көр кинийдээн
Киникээн [муора] арыт уордайа эҥсиллэр, …… Арыт кылбаара, сырдыы килэдийэр. С. Данилов
Былыттар киникээн бэйэлээх [Дьугдьуур] …… чыпчаалын кыайан дабайбакка, бытана-ыһылла тарҕаммыттар. Д. Апросимов

бысталаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Амеба бысталанан ууһуур. ББЕ З
Күн түөртүүр ынах буолуута, муус бысталанан, устубутунан барар. Р. Кулаковскай
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Былыр баанда саҕана Дьугдьуур хайа бу хоонньугар Бартыһаан бысталанан Өлбүтэ диэн сурах баар. «ХС»

аат.
1. Көмүс хостооһунугар үлэлиир киһи. ☉ Золотодобытчик, старатель
Көмүсчүт бутаараҕа сыарҕанан тааһы ууга сууйан, ньуосканан баһар көмүстээх кумаҕы сөҥөрдөн ылар. Н. Габышев
Дьугдьуур көмүсчүттэрэ — үтүөкэннээх үлэһит дьоннор. «ХС»
2. Үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүстэн араас киэргэллэри оҥорор уус, көмүс ууһа. ☉ Золотых дел мастер, ювелир. Көмүсчүт оҥоһуктарын быыстапката буолар

туохт.
1. Л о г л у ойон, өрө болчойон таҕыс. ☉ Выступать на поверхности чего-л. бугром, выпуклостью
Дьугдьуур дьааҥыта, онон-манан ыҥыыр курдук логлоруттан, өрө өрөһөлөнөн тахсыталаан, аан дойду улуу арҕаһа буолан, үрдээн ахан турар. Д. Апросимов
Быччыҥнара, болгуо курдук логлоруттан тахса-тахса, баһымньытын туора дайбаан, кууһуннартыы турда. М. Доҕордуурап
Эмискэ логлоруттубут сүүнэ хайалар аарыма арҕастара өрө багдас гына түспүттэрэ. П. Аввакумов
2
логлоруй II д иэ н к у рд у к. Тойболлон сытан: «Дуо-оо-оо!» — диэтэҕинэ, Тоҥ буор логлоруттар. С. Данилов

туохт. Такымнаргын күүскэ накыҥнат (хаамаргар). ☉ Сильно подгибать колени (при ходьбе)
Сорук Боллур уол Ойон киирэн Аан таһыгар Арылы тойон оҕонньор иннигэр Дугдурус гына тура түһэн баран, чуо-бааччы доҕуйан, Сүгүрүйбэхтии турда. П. Ядрихинскай
Тарбаҕын лыс гыннаран баран, сототунан оонньоон, курусуунанан дугуйан, хааман доҕуйан барда. «Чолбон»
△ Атахтаргын накыс гыннаран бокулуоннаа, тоҥхой. ☉ Поклониться, согнуться в поклоне, подогнув ногу
[Кыыс] нусхайа тобуктаан, бүк түһэн доҕуйан …… уҥа илиитигэр тутан аҕалбыт туос оҥоойуктан эмтээх илгэни [Куралай Кустукка] айаҕар кутта. Д. Апросимов
△ Атахтаргын биир кэм имигэстик накыҥнатан хамсан, эккирээ (хол., оһуокайга). ☉ Двигаться ритмично и слегка склонившись вперед, приседая (напр., в танце)
Доҕордуура дьоннорум, Тойугунан туһулаан Туойан, доҕуйан иһиэҕиҥ! Саха фольк. Оһуохайдыыр оонньууну Оторсуннаах алааһын оройугар доҕуйан Оонньоон-күлэн көрүөҕүҥ! С. Зверев
[Эбээннэр] Атаҕы дьүөрэлээн доҕуйан Ачаттан тирэнэн тэйбиттэр. С. Дадаскинов
♦ Тобуккунан доҕуй - сатыы тэлэһийэ хаамп; кэрийэ сырыт. ☉ Скитаться, странствовать (пешком)
Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут …… Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини дуу?! Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Туохтан эмэ тутулуктанан тардылын, уһаа-кэҥээ, өр буол. ☉ Задержаться по какой-л. причине, запоздать
Инженер киһи үлэтигэр тутулуннаҕа эбээт. Л. Попов
Айан дьоно өр тутуллуохтара дуо, били үрэхтэрин баһынан ыһыктарын, сааларын сүгэн, …… Дьугдьуур хайаны дабайан иһэллэр. Н. Павлов. Олус ардахтаах саас дьэһимиэн, сэлиэһинэй бөлкөйдөнүүтэ сүүрбэ түөрт хонукка диэри тутуллар. ЛИК СОТ
2. Кимтэн, туохтан эмэ тутулуктаах буол. ☉ Быть, становиться зависимым, зависеть от кого-чего-л.
Имэҥинэн туоллахха, Илбиһирэн турдахха, Киһи тугу кыайбат буолуой, Кимтэн-туохтан тутуллуой?! Күннүк Уурастыырап
Бу ыбыччы көрбүт харахтаах киһи [Сипсики] Орто дойду хоптон тутуллан турарын курдук саныыра. Л. Попов
II
тут I диэнтэн атын
туһ. [Бадин:] Бар эт, ол тутуллубут киһини миэхэ аҕаллыннар. С. Ефремов
Улууска кулубалар, нэһилиэккэ кинээстэр баһылыктаан олороллорун саҕана кыра киһи ыт курдук тутуллан, саба баттанан олорбута. Эрилик Эристиин
Киһитин оронугар түүрэ тутуллубут утуйар таҥас эрэ сытар. С. Никифоров
Сотору-сотору төлөпүөннүүрүм, төһө бурдук тутуллубутун, төһө тиэллибитин ыйыталаһарым. Л. Брежнев (тылб.)
III
тут II диэнтэн атын
туһ. Аркадий сүрдээх табыллыбыт архитектор, оҥорбут бырайыага барыта тутуллан иһэр. Н. Лугинов
Куораттар, бөһүөлэктэр тутуллаллар, киэркэйэллэр. С. Окоёмов
Прогимназия икки мэндиэмэннээх саҥа мас дьиэтэ тутуллан, Аппа уутугар күлүгүн түһэрэн, кылбайа дьэндэйэн тахсыбыта. И. Федосеев

аат. Киһи атаҕын, сүөһү, кыыл илин атаҕын өҕүллэр сүһүөҕүн сирэй өттө. ☉ Сустав, соединяющий бедро и голень; место сгиба на ноге, где выступает этот сустав, колено
Дулҕаны оҕус тобугар баайан угуттууллара. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин устан, даба баккытын тобугун ньыппарынан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин
♦ Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ. А. Софронов
Топпутун <тобуга> уйбат көр тот I. Бэйэтэ буруйдаах. Дьон төһө эмэ өйүүтайыы сатаабыттара. Топпутун тобуга уйбат. М. Тимофеев. Тобугар хат буолбут кэпс., күл.-ооннь. — ыараханнык турар-олорор, барыан-кэлиэн сүрэҕэлдьиир, сылааргыыр, наар олорон тахсар. ☉ соотв. тяжёл на подъём
Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
Тобуккунан доҕуй көр доҕуй. Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини?! Амма Аччыгыйа. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Баай, мэник иккигэ халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан. Саха фольк.
◊ Тобук таайсыыта — саха оонньуута: хараҕа баайыылаах оонньооччу кэккэлэһэ олорор алта-сэттэ киһи тобугар биир-биир олорон, кинилэр кимнээхтэрин ыйытан таайыахтаах. Барыларын таайдаҕына, кыайыылааҕынан тахсар, сыыстаҕына, буруйданар. ☉ Якутская игра: игрок с повязанными глазами идёт вдоль сидящих в ряд людей, садясь к каждому поочерёдно на колени, с помощью наводящих вопросов он должен угадать каждого из сидящих
Если он угадывает всех, становится победителем, а если нет — его штрафуют. [Тобук таайсыыга] таайааччы сэттэ киһини барытын таайдаҕына, кыайыылааҕынан тахсар. ФАС ӨОо
Тобук талкы көр талкы. Тобук талкыны суон тииттэн лэкээни быһан оҥоһуллар. АНП ССХТ. Тобук таҥаһа эргэр. — сарыынан эбэтэр торбос тириитинэн тигиллибит, уллуҥ сутуруоҕа маарынныыр тобукка кэтиллэр кылгас таҥас. ☉ Тёплая повязка на колено, сшитая из замши или выделанной шкуры телёнка, наколенник
Быаны дьахтар ньилбэгэр хатара олус ыарыылаах буолан, тобук таҥаһын тиктэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
[Сааһыттар] ол күн этэрбэстэрин абырахтаннылар, тобук таҥаһа тигиннилэр, батарантаастарын бэлэмнэннилэр. В. Арсеньев (тылб.). Тобук хамса түөлбэ. — оборон тардыллар курдары үүттээх мас, оборчо. ☉ Курительная трубка из просверленной насквозь деревяшки
Оҕонньор тобук хамса тардар. Тобук (тобуккуттан) тардыһын көр тардыһын. Дьоннор хонууга лөкөрүстүлэр, Чоноһон тобуктарыттан тардыстылар. С. Васильев
Дьуона оҕонньор тыытын ортотугар тобугуттан тардыстан олорон аа-дьуо кэпсиир. С. Никифоров. Тобук тардыһыыта — саха оонньуута: икки күрэхтэһэр киһи илиилэрин кэннилэригэр сис туттан, тобуктарын ыга кыпчыйсан баран утарыта олороллор. Биирдэрэ иккиһин тобуктарын күүһүнэн икки аҥыы араара сатыахтаах, араардаҕына кыайыылаах тахсар. ☉ Якутская национальная игра: два игрока сидят на стульях друг против друга, замкнув руки сзади
Один из них сжимает колени у другого. Если второй игрок разъединит свои колени, то становится победителем. Тобук тардыһыыта оонньууну тэҥ уҥуохтаах оҕолор оонньууллара ордук сатамньылаах. ФАС СТОо. Тобук хараҕа — тобук хаппаҕын (харчы уҥуоҕун) анна. ☉ Подколенная впадина
[Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК СЯЯ
Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. [Кулун Куллустуур] Тоҥ буору Тобугун хараҕар диэри Тобулу тирэннэ. ТТИГ КХКК
ср. др.-тюрк. тобых ‘лодыжка’, кум. тобукъ, кирг. томух ‘надколенная чашечка’, карач.-балк. тобукъ ‘колено’

I
аат.
1. Туттар сэп укка олорор синньэтиилээх төрдө. ☉ Узкая часть какого-л. орудия (на к-рую насаживается черенок, рукоятка, осадка ножа и т. п.)
Арба даҕаны, бу сэбим туурата тостубутун умнан сылдьаахтыыр эбиппин дии. Амма Аччыгыйа
Уон иккилээх уол сылдьан тостубут иннэ тууратын үүттээн биэрбитим. «Кыым»
Бэл илии хотуура тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. ЕХД КТ
△ Сэбирдэх атаҕын төрдө. ☉ Узкая часть листика растения, ножка, черешок
Дөлүһүөн лабаалара эрэ буолбакка, бэл сэбирдэхтэрин тууралара …… хатыынан бүрүллүбүттэр. КВА Б
Росянка сэбирдэхтэрэ бары умнас төрдүттэн үүнэн тахсаллар, балайда уһун тууралаахтар. МАА ССЭҮү
Ханнык да үүнээйи бөҕө силиһэ, туурата, өҥ-ньүөл кырса суох, курулуу тохтор кураанах кумахха үүммэт, силигилээбэт. БН СУ
2. көсп. Туох эмэ тутуллан турар эбэтэр үөскүүр, баар буолар төрүтэ. ☉ Основание, корень чего-л.
Э-э-э дуо! Тохтообокко Тулхадыйбат туураны Туураланнын диэн, Туомнаатахпыт буоллун! Доҕоттоор! Саха фольк. [Уһук муҥ кэллэҕинэ] Биири эрэ бигэтик саныыр буолуҥ, Соҕотоҕу эрэ чопчу саныыр буолуҥ, Тууратын эрэ тобулу саныыр буолуҥ дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тойон сэргэҕэ дьол туллубат туурата, сүктэр кыыс үүт маҥан ата бааллан тыына-тыбыыра ахан турар. Э. Соколов
3. көсп. Ким, туох эмэ ханна үөскээбитэ, үөскээбит төрдө. ☉ Корень, происхождение, исток
«Кэпкин туон, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралах киһи кэллиҥ?» — диэн ыйыталлар. Саха сэһ. II
Аны төрөөбүт дойдубуттан туурам тулуннаҕа, онон ийэм төрөөбүт сиригэр тиийдэҕим дии санаатым да, Амыр өрүһү булаары Дьугдьуур хайаларын диэки түһэ турдум. Болот Боотур
Таайдахха, ньургуһун сааскы күҥҥэ тардыһар буолан кэрэ, тоҥ буортан тууралаах буолан тулуурдаах ини. И. Данилов
ср. др.-тюрк. туҕру ‘стержень, при помощи которого лезвие закрепляется на рукоятке, черешок’
II
сыһ.
1. Туохтан эмэ сулбу биитэр төрдүттэн уһулу барар гына. ☉ Вырывая что из чего-л.; отделяя что-л. от основания
Чүөчээски тиийэн эһэ …… тылын туура быһан ылла. Суорун Омоллоон
Эһэ ойон кэллэ да киһи тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна. Т. Сметанин
Уолаттар Былааһы [оҕо аата] олоҕуттан туура анньан түһэрдилэр уонна дириэктэр диэки дэллэритэн кэбистилэр. «ББ»
2. Олох, букатын, төрдүттэн (үксүгэр суох диэн тылы уонна буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Совсем, совершенно, вовсе (употр. обычно с именем отрицания суох ‘нет’ и с отриц. ф. гл.)
[Сайын] Турар атахтаах Туура орпокко Тугуттаан тубуста. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Аанака:] Барбаппын, туура барыам эрэ суоҕа. Эрилик Эристиин
Ону баара, бүгүн туура умнан кэбиспит. А. Сыромятникова
Туох даҕаны бэйэлээххэ мүлчү ыһыктыа, туура туттуо суох саамай күндүбүн, баар эрэ мааныбын төлө тутарга тиийдим. С. Федотов
△ Туох баарын барытын, олоччу, бүтүннүү. ☉ Все до единого
Афанасий Романович, биһиги оттообут оппутун эһиги үксүн, туура тугу да ордорбокко тутан ыллыгыт дии. В. Протодьяконов
Ол кыһыл хамандыыртан кылааннаах түүлээҕин барытын туура ылан аҕал. А. Сыромятникова
Туох баарбытын Туура атыылаан да туран, Субу кыыһы Син биир сүгүннэрэн барыаҕым! И. Алексеев
♦ Туйаххын туура тэп көр туйах
Туруу бараан дойдутугар Туйаххытын туура тэбээриҥ, Тэгил ийэ сиргитигэр Тэлгэһэттэн тэлгэһэни Тэнитэн иһээриҥ! С. Зверев. Туура тут кэпс. — кимтэн эмэ тугу эмэ күүскүнэн тутан ыл, былдьаа, мүччү харбат. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. кого-что-л. безвозвратно, лишать кого-чего-л. [Күкүр Уус:] Ким миигин бу айылаах кэбилээтэ, ким соҕотох оҕобун туура тутта? Суорун Омоллоон
Оттообут оппутун үксүн эһиги туура тутан ыллыгыт дии, онтон атын кырдьык даҕаны сылгыларбытыгар оттоох соҕус буолуо этибит. В. Протодьяконов
◊ Туура күнү быһа (күнү туура) — күн устатын тухары, күнтэн ордорбокко. ☉ В течение всего дня, весь день
Онно ылбайы бултаһар тыраҕас кутуруктаах кыра тыыраахы туура күнү быһа төттөрү-таары дайаҥныы көтөрө. «Чолбон»
Былыр хайытар эрбии диэн баара, онно икки киһи туура күнү быһа үнүөхтэтэн биир-икки бэрэбинэни эрбиирэ. «ХС»
ср. кирг. туура ‘никогда, отродясь.’

I
1. даҕ.
1. Ханнык эмэ аат иҥэриллибит, анал ааты ылбыт. ☉ Носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый
Кини манна туох эрэ диэн сахалыы ааттаах холкуоска зоотехник этэ. Амма Аччыгыйа
«Максим Аммосов» ааттаах теплоход, бириистэнтэн тэйэн, биэрэги кыйа доллоһуйда. Н. Лугинов
[Вера:] Саас кини [Дьугдьуур] мууһа уулуннаҕына тыһыынчанан аата суох үрүйэлэр айдааран-аарыгыран түһэллэр. «ХС»
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-суола киэҥник биллибит. ☉ Знаменитый, прославленный, широко известный
Ааттаахааттаах сэлииктэри Айааһаатым ахан ини. И. Гоголев
Ааттаах булчут Мэхээлэчээн оҕонньор бу киэһэ биһиэхэ кэпсиэх буолбут тылын толорон: «Биһиги кыра эрдэхпитинэ...» — диэн саҕалаан барда. Т. Сметанин
Биир атастаах эбит Тойон Дуолан: Баайа суох, аата суох ыал уола, Ол Эрилик диэн дьикти уолан, Кини — Айталы Куо чугас ыала. Таллан Бүрэ
3. Тугунан эрэ (үксүгэр улаханынан, үчүгэйинэн эбэтэр куһаҕанынан) атыттартан уһулуччу чорбойор. ☉ Выделяющийся чем-л., какими-л. особыми качествами (размерами, красотой или, наоборот, безобразностью)
Ааттаах фельетону айбыккар эҕэрдэ! Ааҕан баран аҥаар чааска быара суох сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Үрэх быһыты тоҕо көтөн баран хаалан, ааттаах алдьархайы көрсүөхпүт. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт., кэпс. Уһулуччу, бэрт, олус, наһаа. ☉ Очень, исключительно, отменно
Кини аргыһа бу сарсыарда ааттаах бөҕө, адьас саҥа хатыҥ угу, хантан эрэ өр үлэлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Н. Заболоцкай
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс
Харытыана ааттаах тыллаах, наһаа күлүүк. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт. Аата-суола киэҥник биллибит, киэҥник сураҕырбыт киһи. ☉ Знаменитый, прославленный человек, знаменитость
Алдьархайдаах адьарай Аҥаарыйар ааттааҕа Уот тыыннаах Уһутаакы Уоран-талаан барда эбээт! Суорун Омоллоон
Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
Мэҥэлэр бэртэрэ, Хаҥалас ааттааҕа, Үс Бүлүү үтүөтэ Барыта киниэхэ Сыганныы буоллулар, Сыа тастылар, Сымнаҕас сыттыкка Таалалаан сыттылар. А. Бэрияк
◊ Аата суох тарбах — ылгын чыҥыйа аттынааҕы тарбах. ☉ Безымянный палец
Кини [Михаил Иванович] чаҕылыччы тыга сылдьар тааһын тула сибэкки сэбирдэҕин курдук киэргэллээх көмүс биһилэҕи ылан, Таня аата суох тарбаҕар кэтэртэ. Н. Лугинов. Албан ааттаах — киэҥник сураҕырбыт, дьоһун-мааны үрдүк аата арбаммыт. ☉ Прославленный, имеющий громкую славу
Ньургунтан ньургуннук охсуһан, ийэ дойдуларын, бар дьоннорун көмүскээбиттэр, киһи аймах баарын тухары ахтылла, айхаллана турар албан ааттаах дьоруойдар эмиэ элбэх этилэр. Амма Аччыгыйа
Эҕэрдэ, эйиэхэ, биир дойдулаахпар, Эр сүрэхтээхпэр, албан ааттаахпар! С. Васильев
Аламай күммүт сааскы сырдык төлөннөрүнэн Албан ааттаах Москваны сыдьаайар. А. Бэрияк
II
аат эб.
1. Этиллэр санааны дьон кэпсээнигэр сигэнэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает ссылку на рассказы, молву людей (говорят)
Мас онно үүммэт ааттаах. «ХС»
Билигин кини Витим дэриэбинэтин чугаһыгар быраҥаатталаах-майаҕастаах күөлгэ балыктыыр ааттааҕа. Н. Якутскай
Киһи куртаҕа тугу баҕарар буһаран таһаарар ааттаах. «Кыым»
Маратик сотору сууттанар ааттаах. А. Сыромятникова
2. Дьон кэпсээнигэр итэҕэйбэт, сымыйарҕатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие людской молве, оценку как мнимую (якобы, будто)
[Ыт] өссө Трофимовтаах кыыстарын тарбаҕын быһа хаба сыспыт ааттаах. Сааһыгар киһини үрбэтэх сордоох. Амма Аччыгыйа
Тойон Киһи уол оҕолорун ааттаах хомуһуннаах Ордьонумаан ойуун сиэтэлиир ааттаах. И. Гоголев. Бахсы тойоно — аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар ааттаах буолар этэ. Саха фольк.
3. Этиллэр предмети бэлиэтээн, чопчулаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркивание, выделение предмета речи
Охсуһуу ааттаах буолан баран хайдах өрүү суола-ииһэ суох хаалыай, доҕор! Амма Аччыгыйа
Бэйэтэ тылланан барар. Сатаатар, ийэтэ ааттааҕы кытта сүбэлэһэн көрбөт. М. Доҕордуурап. Аймахтара ааттаахха сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ көстөн ааһар. Саха фольк.
△ Сүнньүнэн аат туохтуурдары кытта бэлиэтээн этиини үксүгэр утары туруоруу дэгэттээн көрдөрөр. ☉ В основном с формами причастия выражает подчеркивание, выделение, часто приобретает оттенок противопоставления
Кинилэр бииргэ үлэлиир ааттаахтар даҕаны, түптээн кэпсэтэн да көрө иликтэр. «ХС»
Эн Саха сиригэр олорор ааттааххын да, биирдэ эмэ тыатыгар тахса сырыттыҥ дуо? Далан
Ыалдьыттыыр ааттаах киһи, биллэн турар, күндүлээтэҕим дии. Р. Баҕатаайыскай
4. Кэлэйиини, сиилээһини көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, осуждение говорящего
Көрөн абыраныҥ! Өссө ити үчүгэй үөрэнээччибит ааттаах! Софр. Данилов
Куобах сүрэх! Уонна комендант ааттаах! С. Ефремов
Бээ эрэ, ити дьукааххыт тоҕо араастаан чырбаҥныырый? Ыалдьыбыт киһиэхэ дылы, хайдах буолбут киһиний, учуутал ааттаах! Е. Неймохов
5. Саҥарааччы кэпсээччи эппит тылларын хатылаан туран, өһүргэнэн, уордайан-кыбдьырынан утары этиитин көрдөрөр (үксүн «дии», «ээ» эб. күүһүрдүллэр). ☉ При повторении слов собеседника говорящим выражается обида, негодование, возражение (часто усиливается част. «ээ», «дии»)
Ходуһа куортамыгар ааттаах... Сураҕын да истибэт буоллахпына сөп ини. М. Доҕордуурап
— Маама, эн миигин олус кыбыһыннараҕын. — Кыбыһыннараҕын ааттаах ээ. С. Ефремов
«Алҕастара ааттаах дии!»— Микиитэ сүрдээхтик абаланан эттэ. Амма Аччыгыйа
Хайдах билбэт? Сүүрбэ сыл бииргэ олордубут уонна билбэт ааттаах дии. С. Ефремов
6. Хомуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность
Дэриэбинэҕэ эр киһи ааттаах биир да суох буолбут. Н. Габышев
Кус-куобах ааттаах хойдубут. Уу куһа ааттаах олустаабыт. П. Тобуруокап
Бу кэлбитигэр, көтөр кынаттаах ааттаахтар бары мустубуттар. Суорун Омоллоон
Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн бырдахтар кыа хааннарын уулууллар. Н. Заболоцкай