м., табуреткам, табуретка, олоппос (өйөнөрө суох).

{олох + мас} табурет, табуретка; стул; олоппоско тиэрэ түс = развалиться на стуле; ср. устуул .

либиэй курдук кэпс. — нарылааһына суох бигэ-таҕа оҥоһуулаах. ☉ Сделанный, изготовленный грубо, но прочно, грубого изготовления (напр., о м е б е л и )
Либиэй курдук табуретка олоппоско олордо. П. Ойуунускай

сыһ. Тохтоло суох «тар-тар-тар» диэн эрэр курдук. ☉ Наречие от тарылаа
[Буур тайах] адаар муоһунан тоҥ талахтар лабааларынан тарылаччы тарыйан, хаар күдэни көтүтэн, абыр-табыр сиэлэн, үрдүк арҕаһа үллэрэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
Сылгылар кистэһэллэр, тарылаччы тыбыыраллар. Н. Якутскай
Атаҕынан холус баҕайытык тарылаччы соһон табуретка олоппоһу бэйэтигэр чугаһаппыта. Г. Николаева (тылб.)

нареч. крупным, полным (казаться, виднеться); олоппоско лохсоччу олорунан кэбистэ он сел, заняв всю табуретку своей полной фигурой.

аат. Олорорго аналлаах өйөнөрө суох эбэтэр өйөнөрдөөх дьиэ тэрилэ. ☉ Табурет, табуретка; стул. Талах олоппос. Өйөнөрдөөх олоппос. Дүлүҥ олоппос. Олоппоско тиэрэ түс
□ Оронуттан туран, муостаҕа түөрт атаҕынан дьөлө дьуоҕарбыт курдук халымааргы либиэй курдук олоппоско олордо. П. Ойуунускай
Тиэхэнэп өйөнөрдөөх олоппоско тиэрэ түһэн олорон, Уйбаан Уоһукабыһы сэмэлээбиттии көрөр. Н. Якутскай
Ыалдьыт уот кытыытыгар кэлэн сэлээппэтин уһулла уонна төгүрүк дүлүҥ олоппоско олорунан кэбистэ. С. Никифоров
♦ Абааһы олоппоһо көр абааһы
Ылыҥ, тэҥнэһиҥ! Пахай, сыалай биир тутумунан намыһаххын. Абааһы олоппоһо, туораа-туораа. Э. Соколов

возвр. от салҕаа = 1) доставать до чего-л. (с помощью каких-л. средств); олоппоһунан салҕанан ыллым я достал что-л., став на табуретку; 2) получать помощь от кого-л., брать взаймы у кого-л.; существовать, сводить концы с концами (при помощи кого-чего-л.); балыгынан салҕанан олорбуттара они сводили концы с концами, занимаясь рыбной ловлей.

аат. Сииктээх сиргэ таптаан үүнэр бөлөх уктаах имигэс үүнээйилэр уопсай ааттара. ☉ Общее название растений с гибкими групповыми стеблями, которые растут обычно в сырых местах: тальник, ива, верба
Кыһалҕа таһыйара талахтааҕар сытыы (өс хоһ.). Талаҕы, маары быыһынан, Таатта сиһин диэки, сотору суолга киириэм дии санаан, Чүөчээски баран истэ. Суорун Омоллоон
[Ыт] хас күн ахсын үрэх талаҕар киирбит куобахтары тутан, дьиэтигэр таһара. И. Федосеев
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабаччыйан көстөр. Т. Сметанин
◊ Дьахтар талаҕа — кыһыл талах диэн курдук (көр кыһыл)
Иирэ талах көр иирэ. Салгын күөх от, иирэ талах сытынан аҥылыйа түстэ. Н. Якутскай
Онтон үрэх илин саҕата — улахан көҥүс, ол икки өттө тиһигэ быстыбат иирэ талахтарынан буодьуланан турар. А. Бэрияк
Иирэ талахтарынан сирэйдэнэн кустарга чугаһаатылар. Т. Сметанин. Күөрэгэй үөһэ талах кэпс. — үрэллэ сылдьар саастаах куруҥҥа үүнэр талах (сахалар ол талахтан урут сиидэни өрөр этилэр). ☉ Тальник с расслаивающимися стеблями, растущий в выжженном лесу (сушняке) (раньше из него якуты плели сито)
Күөрэгэй үөһэ талах арҕаа куруҥҥа үүнэр. Кыһыл талах көр кыһыл. Кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах (өс ном.). Кытыт сылгыларым Кылыһахтыы сүүрэн Кырынаастыы тэбинэн иһэллэринии Кыһыл талах кыбытыылардаах Кылбараҥ маҥан Кытыллардаах эбит. Нор. ырыаһ. Кытыан талах көр кытыан I
Кырдал хонуу үрдүгэр Кытыан талах анныгар Кытаанахтык ылсыһар Кыыстыыр дьахтар буолабын. Күндэ
Миинньик талаҕа — сиппиир талаҕа диэн курдук. «Айымньы» холкуос холкуостаахтара Лоҥкууда үрэх ыарҕатын бастаан солообуттарыгар, «миинньик талаҕынан эргинээри тэринэҕит дуо?» — диэн элэктээбитим. М. Доҕордуурап. Сатыы талах — кыра талах. ☉ Мелкий кустарник
Самаан сайын кэлээхтээн, Сайылыкпыт таһыгар Сатыы талах тыллыбыт, Сардаанабыт тахсыбыт. «ХС»
Сигэ талах (талах сигэ) көр сигэ. Олус киэҥник уонна табан өбүгэлэрбит талах сигэни тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
Оттон булт сэбин-сэбиргэлин үүйэргэ, үлэҕэ-хамнаска киэҥник талах сигэ туттуллара. «ХС». Симилэх талах — киһи быыһынан нэһиилэ силэйэн барар симэн кэбиспит курдук, хоп-хойуутук үүммүт талах. ☉ Труднопроходимые густые заросли кустарника
Хас иһирик ойууру, симилэх талаҕы барытын тумнан ааһа-ааһа, кини хайыһарын суолунан батыһан иһиэхтэрэ эбитэ буолуо дуо? Амма Аччыгыйа. Сиппиир талаҕа кэпс. — ыарҕа талаҕы көннөрү кэпсэтиигэ ааттыыр ааттара. ☉ Народное название мелкого кустарника ерника или тальника, из которого обычно делают мётлы и веники (букв. кустарник для метлы). Сиппиир талаҕына быһан киир
□ Арыпыана …… сиппиир талаҕын сыыйа тардан ылбытыгар, Болот, төрүт да үөрүйэх киһи, этэ салаһа түстэ. Н. Заболоцкай
Сиһик талах көр сиһик. Сибиэркэмсэх муҥутаан, Сиэдэрэйкээн бочугурас Сиһик талах быыһыгар Симилэххэ кирийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Сиһик талах субатын кыһан оргуттахха кытархай өҥ тахсар. НБФ-МУу СОБ. Сутука талах бот. — үөттүҥүлэр кэргэттэригэр киирэр собо тылын курдук сэбирдэхтээх уһун талах. ☉ Ива грушанколистная. Сутука талах уһук хотугу оройуоннартан ураты Саха сирин бары өттүгэр үүнэр
□ Сэппэрээк талах көр сэппэрээк
[Чыычаахтар] төттөрү сирилээн кэлэннэр, киһини ааһа көтөннөр, тэйиччи тиийэн, үрүйэ саҕатынааҕы сэппэрээк талах аннынан туораахтаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа. Таас талаҕа бот. — өрүс, үрэх таас хайалаах, очуостаах кытылларынан үүнэр бөдөҥ сэбирдэхтээх намыһах үөт. ☉ Ива скальная
Талаҕы ыаннарыы көр ыаннарыы. Инчэҕэй талаҕы суоран бэлэмнээн баран, икки-үс күн устата күн уотугар эбэтэр сылааска тутуу — талаҕы ыаннарыы диэн ааттанар. АЭ СТМО. Талах бөлкөй — хонууга арыыланан хойуутук үүммүт талах. ☉ Островок густой ивовой рощицы среди поляны. Талах булда түөлбэ., харыс. — тайах. ☉ Лось. Быйыл талах булда былырыыҥҥытааҕар элбээбит. Талах дуо- бат — ньыкааларын сонос талахтан киһи бэйэтэ хаптаҕай төгүрүк гына эрбээн оҥорбут дуобата. ☉ Якутские самодельные шашки, фигуры которых в виде точёного кружка сделаны из толстого тальника. Эһэм бэйэтэ оҥорбут талах дуобатынан оонньуурун көрөр этим
□ Миитэрэй биһиги эт саастыыбыт, мас ынаҕынан, талах дуобатынан оонньуубут. «Чолбон»
Талах кымньыы көр кымньыы. Таня, хатан-хатаннык сайдаан, оҕустарын самыыларыгар талах кымньыыны куһурҕаччы ыллатар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хоҥкуо уол сыҥырҕыы-сыҥырҕыы талах кымньыы диэки кылап-халап көрөр. «ХС». Талах мээккэтэ — дарабыылканан мээккэ буолуор диэри бытарытыллыбыт талах (ынахха эбии аһылык быһыытынан туттуллар). ☉ Тальниковая мука (измельчённый тальник, употребляемый как дополнительный корм для скота)
Эбии аһылыктары: от дулҕаны, лабыктаны, талах мээккэтин, мунду балыгы, күөх оту хаһаанан, ордук кыһыҥҥы ыйдарга сиэтиллиэхтээх. Дьону үөр. Битэмииннээх эбии аһылыктары: дулҕаны, талах мээккэтин — күүскэ бэлэмнээн сиэтэргэ иэстээхпит. ПДН ӨСДь
Оройуон үрдүнэн икки тыһыынча туонна кэриҥэ талах мээккэтэ, түөрт сүүсчэкэ туонна дулҕа бэлэмнэннэ. «Кыым»
Талах ойуур көр ойуур. Талах ойуур быыһыгар харыйа мас үүнэн дьылыгырайан турар. Н. Лугинов
Икки өттүнэн хойуу талах ойуурдаах, уһун синньигэс боротуоха устун кыратык барбахтыылларын кытары, эмискэ икки өттүлэриттэн саалар тыастара өрө тибийэ түспүттэрэ. С. Никифоров
Талах ойуур быыһыгар Талаабыт дьааһыктарын ороотулар. С. Васильев. Талах олоппос — талахтары өҕүлүннэрэн оҥорбут өйөнөрө суох, намыһах (үрдүгэ отут-түөрт уон сэнтимиэтир кэриҥэ) олоппос. ☉ Лёгкая и низкая (тридцать-сорок сантиметров высотой) плетёная табуретка из тальника
Ийэлэрэ оронуттан айаккалыыайаккалыы туран, уот иннигэр кэллэ, талах олоппоско бүк түһэн олордо. И. Гоголев
Саха булугас өйүн биир чаҕылхай туоһутунан талах олоппос буолар. Талах олоппос түөрт талахтан баайыллар. АЭ СТМО
[Оҕонньор] хапсыҥнаан кэлэн, талах олоппоско аргыый аҕай накыс гына олордо. «ХС». Талах ото түөлбэ. — кэҕэ кулгааҕа. ☉ Грушанка. Талах отуу — итии кэмҥэ быстах олорорго талаҕынан тутуллубут, ардахтан, күн уотуттан хаххаланар отуу (хол., оттуу сылдьан). ☉ Шалаш из тальника, защищающий от дождя и зноя и используемый как временная стоянка в летнее время (напр., во время сенокоса). Талах отууну үксүгэр отунан сабаллар
□ Талах отуу таһыгар Торҕо буруо унаарда. Баал Хабырыыс. Талах тутар таҥара итэҕ. — нуучча православиетыгар уон икки бырааһынньыктан биирдэстэрэ: паасха иннинээҕи бүтэһик баскыһыанньаҕа бэлиэтэнэр. Итэҕэл быһыытынан үнүгэһэ бөлтөгөр, үрүҥ көп түүлээх иирэ талах аптаах ураты хаачыстыбалаах, куһаҕан тыыны, иччини куттуур кыахтаах. Ол иһин дьиэлэригэр иирэ талаҕы уура сылдьаллара. ☉ Вербное воскресенье. Талах үрэх көр үрэх. Мантан соҕуруу диэки бардаххына, талах үрэх кэлэр
□ Хабырыыс өр соҕус талах үрэҕи батта. И. Гоголев
Талах чыычааҕа көр чыычаах. Кытылга талах чыычааҕа чуопчаарар. И. Гоголев
Араҕас түөстээх талах чыычааҕа, хатан баҕайытык иһиирэн чырылата-чырылата, талахтан талахха түһэн сырыкынайар. П. Филиппов
Кэҕэлэр, татыйыктар, тоҥсоҕойдор, талах чыычааҕа, чаччыгыныардар үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктаналлар. МЛФ АҮө. Тыһы талах — синньигэс имигэс талах. ☉ Тонкая гибкая талина (букв. ива-самка). Тыһы талаҕынан кымньыы оҥостоллор
□ Кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ, сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
Үөт талах көр үөт. Кэбиһиилээх оттор, үөт талахтар тулаларыгар биир эмэ хара, көҕөччөр сылгылар табыйан аһыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Хонууга үүнэн турар үөт талах саас аайы күөх солко сэбирдэҕинэн тыалга оонньоон суугунуу турар. Н. Якутскай. Үрүҥ талах — кылгас атахтаах, кэрдиистээх эбэтэр долгун курдук кырыылаах сэбирдэхтээх иирэ талах. ☉ Ива коротконожковая. Ыарҕа талах көр ыарҕа. Тэтиҥ, хахыйах кыбытыылаах, Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай… С. Зверев
Урууп ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын тахсан битигирэтэн эрэллэр эбит. Күндэ. Эр талах кэпс. — өрүс кытыытыгар, арыыларыгар ыарҕа курдук хойуутук бөлөхтөөн үүнэр талах. ☉ Речной кустовидный тальник (букв. ива-самец). Эр талахтар күлүктэригэр сөрүүкүү олордулар. Эһэ сиир талаҕа кэпс. — үрүҥ талах диэн курдук
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘ива, тальник’, каракалп. таллык ‘лозняк’

1. аат., миф., фольк.
2. Саха итэҕэлинэн, киһиэхэ, сүөһүгэ куһаҕаны оҥорон, өлүүнү аҕалар («сиир»), киһи хараҕар көстүбэт эбэтэр дэҥҥэ көстөр өстөөх, куһаҕан тыын. ☉ Абаасы, злой дух, злое начало; дьявол, сатана, вредные и враждебные человеку «обитатели» земли. Абааһыны абааһы сиэбэт (өс ном.). Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). Айыыларга утары турар күүс абааһы — ыарыы, өлүү-сүтүү төрдө. Итинтэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк.
3. Ойууннары араҥаччылыыр, кыырар кэмнэригэр кинилэргэ көмөлөһөр, биллибэт күүстэри кытта «тиксэрэр» тыын (көннөрү дьоҥҥо көстүбэт). ☉ Духи — покровители и помощники шаманов во время их камлания (дух-покровитель шаманов исполнял роль посредника между людьми и различными сверхъестественными существами)
   [Ойуун Баһылай:] Абааһыларым олох чугаһаабатылар, онон кураанаҕынан уһун түүнү быһа кутурбута буоллум. А. Софронов
   Чачыгыр Таас ойуун бары мустубут үөрдэрин, абааһыларын атыырыгар иҥэрэн, атыырын кутун-сүрүн, көтөрдөрүн-сүүрэрдэрин иннигэр үүрэнтүрүйэн …… кэнийэн-таныйан айаннаабытынан бардаҕа. П. Ойуунускай
4. Олоҥхоҕо, остуоруйаларга айыы бухатыырдарын утары охсуһар Аллараа, Үөһээ дойдуга олохтоох, күүстээх, ынырык сидьиҥ дьүһүннээх күтүрдэр. ☉ В героическом эпосе олонхо — чудовища, враждебные племени айыы и вступающие в сражения с богатырями светлого мира. Абааһы бухатыыра. Абааһы кыыһа
   □ Бу орто дойду дьоллоох киһитинсүөһүтүн барытын бу үөһээ-аллараа абааһылар бэркэ атаҕастаан эрэллэр, дьоллоох киһитин-сүөһүтүн бараталларыгар тиэртилэр
   Саха фольк. Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Билигин аҕай абааһы уолун курдук тимир тириитин кэтэн сарылыы-орулуу турбута суох буолан, бэрт эйэҕэс куолаһынан [эттэ]. Болот Боотур
5. Сатаан үөскээбэтэх, итэҕэс, чиччик (үксүгэр торбос, оҕо). ☉ Урод (прирожденный — обычно о теленке, ребенке). Абааһы торбос
   □ Үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы (өс ном.)
   [Далбарай:] Эн киһигин дуо, нохоо? Эн чиччик, абааһы буолбаккын дуо, сордоох. [Хабдьы:] Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Оннук буолтум да иһин, мин буруйум буолбатах. Н. Неустроев
6. көсп., үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй, паршивец
   Ити абааһыны, урукку олох эбитэ буоллар, хамначчыт да гынар баһа биллибэт этэ. П. Ойуунускай
   [Суон Дьөгүөр:] Абааһы, эн миэхэ хааҥҥын хаһан уулатан, «кырдьык, кырдьык» диигин? Күндэ
   [Сөдүөччүйэ — Манчаарыга:] Хата, аҥаардастыы Алдьатаргын истэ-истэ, Адьарайы аҥаардаммыт Алыс абааһы буолуо диирим. А. Софронов
7. көсп. Дьаабал, бэдик, эристиин, көстүбэт, көкөт (үксүгэр элэк., үгэрг., эбэтэр биһирээн, хайҕаан этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, шельмец (обычно ирон. или одобрительно)
   Саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн бэрт абааһы. П. Ойуунускай
   Дьэ, ыпсаран кэпсиир абааһы. М. Ефимов
8. даҕ. суолт. Олус куһаҕан, нэгэй; көстөр көрүҥүнэн аанньата суох. ☉ Скверный, дрянной; негодный
   Кырдьык, абааһы оҕонньор сурахтааҕа, урукку ойоҕун кырбаан ыарыы оҥорон өлөрбүт. А. Софронов
   Адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
   [Роман:] Биэрэккэ биир абааһы сытыйбыт тыы баарынан арыыга туоруубун диэн ууга түспүт. С. Ефремов
   Дьаакып кыһыл сукуна сабыылаах остуол иннигэр абааһы эргэ бартыбыалын дуомун кыбынан баран, арбы-сарбы буолан, токуччу соҕус туттан турда. Н. Заболоцкай
   △ Кутталлаах, буортулаах; ыарыылаах. ☉ Опасный, вредный; болезненный
   Ийэлэрин аһыыта саҥардыы мүлүрүйэн, дьэ уһаан-кэҥээн эрдэхтэринэ, аны бу абааһы дьаҥа адаҕыйда. Ф. Софронов
   Ээ, киэр гын, абааһы аһын. Оннук этэ дуу? Эн, табаҕы тарпат киһи, өлбөтүҥ буолуо. Эчи, хаарыаны! Н. Лугинов
9. саҥа алл. суолт. Кыыһырыы, хомолто, кэмсинии холбоспут иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает сложное чувство раздражения, досады, сожаления
   Мунньан бүтүөх... Абааһыны! Ааргы эрэ сынньаммат... Омурҕанныыр уолдьастаҕа. И. Гоголев
   Абааһы! Эрдэ кэлэрэ суох! Н. Неустроев
   ♦ Абааһы буол — киҥиҥ-наарыҥ алдьан; киһи тулуйбат буол. ☉ Быть в крайне дурном расположении духа; стать совсем нетерпимым
   Дьон бары да абааһы буолан барбыттарын билбэккэ олорор эбиппит дэспиттии, тутуллан турар тойоттор бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин. Абааһыга дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан олус наһаа хайҕаама (ойуун кэрэххэ тут-лар сүөһүтүн наһаа хайҕаан кэпсииригэр холоон этии). ☉ Безмерно не возноси, не расхваливай (букв. не расточай похвалу подобно черту — выражение возникло вследствие того, что раньше шаман расхваливал жертвенное животное, предназначенное для умилостивления злых духов)
   Абааһы <быһа> имнэммит көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. [Марыына:] Абааһы имнэммит буоллаҕына, кырдьык өлөрүө даҕаны. А. Софронов. Абааһы имнэннэҕэ буолуо — бэйэтэ да сөбүлээбэтин алҕас оҥорон кэбиспит киһи кэмсинэн этэр тыла. ☉ Выражение крайнего сожаления о своем поступке (соотв. черт меня дернул). Абааһы киһи (дьон) — 1) олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Скверный, дурной во всех отношениях человек
   Сэргэчээн Дьэргэттэн куйахата күүрдэ, дьулайда, абааһы киһи эбит дии санаата. Болот Боотур
   Ити миигин кытта төрөөбүт киһийдээн. Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Н. Неустроев; 2) кэпс. көннөрү дьонтон тугунан эрэ чорбойон, онон сөхтөрөр киһи (хол., кыайыгаһынан, тылынан-өһүнэн, харса суоҕунан эҥининэн). ☉ Выделяющийся какими-л. качествами, яркий, впечатляющий человек (напр., по силе, интеллекту, храбрости и т. д.). Утарылаһааччыларын барыларын хапсаҕай албастарынан кыайда — абааһы киһитэ эбит! Абааһы көр — сөбүлээбэккэ куһаҕаннык сыһыаннас; искэр киллэримэ. ☉ Питать антипатию, относиться недружелюбно; питать злобу, ненависть, быть нетерпимым к кому-чему-л.
   Кинини арай Федя букатын сөбүлээбэт. Ол оннугар Катерина Павловна кини атаһын Клими сөбүлээбэтин ааһан, абааһы көрөр. Н. Лугинов
   Владимир Ильич олоххо даҕаны, искусствоҕа даҕаны сымыйанан күүркэтэ, дарбата, киэргэтэ, Уустугурда сатыыры олус абааһы көрөрө. Софр. Данилов
   Доропуун оҕонньор бэйэтэ да, онтон-мантан сиргэнэ үөрэнэн хаалбыт былыргы киһи буолан, чохуну өлөрдүү абааһы көрөр үгэстээх. Н. Заболоцкай. Абааһы <быһа> кымньыылаабыт эргэр. — эмискэ күүскэ ыарый (таарымталанан). ☉ Внезапно остро заболевать (в виде приступа)
   Бастаан үрэхтэн от тиэйэн тахсан баран, уҥуохтара анньан ыалдьыбыта, онтон ыла сытар. От тиэйэ сырыттаҕына абааһы быһа кымньыылаатаҕа буолуо. А. Софронов
   Тыый! Хайа, хотуой, оҕоҕун абааһы кымньыылаабыт дии. Күндэ. Абааһынан арбаа эргэр. — абааһы баар диэн элбэхтик кэпсээ, айаҕалан; абааһылаах, абааһы олохсуйбут диэн кэпсээн, тыл ыыт. ☉ Пускать слух, мнение, будто где-то водятся черти
   Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыргы үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаарар хочо буолан устуо этилэр. М. Доҕордуурап. Абааһы олоппоһо — олус намыһах уҥуохтаах киһини күлэн-хаадьылаан этии. ☉ Чертова табуретка (шутл. выражение об очень низкорослом человеке)
   — Ылыҥ, тэҥнэһиҥ. — Пахай, сыалай биир тутумунан намыһаххын. Абааһы олоппоһо, туораа-туораа. «ХС». Абааһыта киирдэ — кыыһырда, тугу да тулуйан истибэт буолла. ☉ Находиться в сильном раздражении, быть нетерпимым к чему-л.
   Эһэ буоллаҕына, сааһыгар тыа чуумпутугар бүгэн үөскээбит баҕайы, төһө да абааһыта киирбитин иһин, бачча үгүс өстөөххө мөрөйдөтө үөрэммэтэх буолан, син дьулайа-толло санаабыт. Н. Заболоцкай
   Ол аанньала киирдэҕинэ — аанньал, абааһыта киирдэҕинэ — абааһы, абааһы кырдьаҕас. Болот Боотур. Абааһыта суох иир — улахан биллэр-көстөр биричиинэтэ суох долгуйан айман, дьону аймаа. ☉ Быть в сильном волнении без видимой для этого причины (букв. без черта стать сумасшедшим)
   Арыгыта суох итирдим, абааһыта суох иирдим!.. Мородулар соҕуруу көлүйэ боруутугар түстүлэр! Миитэрэй, саатын туппутунан, соҕуруу диэки сүүрэн тэбэ турда. Амма Аччыгыйа. Абааһы тириитин кэппит — киҥэ-наара алдьаммыт, тэппини истибэт буолбут. ☉ Он в крайнем раздражении, стал совершенно нетерпимым (букв. он надел чертову шкуру)
   Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай. Абааһытынан суланар түөлбэ — муҥатый (олус акаарытыттан, харса суоҕуттан киһи аахсыбат киһитэ муҥатыйарын туһунан). ☉ Сетовать, сокрушаться от того, что никто не желает считаться с ним (из-за его глупости или отчаянного поведения). Илэ абааһы — 1) эргэр. дьон хараҕар көстө сылдьар абааһы. ☉ Злой дух, показывающийся людям в глаза
   Фашистар биһиги дойдубутун кутаа уотунан уматан тоҕо ааҥнаан киирбит кэмнэригэр, Өкүлүүн, «ньиэмэс» диэн тылы иһиттэҕинэ олоҥхоҕо-остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук илэ абааһылары санаатыгар көрө түһэр буолара. Софр. Данилов; 2) эргэр. олус сиэмэх, ынырык хомуһуннаах (ойуун туһунан). ☉ Страшный своей кровожадностью, злыми всесильными чарами (обычно о так называемых черных шаманах)
   Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт Үүһүн-кииһин тириитин Үллэһигэ суох кутар Икки эһэлээх Килээрис диэн Илэ абааһы ойууннаммыта [Мойуос кинээс]. С. Зверев; 3) ис-тас өттө абааһы курдук ынырык; киһи куттаныах сүрдээх-кэптээх. ☉ Страшный, безобразный своим обличьемповедением человек. [Кыыс] ол курдук үтүө дьүһүнүн көрбөккө, илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан, дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ыалга ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Миигин сиэбит да абааһы тиийбэт (ини) — хаһан да, ханнык да түбэлтэҕэ тиийбэт сирим диэн этии. ☉ Никогда и ни за что (мне) туда не добраться (букв. (туда) не доберется и (сам) черт, который съел меня)
   — Ийээ, эн соҕуруу барыаххын баҕараҕын дуо? — Эчи суох, — дии охсор ийэм түргэн үлүгэрдик, — миигин сиэбит да абааһы онно тиийбэт ини. Далан
   ◊ Абааһы аймаҕа — киһиэхэ өстөөх, алдьархайы аҕалар бары күүстэр, абааһылар удьуордара барыта. ☉ Сонмище злых сверхъестественных сил, весь мир абаасы
   Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы аймаҕын Алгыспынан амарытар Аналлаах аатыраары Айаҕаланан ааспытым. А. Софронов. Абааһы илимэ бот. — маска эриллэн үүнэр синньигэс, уһун, күөх сибэккилээх үүнээйи. ☉ Княжик, дикий хмель. Абааһы ойууна — кыырыытыгар сүөһү туттан кэрэх туруорар, абааһылары кытта бииргэ сылдьан аарыктанар ойуун. ☉ Черный шаман (представитель черной веры, служитель злых духов). Абааһы тайаҕа бот. — суон, көҥдөй умнастаах, улахан ньолбуһах сэбирдэхтээх, холбуу зонтикка бөлөхтөһөр кыра, маҥан, сибэккилээх, үксүгэр кырса алдьаммыт сиргэ үүнэр хатыылаах сыыс от. ☉ Дудник, борщевик
   Бурдук быһан баран, сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол абааһы тайаҕа эрбэһини төрдүнэн быһа охсубутун курдук, Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн аргыый баҕайы сибигинэйэн: «Сорбуу-уун», — диэбит саҥата иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан кэннигэр өрдөөҕүтэ кии мунньуллубут томторун оҕотугар эрбэһиннэр, абааһы тайахтарын, кучуппа уонна хатыҥ оттор сэтиэнэхтэрэ кубарыһа хаппыттар. Л. Попов
   Саһыл икки кулгааҕар абааһы тайаҕын төрдүгэстэрин муос курдук кыбытан баран, үрэх түбэтин устун аргыый сиэлэн сэппэйэн истэ. П. Ламутскай (тылб.). Абааһы талаҕа бот. — түөрт миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх, үөккэ майгынныыр умнастаах, кыра кыһыл отонноох талах. ☉ Бузина красноплодная. Абааһы үрүмэччитэ зоол. — 1) түүлээх, улахан түүҥҥү үрүмэччи. ☉ Большая мохнатая ночная бабочка, бражник, сумеречница; 2) сарыы кынат. ☉ Летучая мышь
   — Арай тыаһа суох элээрдэ Абааһы үрүмэччитэ. Түһээн дуу, ойуурга биирдэ Түүҥҥү чыычаах «чууп» диэтэ. Баал Хабырыыс. Торбос абааһыта эргэр. — торбоһу «сиир», ыарытыннар, кыра кыахтаах, бытархай, сэнэнэр абааһы. ☉ Злой дух, портящий, губящий телят (самый мелкий, ничтожный, обычно вызывающий презрение)
   Тамыйах абааһыта кулуҥҥа чарапчыламмытыгар дылы (өс хоһ.). [Кэтириис:] Эн сүөрбэтэх буоллаххына, торбос абааһыта сүөрбүт дуо? С. Ефремов
   Хаһыытынан торбос абааһытын куттуур ааттаах уот кыһыл бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр тахсан утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
   ср. др.-тюрк. абачу ‘пугало’