баттаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Баттанар күннээх буоллахпына, хомуньуустар көмүскүөхтэрэ диэн кини бэйэтин, син киһи курдук көрүнэр. П. Ойуунускай
Турар дьоно көспүт дьиэ, Аана ыга баттанан. П. Тулааһынап
Горькай ойон туран, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Тарбахха баттанар (ааҕыллар) – 1) олус аҕыйах ахсааннаах, сэдэх. ☉ Немного, совсем мало, по пальцам можно перечесть
Биһиги манна кэлэрбитигэр таас дьиэ диэн тарбахха баттанар ахсааннаах этэ. В. Гаврильева
Эдэрчэгиэн, сырыыны-айаны хотон сылдьар эр бэртэрэ тарбахха баттанар ахсааннаахтар. «ХС»; 2) биир баар-суох эрэллээх, эрэли үөскэтэр (киһи). ☉ Единственный подающий надежду
Оччолорго кини курсугар тарбахха баттанар, кэскиллээх, бастыҥ устудьуон этэ. Е. Неймохов.
◊ Өттүк баттан – көнөтүк туран илиилэргинэн синньигэс биилиҥ ойоҕос өттүлэриттэн баттан. ☉ Упереть руки в бока, подбочениться (поза независимости и некоторого превосходства)
Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр, өттүк баттанар. Н. Габышев
Кэтириис [Лэкиэс иннигэр кэлэн өттүк баттанан туран эрэн:] Дьөксө, истиэххин баҕардаххына, тоҕо эн бэйэҕэр хоруоп оҥоһуннуҥ? С. Ефремов. Сыҥаах баттан – тоҕоноххуттан анньынан сыҥааххын илиигинэн өйөө (үксүгэр олорон эрэ). ☉ Подпереть щеку рукой (в основном сидя)
Оҕотоойоп, иһиллэ-иһиллибэттик өрө тыынан баран, тоҕоноҕунан остуолга тайанан сыҥаах баттанна. Софр. Данилов
Матрена охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
Степан Саввич соҕотоҕун хаалан баран, оннуттан турбакка эрэ сыҥаах баттанан олорон табахтаата. Н. Лугинов

I
1. аат.
1. эргэр., фольк. Улахан көтөр тарбаҕа (кытаахтыыр табаҕайа тыҥырахтары). ☉ Лапа крупной птицы (обычно орла). Буҕарҕана часкыйа сыппыт: «Алаатыка! Ким даҕаны аанньа көтөр суох дииллэрэ баар эбээт! Көрбөккүт дуо ол олорор арылы харах, атара кутурук, алтан сабарай хомпоруун хотойу?» Саха фольк.
2. Кэтит-киэҥ сабардааһыннаах туох эмэ. ☉ Что-л. необъятное, огромных размеров, просторы чего-л.
Уот сабарай ортотугар Умайбытынан [тааҥканан] утары киирэриҥ. Р. Баҕатаайыскай
Аар тайҕа кэтит сабарайа, киэҥ туундара улуу дуола саҥа тутуулар тыастарыттан уйгууран уһуктубуттара. Далан
[Мохсоҕол] эмискэ өрө күөрэйэн, халлаан сабарайын диэки кыырайда, онтон чардырҕаабытынан эмиэ аллара курулаата. Н. Габышев
Кини көрдөҕүнэ сөмөлүөт көппөккө хойуу былыттар сабарайдарын ортолорунан сыыллан иһэргэ дылыта. МИП БА
3. Мас лабаалара, сараадыйан тахсыбыт үөһээ өттө бүтүннүүтэ. ☉ Верхняя разветвлённая часть дерева, крона
Уолаттар эдэр маһы булан, лабаатын сабарайынан кэмнээн, силис өттүн эргиччи хаһаннар түөрэн ыллылар. У. Нуолур
Харыйа сабарайа пирамидалыы быһыылаах. КВА Б
Үгүс мастар аллараа лабаалара хатан турарын бэлиэтии көрүөххүтүн сөп. Кинилэр хойуу мас сабарайын курдат сырдык тиийбэтэҕиттэн өлбүттэр. СМН АҮө
△ Туох эмэ салбах курдук лаппа кэтириир сирэ. ☉ Наиболее широкая, в виде лопасти, часть ствола чего-л. (напр., рогов оленя, лося)
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайарыгар» баар буолар дииллэр, ол курдук муос кэлим сабарайа ааттанар. С. Тумат
4. көсп. Ким эмэ улахан кыахтаах илиитэ, кими-тугу эмэ илиитигэр ылан дьаһайыыта, баһылааһына. ☉ Длань, ладонь как символ мощи, властной силы. «Истэбин! — диэт уруккуттан куорат полициятыгар үлэлээбит “Копчик” диэн кистэлэҥ ааттаах агент тоҥхох гынар. — Эрэниҥ, мин сабарайбыттан ханна да куотуо суоҕа!» Н. Якутскай
2. даҕ. суолт.
1. Олус улахан, кэтит (киһи ытыһын, уллуҥаҕын уонна көтөр кынатын эбэтэр туох эмэ салбаҕы этэргэ). ☉ Широкий и больших размеров (о чём-л., имеющем форму лопасти — напр., о ладони)
Горькай ойон турда, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээн ылла. Амма Аччыгыйа
[Бухатыыр] Алын тирэҕэр Аҕыс кырыылаах Сабарай таас уллуҥахтаах. Күннүк Уурастыырап
[Бөртөлүөт] түөрт сабарай салбахтарынан көй салгыны ытыйан күөрчэхтэнэ талахаччыйар. П. Аввакумов
[Кыталыктар] сараппыт сабарай кынаттара, санаабар, киэҥ туундара туоллар таһаатын тилэри, саба кууспалыырга дылылара. С. Дадаскинов
△ Улахан, уһун, ыраахха диэри уһаан сабырыйбыт (үксүн мас лабаатын туһунан). ☉ Большой, разлапистый (напр., о ветвях дерева)
Тиэргэн кэтэҕинээҕи аарыма кырдьаҕас тииттэр …… сабарай лабаалара намылыһан, дьиппиэрэн тураллар. Айталын
Сабарай лабаалаах бөдөҥ-садаҥ тииттэр тыаһа-ууһа суох суодаһан тураллара. «ХС»
2. поэт. Баары барытын сабар, саба бүрүйэр (хол., түүнү, былыты этэргэ). ☉ Покрывающий, накрывающий собой всё сплошь, без остатка (напр., о ночи, облаках)
Сабарай былыт үөһүттэн Самыыр уһуннук да түстэ. Р. Баҕатаайыскай
[В. Маяковскай] Болгуо тимир бараатынан мотуруостары туруортуура, Хара сабарай түүнү сырдатара, «Хаҥас маршынан» хаамтарара. Эллэй
Торҕо толооннор иэннэрин баай-фашист Хара сабарай күлүгэ күөнтээтэ, Көҥүл уоттарын хараҥа ойуур, сис халыҥ күөнүгэр ол иһин кистээтэ. Эллэй
Бу хаһыырар хааннаах хараҥаны халбарыта туруох Бу күннээх чаҕыл-күлүм сырдык күүсуох — Барыта дьулусхан баал, барыта сабарай баал! И. Алексеев
3. Олус киэҥ, киэҥ-кэтит. ☉ Просторный, обширный (о помещении, местности и т. д.)
Үөһээ үс хартыгастаах Үөмэл маҥан халлаан Үрүт өттүгэр үөскээбит, Саппахтаах сатыы маҥан халлаан. Сабарай далбарыгар олохсуйбут …… Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан бухатыыр. П. Ойуунускай
Сабарай далбар дойдуга Саргы дьулаҕай олоххо Салаҥ унаар баайы Сааһыҥ-үйэҥ тухары Сатаан салҕаан самсаама. С. Зверев
Арыттаах алааһын саҕатыгар Кириллиннэр аҕыс кырыылаах сабарай сайылыктарын таһыгар дьон бөҕө тоҕуоруйбут. А. Сыромятникова
II
аат., эргэр. Билиҥҥи улахан таас кэриэтэ кымыс кутар эбэтэр эт да угуллар күтүр улахан туос чабычах. ☉ Берестяная плоская посуда большой ёмкости для хранения кумыса или разрубленного мяса
Сабарай чабычах курдук Таллан таас ытыһынан Чаччыгыныар кыыл курдук Дьахтары дабыс гынан Харбаан ылла. Д. Говоров
ср. тюрк. самар ‘таз, огромная чаша, в которую кладут мясо или наливают кумыс’