көр сөҥүдүс
Өр соҕус бары саҥата-иҥэтэ суох сөҥөдүһэн олордулар. Эрилик Эристиин
Атахтара хаарга хаачыгыраһан, бүтэйдии сөҥөдүһэн кэпсэтэн, дьоно дьэ кэллилэр. Н. Габышев

I
туохт.
1. Кытаанахтык, тыйыстык тутун, ордук ыараан биэр. ☉ Стать суровым, жестким (о лице)
Алдьархай ааҥнаатаҕына, Дьылҕа хаан үтэн-анньан көрдөҕүнэ атыйахтаах уу курдук айманар сатаммат, дириҥ далай курдук дьиппиэрэр куолу! И. Гоголев
Көлөпүнэ [киһи аата] эбии дьиппиэрбит, хаана хамсаабыт этэ, ийэм диэки чэлкэлээҕинэн кынчарыйан ылбыта. Н. Заболоцкай. Токоосоп кубарыйбыт сирэйэ тыйыһыра дьиппиэрэр, харахтарыгар эҕэлээх тымныы уоттар өрө көбөллөр. А. Федоров
2. көсп. Симиллэн, хойдон, хараҥа буолан көһүн. ☉ Сгустившись, уплотнившись, казаться непроницаемо темным, тяжелым
Хараҥа улам ыаһыран, дьиппиэрэн барда. А. Федоров. Былыт өһөҕүрэ дьиппиэрэн, киһини түҥнэри көтүөххэ айылаах намтаабыкка дылы. Р. Кулаковскай
Өрүс уҥуор сыгынньах, кэрискэ суорба таас хайалара сөҥүдүһэ дьиппиэрэн тураллар. С. Никифоров
Хойуу симилэх ойуурунан бүрүллүбүт тайҕа дьиппиэрэн, лүҥкүрэн, бэйэтин хоонньугар тугу сыһыаран турара биллибэккэ, разведчиктар хас хардыыларын аайы дьиксинэ, сэрэнэ испиттэрэ. Д. Таас
◊ Дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн - муҥутуурдук, олус наһаа дьиппиэрэн. ☉ Невозмутимо, сосредоточенно, серьезно
Оннук киһи [дьоһуннаах көрүҥнээх сааһырбыт студент] сорунан дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн уруок ааҕа олордоҕуна - билии, үөрэх дириҥ далайын биирдэ эҕирийэн ылыах курдук дьүһүннэнэр. Н. Заболоцкай
II
даҕ. Кытаанах, тыйыс, киһи уйулҕатын көтүтэр. ☉ Тяжелый, суровый, грозный, непреклонный
Кулуба «чэ, баҕардар, буоллун даҕаны» диэбиттии, дьиппиэр хаанын ылынан, сөҥөдүйэн туран, Лэгиэн Кыычыкыны, Аргыһах кинээһи ыҥырталаата. Күннүк Уурастыырап
Таня убайын чиҥ-чаҥ, дьиппиэр куолаһыттан иһигэр дьулахачыйда. Л. Попов
Хаардаах буурҕа хараҥа түүннэригэр, Сири түгэҕинэн эҥсэн, Дьиэлэри дьигиһитэн, Дьиппиэр тыастар ньиргиһэллэр. Күннүк Уурастыырап

даҕ.
1. Атыттартан уһулуччу уратылаах, ытыктанар, улуу. ☉ Выдающийся, почтенный, великий
Сүдү айыылар [Кырасыабай кыыска] Сүр-кут угалларыгар Сүрдээх сүпсүктээх Дьүүлү түһэрбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сүллүкү ол киэһэ, сүдү ойуун буоларын умнан, тыллаах-өстөөх, сайаҕас кыыс дьахтары кытта хойукка диэри быһа эйэргэһэн, найааннаһан тахсыбыта. Болот Боотур
Илиҥҥи дойду улуу муударай оҕонньотторо, атын да омуктар сүдү бөлөһүөктэрэ сибэккини олус таптыыллара. И. Гоголев
△ Уһулуччу суолталаах, дьоһуннаах. ☉ Значительный, важный
Мин дойдум киэҥ кэскилин Көрөр сүдү мунньахха, Ыйар улуу былааҥҥа Сахам сирин Барҕа баайын Хайҕаан, сөҕөн кэпсээтилэр. П. Тобуруокап
«Дьыала хайдаҕа биллэр», — Серёжа сүдү кистэлэҥи өйдөөбүт киһилии көрөн кэбиһэр. Н. Лугинов
Билигин аны субу да сис үөһүттэн оруу тардан таһааран, кинини [Иҥнэри Дьарааһыны] сүдү дьүүлүнэн дьүүллүүр кутталлара суоһаабыт. Д. Таас
2. Тас көрүҥүнэн, кээмэйинэн, кыаҕынан олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой по размерам, силе, громадный
Сабачча сааспар тиийиэхпэр диэри Саманнык сүдүрүүннээх Сүдү бухатыырга түбэһэ иликпин. Ньургун Боотур
Хас да айахтаах сүдү ампаар олбуор аҥаар эркинин бүтүннүү ньолбоһуйбут. Амма Аччыгыйа
Аллара сытар сүдү күүс эмиэ түллэс гынан кэбистэ да, халыҥ муустар, хастыы да сиринэн хайыта баран, тула холоруктаатылар. П. Филиппов
△ Олус күүстээх, дириҥ (иэйии туһунан этэргэ). ☉ Очень сильный, глубокий (о чувствах)
Эрбэһин бугул саҕа балаҕан иһигэр бу киэһэ сүдү үөрүү буолбутун кэбиһиилээх от саҕа балаҕантан кистээтилэр. Амма Аччыгыйа
Дууһабынан биллим дуолан аһыыны, Сүдү кутурҕаны сүрэхпинэн биллим. И. Гоголев
Сүрэҕи тымныынан хаарыйар Сүдү кутурҕан да ааһар. Айталын
3. Олус дьоһун, түспэ; ыар. ☉ Величавый, степенный; тяжёлый
Кинилэр диэтэх дьон Кэллэллэр эрэ: Ыар тыыннарын, Сүдү сүрдэрин, Албас санааларын …… Уйарбыт аата суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
Утары көрдөрбөт сүдү киэптээх улуу дьаалылар улахамсыйбыттыы, сэниирдии үөһэттэн аллара көрөн сөҥүдүһэн олороллор. Далан
Үйэ-саас тухары нөрүйэ нуктаан турбут бу ытык хайалар, сүдү сис тыалар сотору айманан туруохтара. В. Яковлев

туохт.
1. Хойуута суох, уута баһыйбыт, уутуҥу буол (хол., хааһы). ☉ Становиться жидким, водянистым, разжижаться (напр., о каше)
Хааһыбыт хойдуоҕунааҕар убаан хаалла. Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
2. Арыттаах, сэдэх, чачархай буол (туох эмэ үүнэн турары этэргэ). ☉ Становиться редким, редеть (напр., о деревьях в лесу)
Онтон харыйата улам убаан, тиитэ улам хойдон истэ. Амма Аччыгыйа
Аҕатын кэтит, малаҕар сирэйэ кытаран хаалбыт, иэдэһигэр абына-табына үүммүт сэдэх бытыга өссө убаабыт курдуга. Н. Якутскай
Бииктэр арыый нүксүйбүт көҕүстээх, туртайбыт, убаабыт астаах, мырчыстыбыт сирэйдээх аҕатын олус оннук долгуйа көрсүбэтэҕэ. Л. Попов
3. Аҕыйаан бар, сэдэхсий, дэҥҥэ көстөр буол (хол., ахсаан өттүнэн). ☉ Редеть, уменьшаться в числе, количестве, сокращаться (напр., о транспорте на улице)
Уулуссаҕа тахсыбыта, кэлиибарыы убаабыт. Г. Колесов
Кырдьык, Нам оройуонугар сүрүн бултара андаатар быста аҕыйаабыт. Тииҥ биллэ убаабыт. «Кыым»
Урууга мустубут дьон, саҥата-иҥэтэ суох, улам убаан истилэр. В. Протодьяконов
4. Улам тарҕанан, ырааһыран бар (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться менее густым, плотным (напр., о дыме, тумане)
Уот, тыһыргыы-тыһыргыы, күөх, кыһыл төлөннөрө улам күөдьүйэн, өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, буруота убаата — тордох иһэ дьэҥкэрэн сырдыы түстэ. Болот Боотур
Туман убаан, дьоннор барыгылдьыһаллара хайыы-үйэҕэ көстөр буолла. ГПП ТО
Тыал кыратык салгыйыа — буруолуу көтөн, убаан эрэр туман быыһынан сырдык күөх халлаан лоскуйа бүдүк-бадык ыйдаҥаран көстүө. И. Тургенев (тылб.)
5. Кырдьан эбэтэр ыалдьан ньамньыраа, эт-сиин өттүнэн мөлтөө (хол., уолбут эт-сиин, быччыҥ туһунан). ☉ Потерять силу, стать «жидким», рыхлым (напр., о размякших, расслабленных мускулах); стать немощным
[Нүһэр Дархан:] Дьиппиэр хааннаах ол боотур киһи …… Киил быччыҥа ириҥэлии убаан, кырдьан хаалбыт буолар. И. Гоголев
[Микииппэр] бу билигин даҕаны тиэстэ курдук сымнаан, ымдаан курдук убаан сытаахтыыр. Кустук
6. көсп., кэпс. Улаханы кыайан өйдүүр кыаҕа суох буол, мөлтөө (өй, мэйии туһунан). ☉ Утратить возможность ясно мыслить
Бэркэ диэн сэмэлээн сөҥүдүстүлэр: «Алаата, эн бэйэлээх кылгас үйэлээхтэргэ дылы мэйииҥ убаатаҕын?» — дэһэн доҕордорун саатыртылар. Д. Апросимов
Эдэрдэр биһиги, кырдьаҕас дьон курдук, өйдөрө эмиэ убуу илик, онон кинилэргэ сүрэх-бэлэс, билии-көрүү, дьулуур эрэ наада. Я. Семёнов
Ол да буоллар, тохтообокко убаабыт мэйиитэ төһө тутан сылдьарынан саҥаттан саҥа ааты ботугураабыта. Эҕэрдэ СС
ср. тюрк. сувыш ‘стать жидким, водянистым’