даҕ. Туһалаах, туһаҕа турар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Полезный, сто ΄ящий (обычно употр. в отриц. ф.)
Күннүктээн ууну оймооһун манан аҕай дьыала буолбатах, оттон сүрэҕэлдьэс киһиэхэ бу өнүкүтэ суох кэпсэтии буолааччы, үксүгэр. «ХС»

1. көр оймоо. Күннүктээн ууну уймуур манан аҕай дьыала буолбатах, оттон сүрэҕэлдьэс киһиэхэ бу өнүкүтэ суох үлэ. И. Никифоров
   «Кыһын ыран эрэр, арыычча хаһан аһыы сылдьар сылгыны кыратык даҕаны үүрэр, эккирэтэн туран сир уларытар, иһин кур өтөҕөтүн отун тоҕо уймаан кэбиһэр олус охсуулаах буолар», — диир Пётр Романович. ОГИ С
   Эмис анды хоргунун холбуйан ылан чохоолго кутан баран, этин онно уймаан сиэтэххэ, аһара минньигэс. С. Маисов
2. көр аймаа. Убаҕас уунан утахтанан Улаҕалаах санаатын уймаабыт Улдьаа мэник Аар акаары. А. Софронов
   Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
   Улуу дойдубун Уймаан сиир Ороспуой ууһа Умсан биэрбэт, Одьунат оҥоһуута Улахан эбит! Күн Дьирибинэ
   ♦ Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун уймаама) — кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) диэн курдук (көр кэтит)
   Кэтит суолгун Кэһэр үһүбүөн, Уһун суолгун Уймуур үһүбүөн Биир тыл, бигэ санаа. П. Ойуунускай. [Бакыыһа кинээс (куттана-куттана):] Баһылай! Эйигин уһун суолгун уймаабыт, кэтит суолгун кэспит айыы суох. Аһын, сымнаҕастык тут. Эрилик Эристиин
   ср. тюрк. уйма ‘марать, пачкать’

1. даҕ.
2. Чэбэрэ суох, кирдээхтик туттар. ☉ Неряшливый, неопрятный, нечистоплотный
   Хотон иһиттэн чанчарык баҕайы эмээхсин дьахтар ойон тахсыбыт. Саха фольк. Дьону сымыйанан балыйар, куруубай, чанчарык дьахтар, дьиҥинэн, дьахтар буолбатах. И. Гоголев
   [Пономарёв] урут сүрэҕэлдьэс, уоруйах, наһаа чанчарык этэ. Н. Заболоцкай
   △ Ырааһа суох, кирдээх. ☉ Неопрятный, неаккуратный, грязный
   Бөһүөлэктэр бэрт чанчарык көрүҥнээхтэр. Софр. Данилов
   Чанчарык остолобуойдарга Сахсырга үөрэ сирилии көтөр. Р. Баҕатаайыскай
   Дайыыкка оһох тутуутун сүрдээх чанчарык үлэ курдук саныыр. В. Титов
3. Сидьиҥ, куһаҕан, сиэргэ баппат (хол., тыл). ☉ Мерзкий, гнусный, скверный (напр., о слове)
   Киһи буурҕаны саамай чанчарык тылынан үөхтэр-үөхпүт. С. Дадаскинов
   Кини ол курдук чанчарык сигилилээх, суобас хаар диэн мэлийбит, билии-көрүү өттүнэн быстар татым. «Сахаада»
4. аат суолт. Кирдээхтик туттар, чэбэрэ суох, ньирээхи киһи. ☉ Неряха, грязнуля, замарашка
   Орой-төбөт мэниктэр, Чанчарыктар, мэлдьэхтэр …… Муҥхаал бары ыҥырыллар Муҥхааллар мунньахтарыгар. С. Данилов
   Марбаала диэн соҕотох эмээхсин бүтүн бөһүөлэккэ чанчарыгынан аатырар. Л. Попов
   ср. тув. чылчырык ‘слякоть, скользкая грязь.’

I
туохт.
1. Кими эмэ буруйдаан охсуолаа, кырбаа, сыс. ☉ Шлёпать, бить, сечь кого-л. в наказание
Аҕата уолун мөҕөн даҕаны, таһыйан даҕаны көрбүтэ, үтүө тылынан ааттаһан эмиэ көрбүтэ, — суох, Николай арыгылыыр, хаартылыыр адьынатын бырахпатаҕа. Н. Якутскай
Иллэрээ күн Баасканы эмиэ таһыйбыттара — кини аҕатын эрэһиинэ мончууктарын өрүскэ оонньуу сылдьан ууга ыыппыт этэ. Н. Габышев
Полковник ойон туран Шедрини кэлгиттэрэн баран, сыгынньах саабыланан таһыйбыт. П. Филиппов
2. Тугу эмэ охсуолаа, сырбат. ☉ Бить, ударять, хлестать по чему-л. чем-л. (напр., розгами)
[Наһаар] хаһыытыыхаһыытыы кымньыытынан сири таһыйа турда, онтон уһуутуу түһэн баран, таһырдьа ыстанна. Суорун Омоллоон
[Эпэрээссийэлэммит Сэмэн] биирдэ өйдөөтөҕүнэ, ким эрэ кини икки иэдэһин таһыйан лабырҕатар. Н. Якутскай
Ойуур иһэ биир кэм ыһыынан-хаһыынан туола түстэ, [күрэтээччилэр] маһы маска таһыйан чабырҕатан киирэн бардылар. В. Протодьяконов
△ Күүскэ быһыта сыс, быһыта оҕус (ардах-хаар, тыал-куус, о. д. а.). ☉ С силой бить, хлестать, лупить по чему-л. (о дожде, ветре и т. п.)
Оо, өр да өр күүттэрэн, Ардахпыт дьэ түстэ. Сэтэрэн, ылтаһын кырыысаны таһыйда, Ыксаппыт сыралы намтатта. Күннүк Уурастыырап
Ыам ыйыгар өксүөннээх хаар түһэн үллүктүүр, ардыгар тыалыран, дьиэ түннүгүн сабыытын таһыйан лаһырҕатар. М. Доҕордуурап
Самыыр сабыта биэрэрэ, тайҕаны таһыйара. ВЛ РБЫ
△ Ууну, бадарааны эбэтэр туох эмэ инчэҕэйи оҕус, охсуолаа. ☉ Ударять, шлёпать по воде, грязи, по чему-л. мокрому
[Эһэ] киһи курдук икки атаҕар тура сылдьан: «Оох-оох» дии-дии, уу отун ураҕаһынан таһыйар. Болот Боотур
[Быргый] ураҕаһынан биир түөрт уонча саһааннаах сиртэн чүөмпэ уутун таһыйан балык күрэтэн киирэн барда. Күндэ
Икки илиитинэн Ириэнэх буору Илдьи эллии таһыйда. С. Васильев
♦ Ууну таһый — букатын сымыйаны, онно суоҕу эт, кэпсээ. ☉ соотв. лить воду (говорить ни о чём)
Туох да туһата суох кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини, кини бэйэтэ этэринэн, төрүт тулуйбат. ВС К
«Түксү, саҥарыма, — диэтэ кэргэнэ. — Көрдөһөбүн, тохтоо, ууну таһыйыма». «ХС». Ытыс таһыйар (таһынар) <ыас> хараҥа көр таһын II. Күннэрэ тахсыбата, Күдэн оргуйда, Ыйдара тахсыбата, Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла… П. Ойуунускай
Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ. ытыс таһыйар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
◊ Кырыыгынан таһый кэпс. — көнөтүк буолбакка ойоҕоһунан соҕус буолан түргэнник хаамп. ☉ Идти, ходить быстро, выдвинув одно плечо, боком
Кэргэнэ Кээчис кырыытынан таһыйан, кынчарыйан киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сүрэҕэлдьэс оҕус буулаҕатын булгута охсоот, быатын үктээмээри күлүк сир диэки кырыытынан таһыйа турааччы. Н. Апросимов
Туран айанын салҕаата. Сиэлэн кырыытынан таһыйа турда. Сэмээр Баһылай. Сулбу таһыйан — эмискэ сулбу тардан, түргэн баҕайытык (ыл, таһаар). ☉ Быстро, энергично, рывком (выхватить, схватить)
Сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан тэнитэн баран, дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
Кини устуулугар Семёнов олордо, уруучуканы сулбу таһыйан ылла. С. Дадаскинов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. тасҕа ‘давать пощёчину’, алт. тажы, монг. таших ‘бить, хлестать, шлёпать ладонью’
II
туохт. Тугу эмэ үрдүнэн охсуох курдук буол, таһымнаа (үксүгэр уу таһыма үрдүүрүн туһунан). ☉ Доходить до краёв, бить через край (обычно о росте уровня воды в реке)
Субу көрөн турдахпына, билигин аҕай оонньообут күөх кырдалбыт аччаатар аччаан, үрдүнэн уу таһыйан барда. В. Иванов
Үрэҕин уута кылгас саппыкыны таһыйара. ВМП УСС
Муоста анныгар киирбит уу сорох сиринэн дьиэ муостатын үрдүнэн таһыйа сытар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. таш, туркм. дашмак, хак. тас, тат. ташу ‘разливаться, литься, переливаться’