ылаар диэнтэн хай
аата. Тайааннаах тайҕаҕа сүгэ тыаһа Күн ылаарыыта хабырҕаан бүттэ. С. Данилов
Сир ийэ …… сардаҥалаах сааскы күн ылаарыытын уруйдаабыттыы, уһуктан туран кэлэр. Сэмээр Баһылай
Миигин соҕотохтуу дойдутугар хаалларбыт диэн хомойума. Күн-дьыл ылаарыыта тиийиэм. «ХС»

туохт.
1. Саҥа, тыас-уус таһаарбакка чуумпур, таалан хаал (хол., тыас иһиллиирдии). ☉ Перестать шуметь, говорить, затихать, притихнуть; стать неподвижным, замереть (напр., что-л. выжидая)
Эргийэ көтөн, эмиэ тарылаан-барылаан бараарай диэннэр, кинилэр иһиллээн, иһийэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Силтэһин атаҕын атаҕар хатыйа ууран, туох да саҥата-иҥэтэ суох иһийэн олордо. Күннүк Уурастыырап
Дурдаҕа олорон баран, иһийэрбин кытта тула өттүм тиллэ түстэ. Далан
Дьон …… икки кулгаахтарын сэгэтэн, күүлэлэригэр туран өссө да туох буоларын иһиллээн иһийбиттэр. П. Аввакумов
2. Ах бар, уурай, тохтоон хаал. ☉ Становиться тише, перестать, прекратиться
Ол [үлэ] эҥсэр тайааннаах тыаһынан Олохпут киэркэйдэр киэркэйэр. Кураанах тыас, кулгаах таһынан Куугунаат, суола суох иһийэр. Р. Баҕатаайыскай
Күөрэгэй ырыата иһийэн, Хонууга сааскы көр эстибит. Эрилик Эристиин
Хонууга, тыаҕа чыычаахтар ырыалара иһийдэ. С. Никифоров
3. Баарыҥ-суоҕуҥ биллибэт-көстүбэт курдук сыт, тур, олор. ☉ Существовать тихо, незаметно, неприметно; жить в тихой, глухой местности
Саха ыаллара биирдии тыымпы, Чөҥөчөк аайы иһийэллэрэ. С. Данилов
Булчут оҕонньорум сиэнэ, көр, ити Төннүбүт дьэ манна геолог буолан, Иһийэн сыппыт түҥкэтэх түөлбэтин Аатырдан эрэр дии сир баайын булан. М. Ефимов
Хайа уонна ким умнуой - үйэлэр тухары иһийэн турбут бүк алаастар, чуумпу сайылыктар салгыннарын сатардыбыт бастакы тыраахтар, массыына кимиэллээх ньиргиэрдэрин. «ХС»
4. Туора киһиэхэ көстүбэт-биллибэт гына сас, кирий. ☉ Укрываться, скрываться, затаиться
Ыал да көрбөт, Ыт да үрбэт Ынырыгар түбэһэн, - Ииппит кыыһын хоспоҕор Иһийиэҕин эмиэ сөптөөх. «ХС»
Сымыыттаары сылдьар ийэ чыркымай кынатын тыаһа сурулаан кэлэн «чолк» гына түһэн баран, лааҥкы мас быыһыгар киирэн, баара-суоҕа биллибэккэ иһийэр. Д. Таас
Сэриигэ ылбыт бааһа сэтэрийэн, сототун уҥуоҕун иһигэр иһийэ сыппыт өстөөх буулдьата дьэ көҥү көтөн тахсан, куһаҕан ыарыыга кубулуйан, оҕонньор атаҕын быстарбыта уонча сыл буолла. В. Иванов
От күөҕэ өҥнөөх аһыҥалар күөх окко иһийбиттэр. В. Бианки (тылб.)
5. Сорох кыыллар тустарынан: кыһыҥҥы уугар утуй (хол., эһэ, дьабарааскы). ☉ Впадать в зимнюю спячку (о некоторых животных, напр., медведе)
Ханнатын билбэтим, дойдубар Эһэлэр иһийэр сирдээхтэр. С. Данилов
Сырҕан эһэ иһийбит Сыгынаҕын анныттан Өрө ыһар чаҕыллаах Үрүҥ көмүс оронно. С. Васильев
Үрүйэ икки силээнин, Толору тыа кыылын киэнин Бастыҥнара бука бары Кэлбиттэр тобус-толору: Арҕаҕар иһийэ илик Аҕам эһэ …… Саталынан булан аһааччы - Саһылыкаан ньылбаарыкы. И. Эртюков
6. көсп. Өл. ☉ Умереть
Иэрийэ кырдьар эрэ кыһалҕатыгар, Ис иһинээҕи Илдьиркэй үөн курдук Ийэ табык дайдым Илгэлээх быйаҥын Испэккэ иһийбиттээҕэр Ити эдэр да сааспар - [Ииннэммитим ордук]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Евлампий аҕабыыт эмискэ уһаан хаалбыт уҥа илиитин муостаҕа тиийэ, былаат курдук, санньыппытынан иһийэн хаалла. Л. Попов
Кытаанах дьылҕатыгар бэринэрин көрдөрөрдүү, илиитин хамсатаат, иһийдэ. Л. Толстой (тылб.)
ср. монг. ичи 'уходить на зимнюю спячку; залегать в нору'

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ