прил. разг. табыллымтыа, соргулаах.

табыллымтыа диэн курдук
Мин дьоллоох күлүүбүттэн курус киһи сонньуйуо. Ымсыырыа мин табыллыгас, Көнө, чэпчэки олохпор. Н. Харлампьева

даҕ., эргэр. Булдугар табыллымтыа, байанайдаах. ☉ Удачливый в промысле
«Сиҥкэннээх булчут буол, арчылыыбыт», — дии-дии, миэхэ үрүҥ кыыл көхсүн хаанын иһэртилэр. И. Федосеев
Булчуттар тылларынан эттэххэ, ол «байанайдаах» булчут эбэтэр өбүгэлэрдии «сиҥкэннээх» булчут диэн бэрт судургу өйдөбүллээх. «Кыым»

даҕ.
1. Бэйэтигэр тардар күүстээх. ☉ Имеющий притягательную силу
[Ньургун Боотур] Кумуулаах оҕуруктаах хоппо күрдьэх саҕа Куораан далай ытыстаах эбит. П. Ойуунускай
Дьэбдьиэкэйэ барахсан …… Субуллар суһуоххар Сууланан бараммын, Кумуулаах тарбаххар Куустара сыттарбын. Болот Боотур
Татаар тыллаах Таба саҥарбатын, Уон Кумуулаах тарбахтаах Анныбынан харбаабатын. И. Баишев
2. Табыллымтыа, соргулаах. ☉ Удачливый
[Мэхээлэчээн] булчут буолуох курдук, оҕо эрдэҕиттэн булка улахан кумуулаах, тулуурдаах. КНЗ ТС

даҕ. Байанайа көмөлөһөр, ордук табыллар, баартаах. ☉ Имеющий своего Баяная, покровительствующего охоте, удачливый в охоте
Байанайдаах тыа. Байанайдаах сааһыт. Байанайдаах эбэ. —Николай Николаевич булка улахан дьоҕурдаах, байанайдаах киһи. «Кыым»
Билигин мин үөлээннээхтэрим буспут-хаппыт, баараҕадыйбыт баай байанайдаах сонордьуттар. «Кыым»
♦ Байанайдаах булчут – табыллымтыа, соргулаах булчут, балыксыт. ☉ Удачливый охотник или рыболов
Баһылаас эдэригэр байанайдаах булчут эбитэ үһү. НАГ ЯРФС I
[Ичээнэп оҕонньор – Миичээҥҥэ:] Эн эһэҥ, аҕаҥ байанайдаах барахсаттар этилэр. Эн даҕаны кинилэр курдук байанайдаах булчут буолсуккун. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Байанайдаах баай хара тыа поэт. – дэлэй булду-алды тэбэн биэрэр аһатынньаҥ тыа. ☉ Богатый промыслами благодатный лес, щедро одаривающий людей
Наарынан холбуу бааллыбыт саһыллар уонна саарбалар, кырсалар уонна тииҥнэр – байанайдаах баай хара тыа үрүҥ-хара кылааннааҕын эгэлгэтэ биир сиргэ кырыытынан кыстаммыт. Л. Попов
Байанайдаах баай хара тыам Бастыҥ булда дьэ бултанна. С. Зверев

аат.
1. Кылгас эбэтэр уһун сиэхтээх, иннинэн тимэхтэрдээх чараас соҕус таҥас (үксүгэр эр киһи киэнэ). ☉ Рубаха, рубашка, сорочка (обычно мужская). [Мэхээлэ:] «Киһиэхэ эрэ бэйэтин ырбаахыта этиттэн чугас» диэн нуучча өһүн хоһооно кырдьык эбит… А. Софронов
[Симон] хаар маҥан нейлон ырбаахытын нэлэккэйдэммит. Л. Попов
Пуд Ильич ырбаахытын устан баран, бууһурҕаччы тыына-тыына, чэйин иһэн бурулатар. Далан
2. Дьахтар ис таҥаһын таһынан кэтэр уһун тас таҥаһа, былаачыйа. ☉ Женское платье
Микиитэ …… ийэтин илбирийбит ырбаахытыгар сөрөнөн хаалла. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] ойоҕун ырбаахытын сиэбиттэн күлүүһүн тылын былдьаан ылаары гыммыта ойоҕо биэрбэтэ. Күндэ
Балаакка аттыгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
♦ Сүрэҕин ырбаахыта чараас көр сүрэх I
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»
Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС»
Уһун баттахтаах (суһуохтаах, ырбаахылаах) көр уһун II. Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай. Ырбаахылаах төрөө калька. — табыллымтыа, дьоллоох-соргулаах буол. ☉ Родиться в рубашке
Нуучча өһүн хоһооно этэринии, ырбаахылаах төрөөбүтэ эрэ кинини тыыннаах хаалларбыта. Е. Неймохов
◊ Ис ырбаахы — сыгынньах эккэ, таҥас иһинэн кэтиллэр таҥас. ☉ Надеваемая прямо на тело нательная рубаха, нижнее бельё
Нина аҥаардас ис ырбаахынан эрэ сиэркилэ иннигэр турар. Н. Габышев
Ис ырбаахым илийэн баран, эппэр хам сыстан, иэммин аһытар. Т. Сметанин
Оҕонньор баккылаах ис ырбаахынан сүр хоһууннук тура эккирээн, ампаарын аанын тэлэйэ баттаата. С. Никифоров
Халадаай ырбаахы көр халадаай. Иннибэр эбэм …… хараҥа от күөҕэ өҥнөөх уһун халадаай ырбаахытын тэллэҕэ тэлээриҥниир. Н. Лугинов
Суон Даарыйа …… күөх халадаай ырбаахытын сайбаччы …… кэппит. М. Доҕордуурап. Ырбаахы тэллэҕэ — ырбаахы, былаачыйа аллараа өттө. ☉ Подол платья
Уус Мандар ийэм ырбаахытын тэллэҕэр уонча дьэдьэни кутан кэбистэ. И. Гоголев
Өлөксөөс ырбаахытын тэллэҕинэн сототун суулана-суулана, саҥата суох олордо. А. Бэрияк

I
эргэр.
1. Итэҕэл быһыытынан, улахан абааһы бурууһаатаҕына дьалбыйарга анаан ураты түүлээх-өҥнөөх сүөһүнэн толук биэрии (хол., чоккуруос харахтаах маҥаас сылгыны, күөх эбириэн ынах сүөһүнү). ☉ Языческая кровавая жертва скотом особой масти, приносимая шаманом для умилостивления гнева верхних или нижних злых духов
Түөрэҥэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Кэрэххэ анаммыт биэ баайыллыбыта үһүс хонуга туолуута Харатаайаптаах дьиэлэригэр үс ойуун кэллэ. Н. Якутскай
Уоһах кугас сылгыны кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
Мэлдьэннээх Тумустаах, чоккуруос харахтаах, сэттэ сиринэн биллэҕэ кытарымтыйбыт кыталык элэмэс сылгыны булан, өлөрөн кэрэхтэ ыйааҥ. Р. Кулаковскай
△ Кэрэххэ туттулларга анаммыт сүөһү. ☉ Скотина, предназначенная для жертвы духам, жертвенное животное
Кэрэххэ дылы арбаама (өс ном.). Улахан олгуйдарга кэрэх биэ этин буһаран лыксыталлар. Н. Якутскай
2. Кэрэххэ ыйыырга анаммыт сүөһү тириитэ. ☉ Шкура жертвенного животного
Кэрэх ыйаа.  Итиннэ кэрэх тириитэ буолан турарга кэлбэтэҕиҥ — суут сирэйин көрө, сууттана кэлбитиҥ. П. Ойуунускай
3. Кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитэ бастары, туйахтары, кутуруктары бииргэ сүлэн ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного, снятую вместе с головой, копытами и хвостом
— Ону [тиити] эн кэрдэн биэриэҥ дуо? — Тыый, кэбис, доҕор, ол кэрэҕи дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэрэхтэри аннынан өтөх диэки ааһан эрдэхпинэ, дүҥүр тыаһа өрө бирилии түстэ. В. Чиряев
Былыр ойууннар «абааһыны үүрэн-түрүйэн» кыыраннар бэлэх биэрбит мастара кэрэх диэн ааттанара. ПИС КК
♦ <Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт — туохха да тиксибэт, барытыттан матар табыллымтыата суох киһи туһунан. ☉ О крайне невезучем, неудачливом человеке (букв. он обделен мясом от (двух, семи) жертвенных животных). Кэрэх аһын курдук тут — олус хорҕомноон, ыскайдаан, матайдаан тутун (хол., аһы-үөлү: кэрэх этин сонно тута аһаан-сиэн кэбиһиллэриттэн таһааран этии). ☉ Безрассудно, расточительно тратить (продукты питания; букв. тратить как жертвенную пищу — мясо жертвенного животного следовало расходовать быстро, тут же). Кэрэх биэрээри (сиэри, ыйаары) гынаҕын дуо? — туох наадалаах (сыһыаннаах) буолан туоһуластыҥ? (кыбыстыылаах суолу баламаттык ыйытар киһини чаҕытаары этии). ☉ букв. хочешь дать (съесть, вешать) жертвенное животное? (так говорится для острастки бесцеремонно вмешивающемуся в чужое деликатное дело). Кэрэххэ дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан наһаа хайҕаама, арбаама (ойуун кэрэххэ туттуллар сүөһүнү абааһыны амарахсытаары наһаа хайҕаан кэпсиир эбит). ☉ Не расхваливай кого-л. безмерно (подобно тому как расхваливает шаман жертвенное животное, чтобы расположить духов).
ср. бур. кэрэк ‘жертва, совершаемая при участии шамана’
II
сыһыан эб. Этиллэр санаа наадалааҕын уонна ханнык эрэ дьайыыга усулуобуйа буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как достаточному условию для быстрого наступления какого-л. действия или его результата
Аатын ааттыах эрэ кэрэх. Илэ бэйэтинэн бу кэллэ. Софр. Данилов
Эн түөрүйэҕинэн, ыалдьыбыт дьон охсуулаахтык үлэлиэхтэрин эрэ кэрэх, оччоҕо үтүөрэн хаалыахтаахтар. И. Гоголев

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’