиһии, атыннык эттэххэ, араас хобунан-сибинэн дьарыктаныы буолар. ЧКС ОИиСТ

даҕ.
1. Хоту туһаайыынан баар, хоту диэки баар. ☉ Находящийся на севере, лежащий к северу от чего-л.. Хотугу эргимтэ
□ Семён Никифоров хотугу оройуоннарга үгүс сыл үлэлээбитин түмүгэр «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» диэн сэһэни суруйбута. Софр. Данилов
Ыраах хотугу уһук сир куоратын олоҕо хайдах эрэ сэргэхсийэргэ дылы гыммыта. П. Филиппов
△ Хотуттан үрэр (тыалы этэргэ). ☉ Дующий с севера (о ветре)
Хотугу тыал обургу буорах хараҥа ыыспатын Дьааҥы өрүскэ үрэр. И. Бочкарёв
2. Хоту дойдуга сыһыаннаах, ол дойду киэнэ. ☉ Относящийся к северу, свойственный северу
Өтөрдөөҕүттэн олохсуйан олорбут хотугу норуоттар хантан эрэ түүрдүү тыллаах быстах омук ытаһалаан киирбитэ оччотооҕу айанньыттары, наука үлэһиттэрин бэркэ сэргэҕэлэппитэ. Эрчимэн
Хотугу олоҥхо, ырыа, үһүйээн, сэһэн элбэх туспалардаах. Н. Заболоцкай
Училищены бүтэрээччилэр бары хотугу чэпчэтиилэринэн туһаналлар. «Кыым»
◊ Хотугу муора умсааҕа — Саха сирин хоту өттүгэр сайылыыр, хараҥа дьүһүннээх, төбөтүгэр көҕүллээх үөл кус. ☉ Гага (сибирская, очковая). Хотугу Муустаах муора (акыйаан) — сир саамай хоту өттүгэр баар мууһунан бүрүллүбүт акыйаан. ☉ Северный Ледовитый океан
Дэлэҕэ да саха булчуттара Хотугу муустаах акыйаантан Охотскай муораҕа, Чукоткаттан Хоотункаҕа диэри тэнийэн сытар киэҥ куйаардары киэптии хаамыахтара дуо? И. Данилов
Хотугу өлүү — араҥ 1 диэн курдук. Бүгүн кэлэн Дордуох Ньукулай уоругуттан хотугу өлүүгэ сиэтэн, хол-буутар саартарбыт хоноһо курдук көрүллэн, холдьоҕуллан эрдэҕим. И. Федосеев. Хотугу Сулус астр. — мэлдьи хоту диэки араҕас сулус аттыгар баар улахан сулус. ☉ Полярная звезда. Өскөтө эһиги сирэйгитинэн Хотугу сулус диэки турдаххытына, иннигитигэр — хоту, кэннигитигэр — соҕуруу, уҥа өттүгэр — илин, хаҥас — арҕаа. СМНАҮө
ср. др.-тюрк. ходыхы ‘находящийся внизу; нижний’

I
туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи туохха эмэ (хол., сапка, быаҕа) бииргэ иҥиннэртээ, анньыталаа, баайталаа. ☉ Нанизывать, насаживать что-л. на что-л. Оҕуруону тис.
□ Уолларыгар анаан собо тылын синньигэс үтэһэҕэ тиһэн хатараллар. И. Гоголев
Балыктарын хайыыларыттан талах лабаатыгар тистэ. Н. Якутскай
Тоҥус кыыһа моонньугар тула икки хос таас хоруоҥканы сапка тиспитин кэтэн тахсан кэллэ. Н. Павлов
2. Туохха эмэ хайаҕастарынан, үүттэринэн быаны уган аһаҕаһын (хол., хааһах айаҕын) ыга тарт, баай. ☉ Стягивать что-л. (напр., большой мешок, рюкзак), продевая через отверстия или петли верёвку, шнурок, шнуровать
Ньукулай киппииһин үс муоһун төттөрү уган сыматын тиһэр. Күндэ
Уолаттар Суут Албыны [киһи аата] хааһахха уган тиһэн баран, соһон илдьэ бардылар. Суорун Омоллоон
Бөтүрүүскэ түүлээҕи хааһаҕар сааһылаан, быатын тиһэ олордо. «Кыым»
3. көсп. Ханнык эрэ түгэни, кэрэ көстүүнү ойуулаан хоһуйаары тыллары талан, ханыылыы наардаа. ☉ Подбирать слова в эстетически стройный ряд, художественно изображая, описывая то или иное явление
Эгэлгэ тылларбын тиһэммин, Эйиэхэ ырыабын аныаҕым. Күннүк Уурастыырап
«Аҕам уус тылынан тиһэн этэрэ эбээт», — диэтэ Толбооноп оҕонньор. М. Доҕордуурап
Халлаан уоттаах сулуһун Ырыабытыгар тиспиппит. Н. Босиков
△ Тугу эмэ кэрэхсээн, сэҥээрэн истибити, билбити-көрбүтү түмэн, мунньан, сурунан ис, бэлиэтэн. ☉ Перекладывать на бумагу, записывать что-л. интересное, достойное запоминания
[Мунньахха] Айымньылар ааттарын Испииһэктээн тистилэр. Күннүк Уурастыырап
[Кириллин кэпсээнин] Кэнчээри ыччаппар анаабыт Кинигэбэр тистим, ааҕыҥ! К. Туйаарыскай
4. көсп. Ким эмэ туһунан хобу-сиби хомуй. ☉ Собирать сплетни, толки о ком-л.
Кистии саба Кэпсээн оҥостоору Холбуу тиһэн Хобулуу түһээри Хаҥхалай торбос сонун Хообоччу кэтэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
Бу эйиэхэ дьыала бөҕө тэриллибит. Били «атаһыҥ» Егоров оҕонньор тиспит. Н. Лугинов
Арай сороҕор хомотор миигин Ким эрэ мэник тыла Эн билиҥҥи олоҕуҥ туһунан Холустук холуннара кэпсиирэ, — Буруйгун, алҕаскын тиһэрэ. Н. Харлампьева
♦ «Сип» гыммыты ситиигэ тиһэр, («сап» гыммыты сапка тиһэр) көр сип гын
Сип гыммыты Ситиигэ тиһэ сылдьан, Ситэрэн сэһэргээн сэргэҕэлэтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. др.-тюрк. тиз, тат. тезү, алт. тис, хак. чис ‘нанизывать’
II
тыаһы үт. т. Чиҥ соҕус туох эмэ кытаанахха күүскэ охсулларын тыаһа. ☉ Подражание звуку сильного удара чего-л. плотного о что-л. твёрдое.
тюрк. тис