сущ
саба түһүү, сэриитимсийии, сэриилээһин

аат., полит. Сэриинэн үлүһүйүү бэлиитикэтин тутуһуу. ☉ Милитаризм
Вашингтон итинник өйөбүлэ Тель-Авив салайар эргимтэлэрин ыаллыы арабскай дойдуларга сэриитимсийиини салгыы ыыталларыгар көҕүлүүр. ПА. «Тыйаатыр айымньы сүрүн идиэйэтин таба туппут, — диэтэ Далан, — күүһүнэн өттөйүү, сэриитимсийии үчүгэйгэ тиэрпэтин сөптөөхтүк көрдөрдүлэр». «ЭК»
Билигин сэриитимсийии уопсастыба олоҕор бүтүннүүтүгэр өтөн киирэр. В. Ленин (тылб.)

аат., сөбүлээб. Дьаһайааччынан сөбө суох эрээри анаммыт киһи; мөлтөх, аатыгар эрэ дьаһайааччы. ☉ Несостоятельный, немощный руководитель
Өлүөхүмэ куоратын уонна куорат аттынааҕы сэлиэнньэлэр бары үлэһит дьонноро, кини ыҥырыыытынан Өлүөхүмэ куоратыгар түмсэннэр, үрүҥнэр дьаһайыахсыттарыттан быһаарыы модьуйбут этилэр. СБТТ. Бу бэйэлэрин үрдүктүк туттар уонна сэриитимсийбит дьаһайыахсыттар этилэр. Индия кэпс.

1. 1. аат. Ардай аһыылаах, кырыктаах улахан сиэмэх кыыл. ☉ Большой хищный зверь, хищник
      Мин билэбин: кыыл адьырҕата Күөнтэспэккэ бэриммэтин, Хара тыа түргэн атахтааҕа Сырата суох ситтэрбэтин. С. Данилов
      Бука, арҕах хастыбакка сылдьар сырҕан адьырҕата буолуо диэн сэрэйэбит. Болот Боотур
2. көсп. Кырыктаах, өстөөх, хаанымсах биистэр, дьоннор (үксүгэр сэриитимсийэр, сэриини күөртүүр реакция туһунан). ☉ Крайне враждебные, кровожадные силы (обычно о реакционных силах, враждебных миру)
   Адьырҕа омугу адьырҕаҕа Анньан биэрэн баран, Алдьархай таҕыстаҕына Аһаах мастан Астаан аһыыр Адьынаттаах эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мин бардым: Аан дойду хаанымсах адьырҕатын Ахсатан, арҕаҕын иһигэр Атаранан хараҕалыы анньыһа. С. Васильев
   Аска наар иҥсэлээҕиҥ Адьырҕа хааннанар, Айыы да бэйэлээҕи Аһынар уурайар. К. Кулиев (тылб.)
3. даҕ. суолт.
4. Сиэмэх, ардай аһыылаах (харамай, кыыл). ☉ Хищный, кровожадный. Адьырҕа кыыл. Адьырҕа эһэ. Адьырҕа балык.
   □ Икки адьырҕа эһэ биир арҕахха кыстаабат (өс хоһ.)
   Адьырҕа балык обургу муҥха үрдүнэн түһэн, дириҥ далайга аҕыйахта көстөн хаалла. Доҕордоһуу т. Билэр инигит, эһэлэр Адьырҕа кыылга киирсэллэр: Тыҥырахтаахтар, тиистээхтэр, Олус сиэмэх идэлээхтэр. С. Данилов
   Биһиги норуокка сордоҥу олус сиэмэх, адьырҕа балык курдук өйдөбүл баар. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Кырыктаах, өстөөх; хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Хищный; кровожадный; крайне враждебный (о людях воинственной реакции)
   Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Ону баара адьырҕа өстөөхтөрө Араардахтара абаккатыан! Эллэй
   Коля бүгүн аан бастаан адьырҕа дьон ортотугар тыл этиэхтээх. Эрилик Эристиин