прям., перен. терять, утрачивать; коллектив итэҕэлин сүтэр = утратить доверие коллектива; өйгүн сүтэр = потерять сознание; биир мэник сүтэрбитин сүүс көрсүө булбат посл. то, что потерял один глупый, не найти и ста умным.

теряться, исчезать.

умирать; погибать, пропадать.

1) теряться, пропадать, исчезать; бостуук ата сүппүт у пастуха потерялся конь; сураҕа суох сүт = пропасть без вести; имниин сүт = пропасть, исчезнуть бесследно; кини үтүө аата сүтүө суоҕа его доброе имя не забудется (букв. не исчезнет); былыргы өтөх онно сүппэт поел. следы заброшенного жилья не исчезают совсем; 2) перен. потухать, гаснуть; киэһээҥи им сүттэ погасла вечерняя заря; халлааҥҥа сулустар сүттүлэр на небе погасли звёзды; 3) перен. утихать, затихать; оҕолор аймалҕаннара сүттэ детский гомон утих.

туохт. Сыыйа куччаан суох буол. ☉ Постепенно уменьшаясь, исчезнуть
Били күн тахсарыгар илин иитин хаххалаан, хараара барыаран көстөр былыт иинэн-сүтэн хаалар. Н. Якутскай. Тэҥн. иин-уоһун

туохт. Суола-ииһэ, туох да бэлиэтэ суох симэлийэн суох буолан хаал. ☉ Пропасть, скрыться, потеряться, исчезнуть бесследно
Тогойкин …… хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Баһаар иһинээҕи дьон быыл будулҕаныгар киирэн бары быыл буолан, иҥэн-сүтэн бараллар. Эрилик Эристиин
Оттон билигин кини тотон оһоҕос обургу уоскуйбутун кэннэ олбу буолар-буолбат кутталлар бары ханна эрэ кистэнэн, иҥэн-сүтэн хааллылар. Н. Заболоцкай
Дьахталлар, кырбыйтан саһар чыычаахтыы, хаҥас диэки тарҕаһан иҥэн-сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Ким да ылбыта биллибэккэ суох буолан хаал (хол., туох эмэ мал-сал, тэрил туһунан этэргэ). ☉ Пропадать, исчезать неизвестно куда (напр., о предметах, вещах)
Маһарах сарсын ыһыахха бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Эрилик Эристиин
Тойоно саах күрдьээччи уолу, быыкаа арыы дуома сүппүтүн иһин буруйдаан, тайах маһынан сууттаабыт. Н. Заболоцкай
2. Ким туох эмэ хараҕын далыттан таҕыс, көстүбэт буол. ☉ Исчезнуть из поля зрения, скрыться
Мааны киһи атын миинэн айанната турда. Сотору соҕус ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Күндэ
Охоноон сүөһүлэр, уҥуоргу кэриигэ киирэн, сүтэн эрэллэрин саҥата суох батыһа көрөн турда. Л. Попов. Көтөр аала аччаан Күүгэс саҕа буолар, Онтон былыт сабан Отой сүтэн хаалар. Кутаа т.
3. Ханна да барбытыҥ биллибэккэ сураҕа суох мэлий, суох буолан хаал (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Исчезнуть в неизвестном направлении, без следа (о человеке)
Аҕыйах хонукка нэһилиэгэр көстө түһээт, эмиэ сүтэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Оннооҕор сорохтор олорор дьиэлэриттэн таһырдьа тахсан киирэбит диэн сүтэллэрэ. Н. Якутскай
Бу кыра үөрэхтээх буолан, баайдарга онуманы эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи биллибэккэ сүтэн хаалбыта ыраатта. Н. Заболоцкай
4. Иһиллибэт буол, тыаһаабат буол (тыас, дорҕоон туһунан). ☉ Стать неслышимым, стихнуть (о звуке)
Ат туйаҕын тыаһа улам-улам ырааттар ыраатан, кэннигэр сүппүтэ. И. Гоголев
Ханна эрэ ойуур иһигэр кыыкыныыр мас тыаһаата. Ол тыас тыаһаат, сонно сүтэн хаалла. Күндэ
Таба эгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан баран сүтэн хаалла. Т. Сметанин
5. Мөлтөөн бар, сырдаабат, көстүбэт буол. ☉ Становиться менее ярким, угасать, затухать (об источнике света)
Арҕаа халлаан диэки өрө көрбүтүм, күнүм хайы-үйэҕэ сүтэн хаалбыт. Н. Неустроев
Тогойкин тыа үөһүн диэки киирэн истэҕин аайы, күнүн уота улам тэйэн, мастар быыстарынан сүтэ-сүтэ көстүмэхтиир буолла. Амма Аччыгыйа
Күн тиһэх сардаҥалара халлаан улаҕатыгар баар ньалака былыттарга кыыһан сүппүттэрэ. Далан
6. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн мөлтөөн, тохтоон, уостан хаал (хол., киһи баҕа санаатын туһунан). ☉ Исчезать, улетучиваться в силу каких-л. причин (напр., о желании человека)
Мин кэпсэтэр баҕам сүппүтэ: бачча нус-хас киэһэ мөккүһүөхпүн баҕарбатаҕым. Далан
Сорох оҕо хайдах да муҥнаммытын иһин үөрэҕи ылбат. Дьэ, ол иһин кыаҕын баһыйтаран, үөрэххэ баҕата сүтэр. Н. Лугинов
7. көсп. Тыыннаахтар ахсааннарыгар киирсимэ, өл. ☉ Умереть, скончаться (о человеке)
Бэйэни өлөрүнүү, тарбахтары сүгэнэн кэрдинии, адьас сүтэн хаалыы күнтэн күн үксээн испитэ. Амма Аччыгыйа
Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут аны сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Буруота сүттэ көр буруо
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу бүгү күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Имниин сүттэ — имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) диэн курдук (көр им II). Ийэ сир иэниттэн сидьиҥ үөннэр Илбиллэн имниин сүтүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Харах уута, хаан түспүт Сордоох сэрии бүтүөҕэ, Эрэн, күндү көмүспүт, Фашист имниин сүтүөҕэ. П. Тулааһынап
Күнтэн (күн сириттэн) сүт көр күн. Ньургуу кыысчаан, бастаан тымныйбытыттан тэптэрэн ол курдук аҕатыгар көстүбэккэ эрэ күн сириттэн сүппүт. Софр. Данилов
Кимтэн да ордук Сааска уолуйбута, сибилигин аҕай кинини кытта бииргэ аһаабыт киһи хайы-үйэ күнтэн сүтэ охсубута наһаа соһумар, ыар суол этэ. Д. Таас
Гошабыт олох мөлтөөбүтэ. Дьонун, төрөппүттэрин ыҥыртыыра, сороҕор мэнээк мичээрдиирэ. Ол курдук сотору кини күн сириттэн сүппүтэ. ИИФ УС. Сураҕа суох сүт — ханна тиийбитиҥ да, өлбүтүҥ, тыыннааҕыҥ да биллибэккэ мэлий. ☉ соотв. пропасть без вести
Икки сыл суруспуппут. 1944 сыллаахха кини сураҕа суох сүппүтэ. Н. Габышев
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев. Сыттыын сүт — олох, таһыччы сүт. ☉ Пропасть навсегда
Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу). Саллаакка барар дьон испииһэктэрин хат-хат оҥордулар. Сорох дьон испииһэккэ суруппакка таастыы сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап
Онтон былырыын сайын Ивановтаах Лукьянов, куораттан тыаҕа кыһыл дружиналарга сааны-сэби таһааран иһэн, таастыы сүтэн хаалбыттара. С. Никифоров
Александр Сергеев таастыы сүппүтэ уонча хонно. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) көр уу. Көмүстүүн, бэйэлиин, адьаһын ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыттар. И. Никифоров
ср. ДТС йит, уйг. йүтмэк, жүтмэк, йитмэк, тув. чит ‘исчезать, теряться, пропадать’

туохт., кэпс. Сыыйа сүтэн, суох буолан ис (хол., көрүү-харайыы суоҕуттан). ☉ Постепенно исчезать, становясь невостребованным (или из-за отсутствия надлежащего присмотра)
Кэлэр өттүгэр уонунан ааҕыллар операларбыт, балеттарбыт, ораторияларбыт, онтон да атын музыкальнай айымньыларбыт сүппэккэ-оспокко хараллалларын ситиһиэххэ. «Кыым»
Бириэмэ ааһан истэҕин аайы бэчээккэ тахсыбыт ыстатыйалар, араас корреспонденциялар аҕыйаан, сүтэн-оһон иһэллэр. СГК ТҮЧ

туохт.
1. Тугу эмэ бэйэҥ дьалаҕайгыттан ханна эмэ хаалларан, умнан, түһэрэн кэбис. ☉ Лишаться чего-л. по небрежности, оставляя неизвестно где, терять что-л. [Балта] аҥаар түүппүлэтин сүтэрбит. Суорун Омоллоон
Маайа, кыбына сылдьар чомпой бэргэһэтин сүтэрбитин билэн, бэйэтин тула өттүн көрүннэ. Эрилик Эристиин
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
«Бэргэһэҕин сүтэрбиккин дуу хайаатыҥ?» — диир ийэм. Н. Түгүнүүрэп
2. Тугу эмэ көрдөөн баран кыайан булума. ☉ Искать, но не находить, терять из виду кого-что-л.
Кирилэ икки ынаҕын сүтэрбитэ бүгүн үһүс күнэ. Н. Заболоцкай
Аны аэродромун сүтэрэн, муора туманыгар булкулла сырыттаҕа дуу? Н. Якутскай
3. Кими, тугу эмэ кэлиэ диэн олус долгуйан кэтэс, суохтаа (кэлиэхтээх, баар буолуохтаах кэмигэр кэлбэтэҕиттэн). ☉ Находиться в состоянии тревожного ожидания кого-чего-л.. Эйигин, бэҕэһээ тиийиэх буолбут киһини, дьонуҥ сүтэрэн олороллор
□ Даайыспытын сүтэрдибит, эн биллиҥ дуо? А. Софронов
Ийэм миигин сүтэрэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньүйэ бүгүн кыыһын сүтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
4. кэпс. Туох да туһата, көдьүүһэ суох күнү-дьылы бараа, бириэмэни ыыт. ☉ Зря, без пользы тратить время, проводить дни, попусту терять время
Кэлэбара икки күнү таах сүтэриэхпит. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, тэрээһин кэмигэр элбэх бириэмэни сүтэрбэккэ, саҥа тэрилтэ улгумнук үлэҕэ туруммута. В. Яковлев. Мин харахпын сэмэлээн Одуулууллар уун-утары Улдьааран, сүрэҕэлдьээн Сүтэрбит хонуктарым. И. Гоголев
5. көсп. Төһө эрэ баарыттан аҕыйат, итэҕэстэт (хол., сүөһүнү). ☉ Допустить по недосмотру потерю, пропажу (напр., скота). Сылгыһыттар быйылгы кыстыкка биэс биэни сүтэрдилэр. Бостуук уол икки ынаҕы сүтэрбит
□ Хас биирдии сүөһүлэрэ сууккаҕа ортотунан аҕыс сүүс биэс уон грамм эбиллибит, биир да сүөһүнү сүтэрбэтэхтэр. ПДН ТБКЭ
6. харыс. т. Кимэ эмэ суох хаал, кимтэн эмэ мат (үксүн чугас, хаан уруу киһи туһунан). ☉ Лишиться, потерять кого-л. (обычно о близком, родном человеке)
Белов луохтуур таптыыр кэргэттэрин сүтэрбит ыар аһыытын хорсуннук тулуйар. Софр. Данилов
Соҕотох уолчааммытын Сүтэрбиппит күн анныгар, Наадыйбаппын букатын Ким даҕаны аһыныытыгар. И. Гоголев
Эйигин, манна төрөтөн, киһи-хара оҥордум, эн аҕаҥ бокуонньугу бу дьиэҕэ сүтэрбитим. С. Ефремов
♦ Имнэри сүтэр — кими эмэ баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох оҥор, эс, өлөр. ☉ Истребить поголовно, не оставить никого в живых
Бу үөннэри [фашистары] тыыннарын бысталаатахха, имнэри сүтэрдэххэ эрэ табыллар. Амма Аччыгыйа
Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрө, …… туора тотон, кэдэрги байан, атаҕастабыллаах буола оонньообуккутун, өҥҥүтүн өҥнөөн, суолгутун солоон, күллэри көтүтүөхпүт, имнэри сүтэриэхпит. Эрилик Эристиин. Киһи бодоҕун сүтэр — киһилии майгыгын-сигилигин сүтэр, олус куһаҕаннык быһыылан. ☉ Потерять человеческий облик
Бу киһи бодотун сүтэриэр диэри итирбит хайалара буоллаҕай? СЛ-8
Күнтэн сүтэр көр күн. «Дьэ эрэ, өлүөххүтүн баҕарбат буоллаххытына, бэйэҕит сүтүккүтүн биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону буолбат буоллаххытына сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрэбит», — диэн Маһарах эттэ. Эрилик Эристиин
Аны эмиэ таас табан, күнтэн сүтэриэ диэн куттана олордум. Т. Сметанин
Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? «ХС»
Өйүн сүтэрэр көр өй. Киһитэ түөһүнэн улаханнык бааһыран өйүн сүтэрбит. Эрилик Эристиин
Буулдьа санныбар түспүтүгэр, тута өйбүн сүтэрбитим, охтубутум. Н. Габышев
Ньургуһун хамсыыр да, саҥарар да кыаҕа суох, сонно өйүн сүтэрбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Суобаскын сүтэр — киһилии сиэргинмайгыгын сүтэр, куһаҕаннык быһыылан. ☉ соотв. потерять совесть
«Тима, эн доҕоруҥ суобаһын сүтэрбит», — диэтэ Сүөкүччэ Уйбаанньаны хомнообуттуу. А. Сыромятникова. Төбөҕүн сүтэр — кимиэхэ эмэ олус ылларан, ол эрэ кыһалҕатыгар сырыт, атыны барытын умнан кэбис (хол., тапталтан). ☉ соотв. потерять голову (напр., от любви)
Бэйэ төрөппүт оҕотун иитэрэ өссө уустук. Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит, ол түмүгэ — ити. П. Аввакумов
Уйбаанчык саҥа учуутал кыыска ылларан, төбөтүн олох сүтэрэн сылдьар сурахтааҕа. «ХС»
△ Тугунан эмэ олус үлүһүйэн, онон эрэ олорор курдук буол, атыны билинимэ (хол., булдунан). ☉ Отдаться со страстью, всецело чему-л. одному (напр., охоте)
Бу киһи булду сырсыыга буолан адьас төбөтүн сүтэрэн сылдьар. И. Мигалкин
Үпкэ-аска үлүһүйэҥҥин, төбөҕүн сүтэрээйэҕин, сэрэн. «ХС». Чиэскин сүтэр — 1) туох эмэ куһаҕаны оҥорон киһи быһыытынан ытыктаммат буол, киһилии сиэргин сүтэр. ☉ соотв. уронить, потерять честь
Ол хаалан да диэн, хаалбыт да киһи бүтүн үйэтин тухары аатын, чиэһин сүтэрэр. МНН
Оттон билигин, сэрии буолаары гынан эрдэҕинэ, аҕа дойдубар тапталбыттан бэйэм дьолбун ордорорум эбитэ буоллар, бэйэбэр даҕаны чиэспин сүтэрбит курдук сананыам этэ. Л. Толстой (тылб.); 2) эр киһини кытта эрдэ сылдьыһан ааккын ыыт, түһэр (кыыс туһунан). ☉ Потерять девичью честь
Төһө да хобулаабыттарын иһин, чиэспин сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов
Ситэр саастаах кыыс эр киһини кытта эрдэ сылдьыһан чиэһин сүтэрдэҕинэ кини олоҕор, ситэ сайда илик доруобуйатыгар туох ыарахаттар үөскүүллэрин билиэхтээх. ТЕН ИДь
◊ Ахсаанын сүтэр — тугу-эмэ ааҕа сатаан баран, наһаа элбэҕиттэн бутуллан хаал, кыайан ситэ ааҕыма. ☉ соотв. потерять счёт чему-л.. Кэлэн түһэ турар кустары, ааҕа сатаан баран, ахсаанын сүтэрдэ
□ «Биэс, алта …… уон биир», — Гурьянов уон түөрт миинэҕэ дылы ааҕан баран, эстибит миинэлэр ахсааннарын сүтэрдэ. Т. Сметанин

туохт. Хас да күн ханна эмэ суох буола сырыт. ☉ Исчезать на некоторое время
Мин аҕалаах ийэм икки кыраларын илдьэ, хоно-сүтэ бултана барбыттара, онон суохтар этэ. И. Федосеев

v. to lose; to disappear