сыһ. Тайах курдук. ☉ Как лось, подобно лосю (вести себя)
Бааһырбыт тайахтыы, Нэһиилэ соҕотоҕун кытылы буллум. И. Гоголев
Хойобул буолбут атыыр тайахтыы, миигин хаһыҥырыы-хаһыҥырыы ибили тэпсиэххин баҕараҕын. И. Гоголев
Тайҕа халыҥ тыаларынан Эдэр тайахтыы сүүрэрим. С. Гольдерова

тайахтаа I диэнтэн атын. туһ. Саһыл иитэр хаһаайыстыба аҕыйах киһини тайахтатар

("й" носовое) совм.-взаимн. от тайахтаа=; күһүн аҕабыныын тайахтаспытым осенью со своим отцом я охотился на лося.

("й" носовое) побуд. от тайахтаа=; колхоз сыл ахсын биир биригээдэни тайахтатар колхоз каждый год отправляет бригаду охотиться на лосей.

тайахтаа I диэнтэн холб. туһ. Күһүн аҕабыныын тайахтаспытым
□ Бу үлүгэрдээх бопсуу-хаайсыы үгэнигэр тоҕо эмиэ тайахтаһан тарбачыспыта буолуой. Н. Борисов

аат. Тииҥи бултааһын. ☉ Охота на белку, промысел белок
Бииргэ бултаан Тииҥнээһин, тайахтааһын бөҕөтө үһүлэр. Р. Баҕатаайыскай
Ытынан бултааһын ордук тэнийбит көрүҥүнэн тииҥнээһин буолар. АФС БЫ

аат. Таас хайа харталаспыт төбөлөрө; уһун субурҕа сис хайа. ☉ Вершины каменных гор; горный хребет
Дьугдьуур Хайаттан - Эбээннэр, Сайсары Тулатыттан - Сахалар! Нууччалыын, Чукчалыын Чуоҕуһуҥ! Дьоллоох олоҕу тутуһуҥ! Эллэй
Улуу дойдум дуулаҕа тутуутун тыына, Тыал буолан, тыа бастарын хамсата, Дьугдьуур муус очуостарын туллаҥната Тыаһырҕаабыт дуул тайахтыы тыбыырар. В. Миронов
эвенк. джугдыр

даҕ. Күүһүнэн-уоҕунан ситэ илик, оҕотук. ☉ Физически неокрепший, незрелый (обычно о подростке)
Чоочо баай тойон абаҕам Уйан уҥуохтаах, Улдьаҕай саастаах эрдэхпинэ Муус дьоҥку тайахтаан, Муҥ бөҕөнү состорон, Муҥур тиит дойдулаабыта. С. Зверев
Дьэ ол иһин Эрбэхтэй, төһө да улдьаҕай уол буоллар, оҥостон-тэринэн атын сиргэ кыстык булунуохтаах. «Чолбон»

1. аат.
2. Бөрөтөөҕөр лаппа кыра, сүнньүнэн кэрбээччилэринэн аһылыктанар, күндү түүлээх сиэмэх кыыл. ☉ Лисица, лиса
   Саһыл түүтүнэн, киһи үлэтинэн (өс ном.). Саһыл саба харбаан эрдэҕинэ, куобах туора буруйар. Амма Аччыгыйа
   Үгүс тайҕаны мин тыыран, Күннээх саһылы бултаатым. С. Данилов
   △ Ити кыыл күндү түүлээх тириитэ. ☉ Драгоценный лисий мех (шкурка)
   [Ньукулай оҕонньор:] Бу куулу толору саһыл, түөрт уон кыһыл саһылы кытта кэрэмэс, үс хара саһыл. Күндэ
3. көсп. Албынныыры, албыннаһары үчүгэйдик сатыыр киһи; албын өйдөөх. ☉ Хитрый, лукавый; с хитрецой
   Эһиги билбэккит, Егоров — кырдьаҕас саһыл. Кини эрэ үлэлиир курдук туттар. Н. Лугинов
4. даҕ. суолт.
5. Саһыл тириитинэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сшитый, сработанный из лисицы, лисьего меха, лисий. Саһыл саҕа. Саһыл истээх сон
   □ Саталлаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
   Киһи төрөөтөҕүнэ туоҕа да суох сыгынньах төрүүр. Уонна кэнники сорох маннык арбаҕастанар, сорох саһыл, бөрө саҕынньахтанар. Амма Аччыгыйа
6. Саһархай, саһаран көстөр, саһарымтыйар көстүүлээх. ☉ Светло-жёлтый, с желтоватым оттенком. Саһыл араҕас. Саһыл кэрэ. Саһыл элэмэс
   □ [Ньургун Боотур] Саһыл араҕас кырдал үрдүгэр Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Араҕас чачыры анньан, …… Дириҥ далай түһүлгэни оҥорон Турар дьону өҥөс гына түстэ. Ньургун Боотур
   Саһыл өҥнөөх бурдугу Кыһыл обуос тиэйиэ. Эллэй
   Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, …… кукаакы сур. ОМГ ЭСС
   ♦ Арыы саһыл (хааннаах) көр арыы II
   Сугулааҥҥа, хата, мин дьолбор сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Тихон Павлов диэн …… киэҥ төгүрүк харахтаах, арыы саһыл хааннаах отуччалаах киһи баар эбит. А. Бэрияк
   Утуйан турбут кэриэтэ Арыы саһыл хатыҥнар Аһаҕас халааттаахтар. М. Тимофеев. Саһыл буолан ньылбый кэпс. — кыайан өрөлөспөт киһигэр, албыннаһан көрсүөр, сымнаа. ☉ Вести себя притворно, лицемерить
   Микииппэрэп кинээс миигин көрдөҕүнэ, саһыл буолан ньылбыйар. М. Доҕордуурап. Саһыл мэйии көр мэйии. Ол Даадар саһыл мэйии буоллаҕа дии, кулубаҕа даҕаны, нэһилиэгин дьонугар даҕаны куһаҕаннык көстүмээри ньылбыйдаҕа. Болот Боотур
   ◊ Кыһыл (кугас) саһыл — кытархайдыҥы кугас дьүһүннээх, түүтүнэн алын сыаналаах (суортаах) саһыл ордук тарҕаммыт көрүҥэ. ☉ Наиболее распространённый вид лисицы с рыжей шерстью, занимающий по ценности меха низшую ступень, рыжая лисица. Кэрэмэс саһыл — кыһыл саһыл хара саһылы кытта булкааһа буолан, кыһыллааҕар ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы, представляющий собой помесь чёрно-бурой и рыжей лисицы и имеющий более ценный мех, чем у рыжей лисицы, сиводушка. Саһыл өлбүгэ (күрүө) истор., көр өлбүгэ. Саһыл тэллэйэ — кытархайдыҥы араҕас тэллэй. ☉ Лисичка (гриб). Саһыл хонуу — кырпа хойуу оттоох, үчүгэй кырыстаах көнө сир. ☉ Ровное поле с хорошей почвой, поросшее густой нерослой травой (букв. лисье поле). Хара саһыл — хара дьүһүннээх, кыһылтан да, кэрэмэстэн да ордук күндү түүлээх саһыл көрүҥэ. ☉ Вид лисицы с чёрной шерстью, имеющий более ценный мех, чем сиводушка, чёрно-серебристая лиса
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   ср. шор. сакыл ‘белка’, др.-тюрк. йашыл ‘зелёный’

1. оҕус I диэнтэн дьаһ. туһ. Кылгас батыйатынан бэйэтин астарар, оҕустарар, аһара сатаан баран, ыччата ыксатан барбытыгар тохтотор. Саха фольк. Микиитэ сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Мин киһиэхэ үлэһэн, туура оҕустаран кэлбит муоспун кэргэним чочуйар. ПНИ ЭД
2. Киминэн эмэ оттот (хотуурунан) эбэтэр тугунан эмэ оту быстар (тиэхиньикэнэн). ☉ Косить или резать траву, используя кого-что-л.
   Косилканан, тыраахтарынан …… Төһө баҕарар оҕустар, Төһө баҕарар мустар. Күннүк Уурастыырап
   Урут бу хочоҕо Никииппэрэп кинээс бүтүн нэһилиэги мунньан биир күн күүлэйдэтэн оҕустарара, биир күн мустарара. М. Доҕордуурап
   Аҕам аах, сураҕа, Дьоҥкуотума күөл арҕаа баһын оҕустаран эрэллэр үһү. И. Семёнов
3. Туохха эмэ таарыйтар, саайтар эбэтэр туох эмэ күүстээх (хол., сүүрүк) дьайыытыгар түбэс. ☉ Наезжать на что-л., сталкиваться с чем-л. (при езде) или биться обо что-л., быть унесённым чем-л. (напр., течением)
   Саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска халты оҕустарар. Болот Боотур
   Сүүрүккэ оҕустаран улам атан хаалан, нөҥүө биэрэги былдьаһар. Н. Заболоцкай
   Куурай нэксиэҕэ оҕустаран өрө өгдөс гына-гына айанныыр. П. Аввакумов
4. кэпс. Туох эмэ сыанатын хассыырга көрдөрөн, аптамаакка таһаартаран чиэгин, кибитээнсийэтин ыл. ☉ Отбить чек в кассе
   Хаассаҕа оҕустарбакка, таҥаһын төттөрү илдьэн ыйаата. В. Ойуурускай
   [Остолобуойга] уочараттаан, чиэк оҕустараҕын уонна бодунуоһу төттөрү илдьэн уураҕын. ФВН ЭХК
5. кэпс. Салгылатан чэбдигирт; таһырдьа салгыҥҥа куурт. ☉ Проветрить, провентилировать; освежиться на воздухе. Тумарча көймөстүбүт итии этин сөрүүн салгыҥҥа оҕустарар, эргичиҥниир. Тумарча
   Инчэҕэй тиити эрбээн, хайытан кэбистэххэ, мантан саас салгыҥҥа оҕустаран, кэм сарахыйыа, кууруо. «Чолбон»
   Ийэтэ бырастыынаны таһырдьа куурдааччы, тэбээччи, тыалга оҕустарааччы. Ю. Чернов (тылб.)
6. көсп. Уустук, ыар санааҕа ыллар эбэтэр улахан кыһалҕаны, эрэйи көр. ☉ Впадать в тягостные думы; испытывать нужду в чём-л.
   Маҥнайгы сылбар мин эмиэ үгүс хобдох санааларга оҕустарарым. В. Гаврильева
   Олох долгунугар оҕустарбыт курдук өйдөөр. В. Гольдеров
   Тайахтаан, балыктаан дьонноро, биир дойдулаахтара сэрии ыар сылларыгар улаханнык оҕустарбатахтара. «ХС»
   △ Туохтан эмэ сылтаан мөлтүүр турукка киир (үксүгэр доруобуйа туһунан). ☉ Причинить ущерб здоровью, оказать негативное влияние на здоровье
   Саас сынгаалаан сүрэҕэр оҕустарбытын буланнар, сыыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
   Килиимэт уларыйыытыгар сорохтор доруобуйалара көнөр, атыттар доруобуйаларыгар оҕустараллар, ыарыылара бэргиир. ТЕН ИДь
   Саамай куттанарым диэн, ньиэрбэтигэр оҕустарыан сөп. НТГ СУоС
   ♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа
   Арамаан оҕонньор букатын да баарды оҥостон куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Арай Малаанньа кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов. Кэтэххэ оҕустарбыт курдук — эмискэччи, олус соһуччу. ☉ Внезапно, неожиданно
   Булчуттар хайаларын буруйа улаханын туһунан мөккүһэ сытан, кэтэххэ оҕустарбыт курдук, кирис гына түстүлэр. П. Аввакумов. Очурга (олох очуругар) оҕустар — олоххор ыарахаттары көрсөн тэмтэрий, табыллыма. ☉ Терпеть неудачи в жизни. Туох түрүлүөнүгэр түбэһэн Түүннэри Түбүттэрдиҥ?! Олус хамнанан эрэҕин, Оҕоҕун очурга оҕустараайаҕын, Улуу күтүр өстөөх… А. Софронов
   Букатын оҕо сылдьан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттарын көрөрүм. Ол бэйэтэ очурга оҕустардаҕа. «ББ». Тэҥн. олох долгунугар оҕустарда; тэхтиргэ тэптэрдэ. Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> алгыс. — олох ыарахаттарыгар түбэһимэҥ; этэҥҥэ сылдьыҥ. ☉ Пусть неудача обходит вас (слова благословения)
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Очурга оҕустарар, тэхтиргэ тэптэрэр да кэммитигэр уохтаах тапталбыт күүстээх көмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   Ньургууна ис киирбэх сэбэрэтэ, оҕолуу намчы уоһа, тырым оонньуур хараҕа очурга оҕустарбатаҕын, кэхтэ илигин кэрэһэлииллэрэ. И. Федосеев. Өйүгэр да оҕустарбат — ол туһунан санаан да көрбөт. ☉ И не думать, и не собираться (делать что-л.), и в мыслях не держать
   Анатолий ийэтэ иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох кырдьыбыта. П. Аввакумов
   Олус үөрэн, сырдыкка үүтээнигэр төннөр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, булка тартаран, аһара баран испитэ. А. Сыромятникова
   [Арамаан:] Ол туһунан өйбөр да оҕустарбатаҕым. Е. Неймохов. Өйүгэр оҕустарбыт кэпс. — туохтан эмэ сыыстаран өйөсанаата булкуллар буолбут, оннук ыалдьыбыт. ☉ Психика расстроена (с головой не в порядке)
   Дьон кинини өйүгэр оҕустарбыт дуу диэн уорбалаабыттара. «ХС». Санааҕар да оҕустарыма — ол туһунан төрүт санаама, өйдөөн да ылыма. ☉ соотв. не бери в голову
   Үчүгэй сэбинэн сыыһа туттар диэни кини санаатыгар да оҕустаран аһарбатах буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
   Кинини улахаҥҥа ууруллубат, кини туһунан санааҕа да оҕустарыллыбат этэ. Софр. Данилов
   Кини эмискэ үлүгэр маннык үрдүк сыанабылы ылыам диэн санаатыгар да оҕустара илигэ. Н. Лугинов. Сүүскэ <бэрдэрбит> оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ дөйбүт курдук (буол). ☉ соотв. словно обухом по голове
   Мин тоҕо эрэ сүүскэ оҕустарбыт курдук буолбутум. П. Аввакумов. Уоска оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ саҥата суох (бар). ☉ Внезапно замолчать (букв. как будто ударили по губам)
   Айдаара олорбут дьон, уоска оҕустарбыт курдук, ах бараллар. Н. Якутскай
   Атыыһыт кыыһа саҥата суох, уоска оҕустарбыт курдук, ах баран турда. А. Сыромятникова
   ◊ Уҥуоххар оҕустар кэпс. — сылааһы аһаан сылаанньыйан, утуйуоххун баҕар, утуктаа. ☉ Впасть в полусонное состояние, разомлеть (после горячей сытной обильной пищи)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үүккэ хааһылаан, сүөгэй үрүҥнээх чэйи тото иһэн баран, уоллаах эмээхсин уҥуохтарыгар оҕустарбыттар. Н. Босиков. Уокка оҕустар кэпс. — элэктэриичэстибэ туогар холбоно сылдьар тугу эмэ таарыйан эчэй, оһоллон (алҕаска). ☉ Попасть под удар электрического тока, ударить током (случайно)
   Уокка оҕустарбыт киһини бастаан туоктан босхолуугун. «ХС»