дьүһ. туохт. Сискин, моонньугун күүрдэн мас курдук көнөтүк тутун; сатамньыта суох көнөтүк тутун. ☉ Неестественно вытягиваться, напряженно выпрямляя спину и шею; казаться прямым, негнущимся, несгибающимся (о человеке)
Айыы-айа! Дэлби сылайан, сиһим көнчөйө көһүйэн хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх кэптээх Сүҥ Дьаассын, Күтүөттээри күүтэн, Көнчөйөн сытар эбит... С. Васильев

даҕ., фольк. Сүдү, дьоһун, киһи толлор, чаҕыйар (бухатыыр көрүҥэ, сирэйэ-хараҕа көннөрү дьоннортон уратытын көрдөрөр күүстээх этигэн эпиитэт - дьүһүн диэни күүһүрдэн этии). ☉ Величественный, внушительный (об облике богатыря, наводящего на простых смертных оторопь, страх).
♦ Дьүдьүн бараан дьүһүн фольк. - бухатыыр кыргыһыыга киирэригэр сирэйэхараҕа көннөрү киһи утары көрбөт сүрдээх-кэптээх буола тыйыһырарын, хаана-сиинэ алдьанарын кини «мэтириэтигэр» көрдөрөр көһөр олук. ☉ Страшный, ужасный (формула-портрет богатыря-айыы перед смертельной схваткой с богатырем преисподней)
Саха киһи тэҥнэспэт Дьүдьүн бараан дьүһүннээх, Хаан чаҕаан сэбэрэлээх сүрдээх киһи эбит. Саха сэһ. I. Дьэ, Ньургун Боотур обургу Киэбэ-киэлитэ киирдэ, Хаана-сиинэ алдьанна, Хаан чаҕаан сэбэрэтэ киирдэ, Дьүдьүн бараан дьүһүнэ уларыйда. Ньургун Боотур

даҕ.
1. Иэдээннээх, үлүгэрдээх өлүүлээх-сүтүүлээх. ☉ Гибельный, бедственный
Бу алдьархайдаах сэриигэ төһөлөөх маннык бэйэлээхтэр эчэйэн төнүннүлэр. Н. Заболоцкай
«“Саһыл сыһыыга” сэрии буолта үс хонно. Алдьархайдаах өлөрсүү буолан эрэр», — диэн оҕонньор сэһэргээн барда. М. Доҕордуурап
Бу уһулуччу түрбүөннээх, алдьархайдаах, хаан тохтуулаах күн буолан тахсыбыта. Ф. Софронов
△ Кутталаах, дьулааннаах, сүрдээх-кэптээх. ☉ Опасный, страшный
Па, бу сэбинэн ити алдьархайдаах адьырҕаны тугу гыныаххыный?! А. Кривошапкин (тылб.)
Мин эбитим буоллар аныгы саа күүһүн-уоҕун мөлтөтүөм этэ. Алдьархайдаах алдьатыылаах саа аптамаат диэн үөдүйдэ. Ону ончу бобуохха наада. Далан
2. кэпс. Сүрдээх, наһаа, дьикти. ☉ Ужасный, бешеный; бедовый, отчаянный
Уол эбэтэ алдьархайдаах эмээхсин, айдаанынан дьахталлары аймыыр киһи буолуо. Амма Аччыгыйа
Семен Степанович дуо? Бэрт бөҕө буоллаҕа дии. Алдьархайдаах үлэһит киһи. «Кыым»
Сергеев алдьархайдаах айдааны тардыаҕа. М. Доҕордуурап
Үһүс кылаас киһитэ Үстүүн Нахов дьэ биирдэ Алдьархайдаах түлэй түүн Арай туран түүл түһүүр. Р. Баҕатаайыскай

аат. Киһи санаатын эрэ, эрдийиитэ, эрдээх санаата. ☉ Внутренний настрой, дух, душевное состояние
Дьэбдьиэ бэйэтэ даҕаны тоҕо эрэ бүгүн кэпсэтиэх-ипсэтиэх баҕата улахан. Ол, бука, өйө-санаата, сүргэтэ өрүкүйбүтүттэн буолуо. Болот Боотур
♦ Сүргэтин көтөх — сүргэни көтөҕөр диэн курдук (көр көтөх I)
Дойдуларын ахтыбыт ынахтар эймэлгэннээх маҕыраһыылара, саҥа кэлбит күөрэгэй ырыата бар дьон сүргэтин көтөхпүтэ. Н. Босиков
Байыаннай аркыастыр сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи өрүкүтэр маршы оонньуур. С. Никифоров
Урукку өттүгэр Чурапчы буоругар бурдук син үүнэрэ. Ол эрээри быйылгы сыллаах үүнүү барыбытын үөртэ, сүргэбитин көтөхтө. «Кыым»
Сүргэтэ көтөҕүлүннэ — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Уйбаан оҕонньор аара эһэ арҕаҕа, манна сүнньүөхтээх саа баарын истиэҕиттэн ыла сүргэтэ көтөҕүлүннэ, ол арҕаҕы кини хайаан да көрдөҕүнэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Мин бастакы хоһооннорум ыччат ыллыыр ырыалара буолбуттарыттан олус үөрбүтүм, сүргэм көтөҕүллүбүтэ. Софр. Данилов
Маннык кэмҥэ [от-мас көҕөрөр кэмигэр] киһи сүргэтэ көтөҕүллэр, соҕотоҕун да сырыттаргын ыллыахтуойуох, туохтан барытыттан үөрүөхкөтүөх санааҥ кэлэр. В. Тарабукин. Сүргэтэ тостубут — санаата улаханнык түспүт. ☉ Быть сломленным, находиться в удручённом состоянии (букв. дух его сломался)
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС»
Кулуканов сүргэтэ тостубут көрүҥнээх, сотору-сотору хааһын түрдэһиннэрэр, оҕонньору кытары тугу эрэ хобугунаһар. БТТ. Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) — улаханнык аймаммыт, ыксаабыт. ☉ Выбитый из колеи, потерявший душевный покой, лишившийся покоя
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
«Ыл иһит!» — диэтэ оҕонньор, сүргэтэ хамсаабыттык. Н. Заболоцкай
◊ Сүргэ далай фольк. — түргэн сүүрүктээх өрүс, үрэх. ☉ Река, речка с быстрым течением, [Лөкөй] түүн ортото ааһыыта үрүйэ сүнньүн батыһан, сүргэ далай сүүрүктээх, кэтит өрүскэ кэтиллэ түстэ. Н. Борисов

туохт.
1. Өрө көппөйөн, бүлтэйэ улаатан, томтойон таҕыс. ☉ Округло выпячиваться, надуваться, раздуваться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсин!» — Сыллай Луха кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
Көлөпүнэ [киһи аата] ыга кыыһырбыт, …… тымырдара лоппоһо үллүбүттэр. Н. Заболоцкай
Никифоров кинээс көй уоруктара харааран, үллэн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ырбаахыта, салгын киирэн, хабах курдук үллэн баран, төттөрү сосуһа сатыырга дылы эбит. М. Чооруоһап
2. Өрө дэбилийэн, үтэн таҕыс, эбиллэн кэл (хол., өрүс уутун этэргэ). ☉ Подниматься, переполняться (напр., об уровне речной воды)
Онуоха далла ураһа саҕа уу өрө үллэн таҕыста да, уҥуоргу очуос таас хайалар төбөлөрүн үрүт өттүнэн өрө ыһан күдээриттэ. Ньургун Боотур
Ойууру туоруурбутун кытта быһыт субу үллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Муора бэйэтэ туспа сокуоннаах: алта чаас устатыгар уута үллэр, эмиэ итиччэ кэмҥэ уостар. «ХС»
△ Өрө бурҕайан, мөлбөйөн таҕыс (буруо, туман туһунан). ☉ Подниматься клубами, клубиться (о дыме, тумане)
Хойуу буруо үллэн тахса-тахса, солооһуну үрдүнэн тэнийэн, үрэх диэки аллараа тунаара уһунна. М. Доҕордуурап
Чай кумахтаах хомоттон Туман үллэр киэһэ аайы. И. Гоголев
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. «ХС»
3. көсп. Элбээ, дэлэй, өлгөм буол. ☉ Множиться, увеличиваться в числе, быть обильным
Үүппүт, арыыбыт Үллэн барда, Эппит, сыабыт Эбиллэн истэ. Саха нар. ыр. III
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. Бастакы улуу тунах, үүт быйаҥа үлүннэ. М. Доҕордуурап
Үрэх алаас кытыыта Үтүмэн күөҕүнэн үллүөҕэ. С. Васильев
4. көсп. Кэҥээ, улаат, хаҥаа. ☉ Становиться больше, увеличиваться, раздуваться (напр., о количестве)
Аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Эмээхсин үллэн тахса турар сэһэнин кытта сэргэ бу аһылыгын эгэлгэтэ элбэҕин! Э. Соколов
Госагропром салайар аппараата олус үлүннэ. «Кыым»
♦ Иһэ үллэр (тымныйар, буһар) көр ис IV
Киитилэр түөкүн Сэбиэскэй былаас Силигилээн тупсубутун Истэн, иһэ үллэн, …… Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута. Саха нар. ыр. III
Өндөрөй оҕонньор улам-улам иһэ үллэн барда. П. Ойуунускай
Иһэ үлүннэҕинэ көр ис IV. Чиэһинэйдээн [түүлээххин] судаарыстыбаҕа туттардаххына, иһэ үлүннэҕинэ аҕыс уон солкуобайга барыаҕа. В. Миронов. Төбөтө үллэр — тугу да быһаарар, толкуйдуур кыаҕа суох буолар. ☉ соотв. голова пухнет
Суруктары барытын төбөм үллүөр диэри ааҕан, түүн биир чааска дьиэбэр утуйа барбытым. В. Протодьяконов
Арыпыана төбөтө үллэн хаалыар диэри суулаах саахарын көрдүү сатаата. Н. Заболоцкай
Үллэ (үллэччи) кыыһыр көр кыыһыр. Биир киэһэ Арҕас ордуутугар кэлбитэ эмээхсинэ үллэ кыыһыран тоһуйда. Н. Лугинов
Кини быраатыгар күнүүлээн хайдах буолуон билбэккэ, үллэ кыыһырда. У. Ойуур. Үллэн олорор кэпс. — олус элбэх кэпсэтии-ипсэтии, айдаан, күүгээн буолар. ☉ Стоит большой шум, гвалт; ходят пересуды, досужие разговоры, сплетни
Сыгынньахтана туран иһиттэҕинэ, куукуна дьон саҥатынан үллэн олорор. Н. Лугинов
«Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
Үрэх күөллэрэ …… мороду омуннаахтык, бокуойа суох хойуутук уруттуурунан үллэн олороро. «ХС»
Үллэр үйэтигэр (үйэтин тухары) көр үйэ. Бу букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Кини саллар сааһыгар, үллэр үйэтигэр кыһыл оҕо минньигэс сытын-сымарын сүрэҕэр иҥэрэн эт-хаан астынар дьолун билбэтэх киһи. П. Аввакумов. Үллэр үөһэ фольк., поэт. — улахан өрүс сүрүн үөһүн саамай ортото. ☉ Стремнина фарватера большой реки
Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Нохоо, эн тускунан сүрдээх-кэптээх сурахтар Бу эбэ хотун үллэр үөһүнэн Сарт кыыл буолан Сабырыйа көтөр буолбуттара ыраатта. И. Гоголев
Өлүөнэ эбэм үс үллэр үөһүнэн Үрүҥ сиэллэринэн өрүкүһэн, Кылбаһа сырсаллар маҥан муус аттар, Туйахтарын тыаһа бытарыттар. Л. Попов. Үллэ түс — эмискэ өрө оргуйа, кыынньа түс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Взорваться (от ярости, возмущения); разорвать тишину, вскипеть (о шуме-гаме, голосах)
Онно [оҕо охтубутугар] Саргы, урут этиһии диэни билбэт бэйэтэ, тыллаах ахан дьахтар курдук, эмискэ үллэ түспүтэ. Н. Лугинов
«Хантан биллиҥ, эйиэхэ араадьыйалаатылар?» — Даарыйа үллэ түстэ. А. Сыромятникова
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. «ХС». Үллэ уой сүөл., сөбүлээб. — олус, аһара уой. ☉ Разжиреть, растолстеть
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар Сүүс Айаал кулут буолаллар. Суорун Омоллоон
Соҕотох оҕобун үлэҕэ умса анньан баран, бэйэм манна үллэ уойан олоруом үһү дуо? М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. үлэн ‘подниматься’, хак. үл ‘бежать через край (о жидкости)’

I
1. туохт.
1. Атаххынан күүскэ тирэнэн, онтон анньынан, ыраах хайа эмэ диэки ой. ☉ Сделать прыжок, прыгнуть
Дьахталлар тыыннаах балыктар мөхсөн түллэҥнэспиттэригэр, сарылаһа-сарылаһа туора ыстаннылар. Н. Лугинов
Биэтэҥнэс лабааҕа олорор тииҥ мастан маска ыстанан, ыраата охсорго тиэтэйдэ. БХ Иэ. Бэдэр биир ойуунан икки-икки аҥаар миэтэрэни ыстанар. СМС
2. Туох эмэ үрдүттэн, үөһэттэн ыһыктынан аллара ой. ☉ Прыгнуть сверху вниз, спрыгнуть
Күһүҥҥү тымныыга эмпэрэ кытылтан өрүскэ ыстанна. Амма Аччыгыйа
Уол ыскаап үрдүттэн ыстанан түстэ, чаһытын көрдө. Күрүлгэн
Сөмөлүөттэн парашютунан элбэхтик ыстаммытым. «ХС»
3. Тэйэн, көтөн тиийэн ханна эмэ түс, ой (чэпчэки ыйааһыннаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Отскочить, отлететь в сторону (о чём-л. лёгком по весу)
Суол ааныгар кыым ыстанара — Ким эрэ кэлиэн билгэлэрэ. М. Тимофеев-Терёшкин
Эрийэ турбут гаайкам сиргэ түһэн, хайа эрэ диэки ыстанна. АПС СБТЛ
Оһохтон тэйиччи олор, таҥаскар чох ыстаныа. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Ыксалынан ханна эмэ тэбин, сүүр, элээр. ☉ Побежать, понестись, помчаться
Манчаары уолчаан бэс мастан тииҥ курдук хачыгырайан түһэ охсоот, дьиэтин диэки ыстанна. И. Гоголев
«Сип-сибилигин», — диэт Ыгытов таһырдьа ыстанар. Н. Якутскай
Өлөксөй түспүт ыалыгар чэйдии түһээт, оҕо сааһын доҕоругар ыстаммыта. В. Титов
2. көмө туохт. суолт. -ы, -а сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын эмискэ, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ы, -а, выступая в роли вспомогательного глагола, означает внезапность действия. Уһулу ыстан. Хайа ыстан
□ Суорба таас хайа төбөлөрө булгурута ыстанан түһэллэр. Суорун Омоллоон
Ситим дьирдьигинии түһэн баран «таас» гына быһа ыстанан, дьэллэс гынан тэлгэнэ түһэр. «Чолбон»
♦ Кута ыстаммыт көр кут II
[Лоокуут:] Куйахам күүрдэ, кутум ыстанна! Суорун Омоллоон. Ойуун абааһыта бу дьону тутан сиэтэлиирэ буолуо диэн куттанан, сахалар куттара ыстаммыт. «ХС»
Сахаларга кута ыстаммыт, сүрэ тостубут, сүрүн баттатар диэн өйдөбүллэр бааллар. «Сахаада»
Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх, кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. «Чолбон»
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) көр көт I. Молтой сарсыарда халлаан суһуктуйуута Моойторук улуйа былаастаан үрэр саҥатыттан уйулҕата ыстанан уһуктубута. И. Федосеев
Кыра оҕо барахсан, уйулҕата ыстанан, утуйа сытан түлэкэдийэн, хаһыытаабытынан ыстанан турар. И. Федосеев
Абааһыттан куттанан уйулҕалара хамсаан, Наахаралар оҕолорун, дьахталларын хаалларбыт сирдэригэр тиийдилэр. «Чолбон»
Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук көр уот II. Дьэбдьиэскэ олус омуннаах, уот ыстанарын курдук, үөҕэн да ыыттаҕына көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
Мария Александровна Ноойдуун холбоспутун усталаах туоратыгар уот ыстаммытын курдук биирдэ оҕоломмута. Д. Очинскай
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэркэ билэр. «Кыым»
◊ Дэлби бар (ыстан) көр дэлби
Эһэ бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сыллаан көрдө, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Дьөлө ыстан көр дьөлө. Маска буулдьа түспүт сирэ дьөлө ыстанна. <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) көр тэһэ. Аһаҕастык, улаханнык күлэн тоҕо барбытыгар: «Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор?» — дэспиттэрэ. В. Яковлев
Уһуну ыстан (ыстаныы) көр уһун II. Бүгүҥҥү дьарыкка оҕолор уһуну ыстаннылар. Үлтү бар (ыстан) көр үлтү. Таһырдьа эмискэ этиҥ сааллар тыаһа үлтү ыстанна. Күрүлгэн
Хабырыта ыстан көр хабырыта. Халлаан диэки хабыр тыас хабырыта ыстанна. «ХС»
II
ыстаа 1 диэнтэн атын
туһ. Бэлэм ыстаммыты ыйыстан бараммыт, өссө ыыс-бурут тыллаахпыт. Тумарча

туохт.
1. Араастык хамсан-имсэн, хамсанан кэл. ☉ Изменять положение тела или его частей, приходить в движение, двигаться, шевелиться
Ытыһынан Вася көхсүн таарыйан баран, дьүккүс гына хамсаата эрэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Маны истибэккэ, киһи кыайан хамсаабат буолуор дылы таһыйан баран, иккис киһиэхэ кэлэр. Эрилик Эристиин
Бастакы киһи адьас хамсаабат, Тыынара да соччо иһиллибэт. С. Васильев
2. Күөгэй, холкуҥнаа (от-мас, тыа баһын туһунан). ☉ Колебаться, колыхаться, качаться (о листве, о кроне деревьев)
Сэмэй тыалтан сэбирдэх Силигирии хамсыыр. Эллэй
Киэҥ, ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур хамсыы турар. М. Доҕордуурап
Хара тыа хамсаан барда. «ХС»
3. Эһин (өрүс мууһун туһунан). ☉ Вскрываться (о реке)
Аны түүн мууспут хамсаарай? Амма Аччыгыйа
Бу тугуй, тыал дуу, муус хамсаата дуу? Н. Заболоцкай
Өрүс мууһа хамсыахча буолуута кырдьаҕас атыыр сылгы үөрүн-сүүрүгүн быраан аннын диэки көһөрөн барылыы кистээн ааһыаҕа. Сэмээр Баһылай
4. түөлбэ. Айаҥҥа тур, айаннаа, хоҥун. ☉ Двигаться, отправляться в путь
Сарсыарда сырдыан иннинэ тааска тиийэр буоллахха, утуйбакка эрэ, киэһэ хойутуу мантан хамсаатахха табыллар. Болот Боотур
♦ Айаҕа хамсыырын кэтэс көр айах I
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр. Софр. Данилов
Илиитэ <да> хамсаабат көр илии. Миигин бандьыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. С. Ефремов
Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) көр илии. Илиибит эрэ хамсаатар, Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы. Кырааската хамсаабыт көр кырааска. Дьахтар оҕолоноору кырааската хамсаабыт. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС». Отуора хамсаабыт — тулууруттан, холкутуттан тахсыбыт; олох, үлэ үөрүйэх буолбут майгытыттан, тэтимиттэн ыһыллан хаалбыт. ☉ Лишаться душевного равновесия; выбиваться из колеи
Өйбүнэн чэгиэн-чиргэл олоххо тардыһабын да, түмүк-түмүк кэмнэргэ адьас тулуйбаппын. Отуорум хамсаабыт сордоохпун. Н. Лугинов
Мөрүөн кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла олоҕун отуора хамсаабыта. Д. Таас
Ыт майгыта-сигилитэ уларыйбыта, отуора хамсаабыта. Ж. Верн (тылб.)
Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт көр өй. «Өйө хамсаабыт дуу?» — диэн Слепцову кытта быһаарса олорбут үһүс учаастак управляющайа ыйытар. Н. Якутскай
— Оо, сорун эбитин! Оо, сорун! Таҥара ыардык да кыраабыт! Аһыммат буоларым оҕобун… Аны бу төбөтө хамсаабыт! П. Тобуруокап
[Дьаамнаах:] Бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Сүргэтэ хамсаабыт (ыстаммыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
Сүрэҕэ хамсыыр көр сүрэх I. [Кэтириис:] Кини кэпсээниттэн сүрэҕим хамсаатаҕа үһү. А. Софронов
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан, хаана оонньоон, хараҕа арахпат буолла. Н. Неустроев
Хааман иһэн, көрө түһээт, Уой, сүрэҕим хамсаата. П. Тобуруокап
Сүһүөҕэ хамсыыр көр сүһүөх I. Бэркиһээммин Кэннибинэн чинэрийдим, Сөҕөн сүһүөхтүүн хамсаатым. С. Зверев
Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
Хахатаа кымньыытын уунарыгар сүһүөхтэрэ хамсыар диэри долгуйбута. Ойуку
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Чороон үҥкүүтүн толорон Нуоҕалдьыһан киирэргитин Уйулҕам хамсыы, долгуйа Олус даҕаны көһүттүм. С. Данилов
Оо, ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, олус ынырык буоллаҕа. С. Никифоров
Уҥуоҕа хамсаата көр уҥуох. Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт. А. Софронов
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуоҕа хамсыар диэри көр уҥуох. Уол уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Үөнэ хамсыыр көр үөн. [Балбаара:] Быыпсай Сүөдэр ымсыытыгар иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. С. Ефремов
Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата көр хаан I. Кыыс Хотун туһунан эттэххэ, манна хаана хамсаабат киһи бэрт аҕыйах. А. Сыромятникова
[Варвара:] Эн сүрэҕиҥ ыалдьыбат дуо, эн хааныҥ хамсаабат дуо? С. Ефремов. Хамсыы-хамсыы тахсар — олус түргэнник, өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Всходить, пускать ростки, расти очень быстро и обильно (о растениях)
Уу хонон ааспыт хочолоругар, күн уотун угуттанан, намчы күөх от хамсыыхамсыы тахсар. «ХС»
Быыкаа өлүү сирбит туомугар ыспыт ньэчимиэммит ардахтар кэннилэриттэн хамсыыхамсыы тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Адьас көрөн турдаххына, от-мас хамсыы-хамсыы тахсар. КЗА АҮө. Харыс <да сири> хамсаама — биир сиргэ өр тур; ханна да барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ уһуннук олор, олохсуй. ☉ Долго стоять на одном месте; проживать в одном месте длительное время (букв. не двигаться (не трогаться) с места)
Кыһын харыс сири хамсаабат, таҥас-сап да суох ону сэргэ хотон үлэтэ киниэхэ сырдыгы бэрсибэт. Н. Борисов
Ардыгар харыс да хамсаабакка, ис-иһиттэн уоскуйан-нуурайан ууну одуулаан туран хаалара. ЛМ А
др.-тюрк., тюрк. хамша, камша

1. аат., миф., фольк.
2. Саха итэҕэлинэн, киһиэхэ, сүөһүгэ куһаҕаны оҥорон, өлүүнү аҕалар («сиир»), киһи хараҕар көстүбэт эбэтэр дэҥҥэ көстөр өстөөх, куһаҕан тыын. ☉ Абаасы, злой дух, злое начало; дьявол, сатана, вредные и враждебные человеку «обитатели» земли. Абааһыны абааһы сиэбэт (өс ном.). Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). Айыыларга утары турар күүс абааһы — ыарыы, өлүү-сүтүү төрдө. Итинтэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк.
3. Ойууннары араҥаччылыыр, кыырар кэмнэригэр кинилэргэ көмөлөһөр, биллибэт күүстэри кытта «тиксэрэр» тыын (көннөрү дьоҥҥо көстүбэт). ☉ Духи — покровители и помощники шаманов во время их камлания (дух-покровитель шаманов исполнял роль посредника между людьми и различными сверхъестественными существами)
   [Ойуун Баһылай:] Абааһыларым олох чугаһаабатылар, онон кураанаҕынан уһун түүнү быһа кутурбута буоллум. А. Софронов
   Чачыгыр Таас ойуун бары мустубут үөрдэрин, абааһыларын атыырыгар иҥэрэн, атыырын кутун-сүрүн, көтөрдөрүн-сүүрэрдэрин иннигэр үүрэнтүрүйэн …… кэнийэн-таныйан айаннаабытынан бардаҕа. П. Ойуунускай
4. Олоҥхоҕо, остуоруйаларга айыы бухатыырдарын утары охсуһар Аллараа, Үөһээ дойдуга олохтоох, күүстээх, ынырык сидьиҥ дьүһүннээх күтүрдэр. ☉ В героическом эпосе олонхо — чудовища, враждебные племени айыы и вступающие в сражения с богатырями светлого мира. Абааһы бухатыыра. Абааһы кыыһа
   □ Бу орто дойду дьоллоох киһитинсүөһүтүн барытын бу үөһээ-аллараа абааһылар бэркэ атаҕастаан эрэллэр, дьоллоох киһитин-сүөһүтүн бараталларыгар тиэртилэр
   Саха фольк. Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Билигин аҕай абааһы уолун курдук тимир тириитин кэтэн сарылыы-орулуу турбута суох буолан, бэрт эйэҕэс куолаһынан [эттэ]. Болот Боотур
5. Сатаан үөскээбэтэх, итэҕэс, чиччик (үксүгэр торбос, оҕо). ☉ Урод (прирожденный — обычно о теленке, ребенке). Абааһы торбос
   □ Үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы (өс ном.)
   [Далбарай:] Эн киһигин дуо, нохоо? Эн чиччик, абааһы буолбаккын дуо, сордоох. [Хабдьы:] Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Оннук буолтум да иһин, мин буруйум буолбатах. Н. Неустроев
6. көсп., үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй, паршивец
   Ити абааһыны, урукку олох эбитэ буоллар, хамначчыт да гынар баһа биллибэт этэ. П. Ойуунускай
   [Суон Дьөгүөр:] Абааһы, эн миэхэ хааҥҥын хаһан уулатан, «кырдьык, кырдьык» диигин? Күндэ
   [Сөдүөччүйэ — Манчаарыга:] Хата, аҥаардастыы Алдьатаргын истэ-истэ, Адьарайы аҥаардаммыт Алыс абааһы буолуо диирим. А. Софронов
7. көсп. Дьаабал, бэдик, эристиин, көстүбэт, көкөт (үксүгэр элэк., үгэрг., эбэтэр биһирээн, хайҕаан этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, шельмец (обычно ирон. или одобрительно)
   Саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн бэрт абааһы. П. Ойуунускай
   Дьэ, ыпсаран кэпсиир абааһы. М. Ефимов
8. даҕ. суолт. Олус куһаҕан, нэгэй; көстөр көрүҥүнэн аанньата суох. ☉ Скверный, дрянной; негодный
   Кырдьык, абааһы оҕонньор сурахтааҕа, урукку ойоҕун кырбаан ыарыы оҥорон өлөрбүт. А. Софронов
   Адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
   [Роман:] Биэрэккэ биир абааһы сытыйбыт тыы баарынан арыыга туоруубун диэн ууга түспүт. С. Ефремов
   Дьаакып кыһыл сукуна сабыылаах остуол иннигэр абааһы эргэ бартыбыалын дуомун кыбынан баран, арбы-сарбы буолан, токуччу соҕус туттан турда. Н. Заболоцкай
   △ Кутталлаах, буортулаах; ыарыылаах. ☉ Опасный, вредный; болезненный
   Ийэлэрин аһыыта саҥардыы мүлүрүйэн, дьэ уһаан-кэҥээн эрдэхтэринэ, аны бу абааһы дьаҥа адаҕыйда. Ф. Софронов
   Ээ, киэр гын, абааһы аһын. Оннук этэ дуу? Эн, табаҕы тарпат киһи, өлбөтүҥ буолуо. Эчи, хаарыаны! Н. Лугинов
9. саҥа алл. суолт. Кыыһырыы, хомолто, кэмсинии холбоспут иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает сложное чувство раздражения, досады, сожаления
   Мунньан бүтүөх... Абааһыны! Ааргы эрэ сынньаммат... Омурҕанныыр уолдьастаҕа. И. Гоголев
   Абааһы! Эрдэ кэлэрэ суох! Н. Неустроев
   ♦ Абааһы буол — киҥиҥ-наарыҥ алдьан; киһи тулуйбат буол. ☉ Быть в крайне дурном расположении духа; стать совсем нетерпимым
   Дьон бары да абааһы буолан барбыттарын билбэккэ олорор эбиппит дэспиттии, тутуллан турар тойоттор бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин. Абааһыга дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан олус наһаа хайҕаама (ойуун кэрэххэ тут-лар сүөһүтүн наһаа хайҕаан кэпсииригэр холоон этии). ☉ Безмерно не возноси, не расхваливай (букв. не расточай похвалу подобно черту — выражение возникло вследствие того, что раньше шаман расхваливал жертвенное животное, предназначенное для умилостивления злых духов)
   Абааһы <быһа> имнэммит көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. [Марыына:] Абааһы имнэммит буоллаҕына, кырдьык өлөрүө даҕаны. А. Софронов. Абааһы имнэннэҕэ буолуо — бэйэтэ да сөбүлээбэтин алҕас оҥорон кэбиспит киһи кэмсинэн этэр тыла. ☉ Выражение крайнего сожаления о своем поступке (соотв. черт меня дернул). Абааһы киһи (дьон) — 1) олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Скверный, дурной во всех отношениях человек
   Сэргэчээн Дьэргэттэн куйахата күүрдэ, дьулайда, абааһы киһи эбит дии санаата. Болот Боотур
   Ити миигин кытта төрөөбүт киһийдээн. Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Н. Неустроев; 2) кэпс. көннөрү дьонтон тугунан эрэ чорбойон, онон сөхтөрөр киһи (хол., кыайыгаһынан, тылынан-өһүнэн, харса суоҕунан эҥининэн). ☉ Выделяющийся какими-л. качествами, яркий, впечатляющий человек (напр., по силе, интеллекту, храбрости и т. д.). Утарылаһааччыларын барыларын хапсаҕай албастарынан кыайда — абааһы киһитэ эбит! Абааһы көр — сөбүлээбэккэ куһаҕаннык сыһыаннас; искэр киллэримэ. ☉ Питать антипатию, относиться недружелюбно; питать злобу, ненависть, быть нетерпимым к кому-чему-л.
   Кинини арай Федя букатын сөбүлээбэт. Ол оннугар Катерина Павловна кини атаһын Клими сөбүлээбэтин ааһан, абааһы көрөр. Н. Лугинов
   Владимир Ильич олоххо даҕаны, искусствоҕа даҕаны сымыйанан күүркэтэ, дарбата, киэргэтэ, Уустугурда сатыыры олус абааһы көрөрө. Софр. Данилов
   Доропуун оҕонньор бэйэтэ да, онтон-мантан сиргэнэ үөрэнэн хаалбыт былыргы киһи буолан, чохуну өлөрдүү абааһы көрөр үгэстээх. Н. Заболоцкай. Абааһы <быһа> кымньыылаабыт эргэр. — эмискэ күүскэ ыарый (таарымталанан). ☉ Внезапно остро заболевать (в виде приступа)
   Бастаан үрэхтэн от тиэйэн тахсан баран, уҥуохтара анньан ыалдьыбыта, онтон ыла сытар. От тиэйэ сырыттаҕына абааһы быһа кымньыылаатаҕа буолуо. А. Софронов
   Тыый! Хайа, хотуой, оҕоҕун абааһы кымньыылаабыт дии. Күндэ. Абааһынан арбаа эргэр. — абааһы баар диэн элбэхтик кэпсээ, айаҕалан; абааһылаах, абааһы олохсуйбут диэн кэпсээн, тыл ыыт. ☉ Пускать слух, мнение, будто где-то водятся черти
   Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыргы үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаарар хочо буолан устуо этилэр. М. Доҕордуурап. Абааһы олоппоһо — олус намыһах уҥуохтаах киһини күлэн-хаадьылаан этии. ☉ Чертова табуретка (шутл. выражение об очень низкорослом человеке)
   — Ылыҥ, тэҥнэһиҥ. — Пахай, сыалай биир тутумунан намыһаххын. Абааһы олоппоһо, туораа-туораа. «ХС». Абааһыта киирдэ — кыыһырда, тугу да тулуйан истибэт буолла. ☉ Находиться в сильном раздражении, быть нетерпимым к чему-л.
   Эһэ буоллаҕына, сааһыгар тыа чуумпутугар бүгэн үөскээбит баҕайы, төһө да абааһыта киирбитин иһин, бачча үгүс өстөөххө мөрөйдөтө үөрэммэтэх буолан, син дьулайа-толло санаабыт. Н. Заболоцкай
   Ол аанньала киирдэҕинэ — аанньал, абааһыта киирдэҕинэ — абааһы, абааһы кырдьаҕас. Болот Боотур. Абааһыта суох иир — улахан биллэр-көстөр биричиинэтэ суох долгуйан айман, дьону аймаа. ☉ Быть в сильном волнении без видимой для этого причины (букв. без черта стать сумасшедшим)
   Арыгыта суох итирдим, абааһыта суох иирдим!.. Мородулар соҕуруу көлүйэ боруутугар түстүлэр! Миитэрэй, саатын туппутунан, соҕуруу диэки сүүрэн тэбэ турда. Амма Аччыгыйа. Абааһы тириитин кэппит — киҥэ-наара алдьаммыт, тэппини истибэт буолбут. ☉ Он в крайнем раздражении, стал совершенно нетерпимым (букв. он надел чертову шкуру)
   Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай. Абааһытынан суланар түөлбэ — муҥатый (олус акаарытыттан, харса суоҕуттан киһи аахсыбат киһитэ муҥатыйарын туһунан). ☉ Сетовать, сокрушаться от того, что никто не желает считаться с ним (из-за его глупости или отчаянного поведения). Илэ абааһы — 1) эргэр. дьон хараҕар көстө сылдьар абааһы. ☉ Злой дух, показывающийся людям в глаза
   Фашистар биһиги дойдубутун кутаа уотунан уматан тоҕо ааҥнаан киирбит кэмнэригэр, Өкүлүүн, «ньиэмэс» диэн тылы иһиттэҕинэ олоҥхоҕо-остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук илэ абааһылары санаатыгар көрө түһэр буолара. Софр. Данилов; 2) эргэр. олус сиэмэх, ынырык хомуһуннаах (ойуун туһунан). ☉ Страшный своей кровожадностью, злыми всесильными чарами (обычно о так называемых черных шаманах)
   Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт Үүһүн-кииһин тириитин Үллэһигэ суох кутар Икки эһэлээх Килээрис диэн Илэ абааһы ойууннаммыта [Мойуос кинээс]. С. Зверев; 3) ис-тас өттө абааһы курдук ынырык; киһи куттаныах сүрдээх-кэптээх. ☉ Страшный, безобразный своим обличьемповедением человек. [Кыыс] ол курдук үтүө дьүһүнүн көрбөккө, илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан, дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ыалга ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Миигин сиэбит да абааһы тиийбэт (ини) — хаһан да, ханнык да түбэлтэҕэ тиийбэт сирим диэн этии. ☉ Никогда и ни за что (мне) туда не добраться (букв. (туда) не доберется и (сам) черт, который съел меня)
   — Ийээ, эн соҕуруу барыаххын баҕараҕын дуо? — Эчи суох, — дии охсор ийэм түргэн үлүгэрдик, — миигин сиэбит да абааһы онно тиийбэт ини. Далан
   ◊ Абааһы аймаҕа — киһиэхэ өстөөх, алдьархайы аҕалар бары күүстэр, абааһылар удьуордара барыта. ☉ Сонмище злых сверхъестественных сил, весь мир абаасы
   Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы аймаҕын Алгыспынан амарытар Аналлаах аатыраары Айаҕаланан ааспытым. А. Софронов. Абааһы илимэ бот. — маска эриллэн үүнэр синньигэс, уһун, күөх сибэккилээх үүнээйи. ☉ Княжик, дикий хмель. Абааһы ойууна — кыырыытыгар сүөһү туттан кэрэх туруорар, абааһылары кытта бииргэ сылдьан аарыктанар ойуун. ☉ Черный шаман (представитель черной веры, служитель злых духов). Абааһы тайаҕа бот. — суон, көҥдөй умнастаах, улахан ньолбуһах сэбирдэхтээх, холбуу зонтикка бөлөхтөһөр кыра, маҥан, сибэккилээх, үксүгэр кырса алдьаммыт сиргэ үүнэр хатыылаах сыыс от. ☉ Дудник, борщевик
   Бурдук быһан баран, сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол абааһы тайаҕа эрбэһини төрдүнэн быһа охсубутун курдук, Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн аргыый баҕайы сибигинэйэн: «Сорбуу-уун», — диэбит саҥата иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан кэннигэр өрдөөҕүтэ кии мунньуллубут томторун оҕотугар эрбэһиннэр, абааһы тайахтарын, кучуппа уонна хатыҥ оттор сэтиэнэхтэрэ кубарыһа хаппыттар. Л. Попов
   Саһыл икки кулгааҕар абааһы тайаҕын төрдүгэстэрин муос курдук кыбытан баран, үрэх түбэтин устун аргыый сиэлэн сэппэйэн истэ. П. Ламутскай (тылб.). Абааһы талаҕа бот. — түөрт миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх, үөккэ майгынныыр умнастаах, кыра кыһыл отонноох талах. ☉ Бузина красноплодная. Абааһы үрүмэччитэ зоол. — 1) түүлээх, улахан түүҥҥү үрүмэччи. ☉ Большая мохнатая ночная бабочка, бражник, сумеречница; 2) сарыы кынат. ☉ Летучая мышь
   — Арай тыаһа суох элээрдэ Абааһы үрүмэччитэ. Түһээн дуу, ойуурга биирдэ Түүҥҥү чыычаах «чууп» диэтэ. Баал Хабырыыс. Торбос абааһыта эргэр. — торбоһу «сиир», ыарытыннар, кыра кыахтаах, бытархай, сэнэнэр абааһы. ☉ Злой дух, портящий, губящий телят (самый мелкий, ничтожный, обычно вызывающий презрение)
   Тамыйах абааһыта кулуҥҥа чарапчыламмытыгар дылы (өс хоһ.). [Кэтириис:] Эн сүөрбэтэх буоллаххына, торбос абааһыта сүөрбүт дуо? С. Ефремов
   Хаһыытынан торбос абааһытын куттуур ааттаах уот кыһыл бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр тахсан утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
   ср. др.-тюрк. абачу ‘пугало’