таймень.

аат., балык. Бил балык оҕото, кыра бил. ☉ Молодь тайменя, маленький таймень. Муҥхаҕа билиэйэх бөҕө түбэспит

аат., түөлбэ. Бил балык оҕото, бил кырата. ☉ Молодь тайменя, маленький таймень. Дьойуо муҥхаҕа кэллэҕинэ төттөрү ыытыллыахтаах

относящийся к будущему году; эһиилги үүнүү урожай будущего года; эһиилги бил баһын сиэм диэбиккэ дылы погов. подобно сказавшему: голову тайменя улова будущего года съем я (говорится о человеке, имеющем беспочвенные надежды на что-л.).

I 1. 1) голова || головной; бас былаата головной платок; баһым ыарыйда у меня заболела голова; баһыттан атаҕар диэри с головы до ног; баскыттан атаххар диэри баһыыба большое тебе спасибо (букв. | спасибо с головы до ног); бил баһыттан сытыйар посл. таймень портится с головы; 2) глава, раздел; сэһэн маҥнайгы баһа первая глава повести; 3) сторона, край; күөл арҕаа баһыттан с западной стороны озера; 4) начало, исток; өрүс баһа начало, исток реки; үрэх баһа а) исток реки; верховье; б) перен. дикое, глухое, ненаселённое или малонаселённое место; 5) передняя или верхняя сторона, часть чего-л.; тыа баһа верхушка дерева; тыы баһа нос лодки; өттүк баһа анат. головка бедра; бүлгүн баһа анат. головка плечевой кости; 2. головной, передовой; бас орон головная нарта # аҕа баһын тосту олор = превосходить славой, богатством своего отца; бас билии собственность; бас быата недоуздок; оброть; бас бэрин = подчиняться; покоряться; биһиги министерствоҕа бас бэринэбит мы подчиняемся министерству; өҥүс бас часть шеи, где проходит сонная артерия; таас бас а) ёрш; б) бычок (рыба); чаал бас разг. а) налимчик; б) шутл. большеголовый; эҥил бас а) верхняя часть плеча ближе к шее; б) загривок.
II в разн. знач. бас || басовый; бас струна басовая струна.

I
туохт.
1. Туох эмэ дьайыытын, аттыгар буоларын эккинэн-хааҥҥынан арааран өйдөө. ☉ Чувствовать, ощущать, осязать
Ыттар тордох чугаһаабытын билэн, эбии түһүнэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Мин, хап-сабар тиийдим да – үрүүмкэлээх арыгыны соҕотохто түһэрэн кэбистим, омуммар арыгым да амтанын хотон билбэккэ хааллым. Н. Неустроев
Атаҕын ыарыытын дьэ билэн, тобугун харбаммытынан, Фокин диэки дьүккүйүөҕүнэн дьүккүйэн баран, оҕонньор ыараханнык эҥсэлитэн саҥарда. Амма Аччыгыйа
2. Ким, туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Иметь представление, знать о ком-чем-л.
Эһэтиттэн үөрэнэн кыыл майгытын бэрт үчүгэйдик билэр. Н. Якутскай
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай
Киэһээ аһылык кэнниттэн, улахан хоско ким туох үчүгэй сэһэни, кэпсээни, остуоруйаны билэрин кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
3. Урут билсибит, көрбүт, истибит буолан, ким-туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Будучи знакомым с кем-л., узнавать, опознавать его
— Тыый, эн мин аҕабын билэҕин дуо? — Ээ, билэбин. Күндэ
Н.Г. Чернышевскайы биһиги бары истэбит, билэбит. Суорун Омоллоон
Кыыс убайын саҥатын биллэ, аргыый чугаһаан кэллэ. Болот Боотур
4. Туох эрэ дьиҥин быһаарар суолталаах буол (кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Выяснять что-л. для определения истинности чего-л. (в ф. буд
вр.). Күүс билиэ — үлэһит кыайыа да, биһиги дьаһайыахпыт. Эрилик Эристиин
Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Киһи көрүҥэ билбэт. С. Ефремов
[Егор Егорович:] Ээ, дьэ тугу мөккүстэххитий: доппуруос түмүгэ итиэннэ хамандыыр илии баттыыра билиэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
5. Туох эмэ буолбутун тургутан, санаан өйдөө. ☉ Испытывать, переживать случившееся, произошедшее ранее
Үгүс үтүөлээҕим үрдүнэн элбэх атаҕастабылы-баттабылы эппинэн — хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап
Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов
6. Болҕомтоҕор уур, ыл. ☉ Вникать, внимательно рассматривать; обращать внимание
Кини [Кууһума] көрдөҕүнэ, барылара ып-ыраас мааны таҥастаахтар, барыларын иннигэр төһө эмэ кумааҕы тэлгэммит, онон хайалара улаханын, хайалара кыратын арааран билбэтэ. А. Софронов
Кинилэр ити сэһэннэригэр күн ыраатан эрэрин билиминэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Булка үлүһүйэн мааҕын тайаҕы кыҥыы сылдьан саам сомуоҕун туруоран кэбиспиппин билбэккэбин, саам ыарҕаттан тардыллан эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
7. Туох эмэ буолтун сэрэй, тугу эмэ таайа санаа. ☉ Предчувствовать, почуять; догадываться (обычно о чем-л. недобром)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолбутун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон
Митя! Эн төһө да кистээ, төһө да онон-манан сирэйдэн, мин син биир билэ сылдьабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
8. Туохха эмэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буол. ☉ Иметь навык; быть способным что-л. делать
Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
тюрк. бил
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов. Билэр күөлүм балыга сэнээн. — киһиргиэҕэ туох да суох, мин кинини бэркэ билэбин. ☉ Очень хорошо знать кого-л. со всеми его недостатками; знать всю подноготную кого-л. (букв. рыба из известного мне озера)
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. «ХС». Тэҥн. биллэр киһи; киһи билэр киһитэ
◊ Билэн да көрбөт — туох эмэ уларыйыы буолбутун өйдөөбөт, кыһаллыбат. ☉ И не замечает, что произошло; не чувствует
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан …… ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
II
аат., зоол. Өрүскэ үөскүүр, лосуостар бөлөхтөрүгэр киирсэр, кыра хатырыктаах, күрүҥ дьүһүннээх дүлүҥ курдук улахан балык. ☉ Таймень (рыба семейства лососевых)
Бил баһыттан сытыйбытыгар дылы (өс ном.) Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ уобараска үгүстүк туһаныллаллар. КНЗ СПДьНь
Арыт хас да тойон балык — бил, тууччах түбэһэр. Болот Боотур
тюрк. бил, пил

1. аат.
2. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ хамначчыттардаах баай. ☉ До революции 1917 года: богач, имеющий батраков, тойон
   Аҕаҥ тойонугар үлэлии барбыта, сарсын кэлиэ. Күндэ
   Силип тойоно Аадаҥ оҕонньор — нэһилиэк сиһэ. Күннүк Уурастыырап
3. Дьахтарга эрин аҕата. ☉ Отец мужа, свёкор
   Эргин кытта дойдугар, тойонуҥ аахха, барыс. Н. Неустроев
   Тойоно баарына кини дьадаҥы, кумалаан төрүттээҕэ ахтыллара. Н. Якутскай
   Хамначчыт Харытыана эрэйдээх хотуннаах тойонугар күнүскү чэйдэрин бэлэмнээн баран: «Чэ, чэйгитин иһиҥ», — диэбитэ. П. Ойуунускай
4. кэпс. Салайар дуоһунастаах киһи, салайааччы, баһылык. ☉ Человек, занимающий какую-л. руководящую должность, начальник
   Ньукууһа Наҕыл Земскэй быраабатын тойоно буола охсор. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Кими эмэ таптаан, эйэргээн, эбэтэр сиилээн, кыыһыран этэргэ туттуллар тыл. ☉ Слово, которое употребляется по отношению к человеку, выражая различные эмоциональные оттенки
   Эрим тойон миигин ханна да халты харбатыа диэн онно-манна илдьэ сатаатаҕай? Софр. Данилов
   Кылаас хаһыатыгар биэртим (онно уончалаах тойоммун). Баал Хабырыыс
   Сиэним тойон ыытаа ини. С. Ефремов
   «Күрэхтэһиигэ диэри үс эрэ хонук хаалла дии. Ону өйдүүр тойоҥҥун дуо, ээ?» — Иван Алексеевич ыйытта. «ХС»
6. булт. Ууга куотар балыгы муҥхаҕа төттөрү үтэр тэрил. ☉ Орудие, с помощью которого загоняют рыб обратно в невод.
7. булт., харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь. Эһэ харыс ааттара — эһэ, оҕонньор, тойон, кыыл, тыатааҕы… КАЕ НТ
8. даҕ. суолт. Улахан, бөдөҥ, кырата суох. ☉ Большой, крупный
   Толоостук туттаммыт Тойон томороон түүтэхпин Туораахтарын тоҕорбут Илэ бэйэбититтэн Ирдэбиллээх буолуоҕа. Күндэ
   ♦ Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто
   Тойон сүрэҕим долгуйан, Тоҥхох гынан, Тохтуу түһэн ааспытым. С. Зверев
   Тойон оҕото буол көр оҕо. Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да, тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Тос курдук тойон көр тос I. Эппит тылгар тойон буол көр тыл II
   ◊ Аар тойон аҕа көр аар II
   Дьэ, Маппыр, аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Айыы Тойон таҥара көр айыы I. [Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дууһабын харайан Абыраатаҕыҥ баҕас дуу… А. Софронов
   Ала тойон көр ала I. Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. Болот Боотур
   Баай барыылаах Байанайым (<тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах. Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда. А. Софронов
   [Уотугар ас биэрэр] Аһаа, сиэ, тойон эһэм. Суорун Омоллоон
   Тойон эһэм обургу Аһаан асхарый, Үөрүүлээҕинэн көрүс! С. Зверев. Дьаҕыл тойон — күрэҥниҥи хара дьүһүннээх, сааһырдаҕына дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайар, ала тойоннооҕор улахан тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан тихоокеанский. Дьиэлээх тойон кэпс. — ыал аҕата, дьиэ баһылыга. ☉ Глава семьи, хозяин
   «Кимиэхэ наадалаах буолан сылдьаҕыт?» — диэн дьиэлээх тойон оргууй аҕай наҕыллык ыйытта. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх тойон киһитээҕэр аты ордорон тахсан барбытыттан Александр кыһыйа санаата. М. Доҕордуурап
   Эһэ олбоҕор сынньана сытар дьиэлээх тойон өгдөйөн көрдө. «Чолбон»
   Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Былыргы дьылга, урукку күҥҥэ, Дьылҕа тойон баар эрдэҕинэ, сылгы киһилии кэпсиирэ үһү. Ньургун Боотур
   Таһыар (тойон) көҕүөр көр көҕүөр. Тойон көҕүөрү ыйыыр Ат бастаах араҥас маһы астарда. Саха нар той. IV. Тойон айах көр айах II. Толору тооромос арыылаах Тойон айах маспын Туттаран кэбистилэр. С. Зверев
   Тойон айах тутуурдаах, Эбир хамыйах түөрэхтээх Эдьээн иэйэхсит эдьиийим. «ББ». Тойон ан- ды — улахан, бөдөҥ анды. ☉ Крупный турпан
   Маҥнайгы киирии андылар наар тойон андылар буолааччылар. С. Тумат
   Андылары ырытыы буолла: тойон анды дуу, хохуора дуу, хатыр атах дуу. А. Бродников. Тойон арҕас анат. — сылгы лаппаакытын кэлин өттүнэн арҕаһа. ☉ Загривок задней части лопаток у лошади. Тойон балык түөлбэ. — бил. ☉ Таймень
   Үрэхтэр тойон балыктарынан Долгуннура тураллар эбит. Саха фольк. Арыт хас да тойон балык, тууччах түбэһэр. Болот Боотур. Тойон көтөр кэпс. — хотой. ☉ Орёл
   [Дуолан Хара:] Бай, тойон көтөр тэлээрэ сылдьар! И. Гоголев
   Хотуойа эмээхсин тааһы тойон көтөр уйатыттан ылбыта үһү. «Чолбон». Тойон кус түөлбэ. — анды. ☉ Турпан
   Тойон кыыл көр кыыл. Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев
   Тойон (бастыҥ, сүрүн) өһүө көр өһүө. [Дьиэ үрдүттэн буор тохтон] Тойон өһүө, маһа сааллан, Тостуох курдук бачыргыыра. Күннүк Уурастыырап
   Түүл түһээн истибитим — Тойон өһүөм баһынан Дохсун буурҕа түһэн куйахабын күүрдүбүт эбит. Саха фольк. Тойон (бастыҥ) сэргэ көр сэргэ I. Ырааһыйа ортотугар тойон сэргэ солотуулаах көмүс баһа күҥҥэ чаҕылыйа турар. Н. Лугинов. Тойон тарбах түөлбэ. — көр тойон эрбэх. Тойон тарбаҕым ыарыйда
   □ Оноҕос тойон тарбах сүрэҕэр охсуллаат, үс төгүл тоһутталаммыта. Эвен фольк. Тойон тоҥсоҕой түөлбэ. — саадьаҕай тоҥсоҕой. ☉ Трёхперстный дятел. Тойон тураах түөлбэ. — хара тураах. ☉ Чёрная ворона. Тойон ымыы — улахан, бөдөҥ ымыы. ☉ Щур (птичка). Тойон ыҥырыа — муохтаах сиргэ уйаланан мүөт мунньунар, түүлээх эриэн истээх, сахсырҕатааҕар бөдөҥ кынаттаах көтөр үөн. ☉ Шмель земляной
   Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
   Мөп-мөкүнүк тойон ыҥырыа сибэккиттэн сибэккигэ көтөн дооҕунуур. Н. Лугинов
   Сибэккилэргэ тойон ыҥырыалар лоҥкунаһаллар. КЗА АҮө. Тойон эрбэх — киһи илиитин-атаҕын улахан эрбэҕэ. ☉ Большой палец
   Уйгуурап аптамаатын чыыбыһын тойон эрбэҕинэн иннин диэки аста. В. Титов
   Биир табаны ыйан баран, тойон эрбэҕин бүк баттаата. Тэки Одулок (тылб.)
   Тойоҥҥун биллэр көр биллэр I. Харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова. Тооппоор (тойон) аһыҥа көр аһыҥа. Оҕо тойон аһыҥаны тутта. Уол тойон — дьахтарга эрин убайа. ☉ Старший брат мужа по отношению к женщине
   Күтүөт уруута Кыыһы мөх да мөх! Уол тойон этэр — Эн матайдьыккын. Н. Некрасов (тылб.)
   <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон көр айыы I. Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Арылы Хотун икки, мин этэр тылбын өйдөөн истэн олоруҥ! Ньургун Боотур. Эһэ тойон — дьахтарга эрин эһэтэ. ☉ Дед мужа по отношению к женщине.
   ср. др.-тюрк. тойын, кит. даожэнь ‘буддийский монах (букв. человек пути)’, тюрк. тоҕан, тойҕан ‘орёл’

I
туохт., кэпс. Туох эмэ туһата, тоҕооһо, буоссата суоҕунан улаханнык турунан туран дьарыктан, оҥоро сатаа. ☉ Стараться делать что-л. с излишней настойчивостью, упорно заниматься чем-л. в ущерб чему-л.; настойчиво добиваться чего-л.
Кырдьан баран кылыыһыт буолбут диэбиккэ дылы, оҕонньор ойох ылаары тииһэн эрдэҕин. А. Софронов
Бу бааһынаҕа турунуопус ыһар туһунан бу кыһыҥҥыттан быһаарыы баарын үрдүнэн, аны билигин бурдук ыһаары тииһэллэр. Софр. Данилов
Стёпа дуобатынан, саахыматынан тииһэн тахсар. П. Филиппов
♦ Тылга тиис көр тыл
Эмиэ олоххо туох да сыһыана суоҕу туойан бардыгыт. Тылга тииһэн, мээнэ — лахсыйаҕыт. Н. Лугинов
«Эмээхсин, хата, ону-маны ыаспайдаан тылга тииспэккэ сытыарда», — дии санаан, оҕонньор утуйардыы оҥостон …… улаҕа диэки хайыста. П. Аввакумов
Кураанаҕы мээрилээҥҥин киһини салгытаҕын. Эн тоҕо тылга тииһэҕин ити? ЫДЫа
ср. туркм. дызамак ‘рваться; напирать; стремиться, стараться, прилагать усилия’, каракалп. тийгизиу ‘достать’
II
көр тииһин
Кэһии бөҕөттөн тииспэтэх Мин эрэйдээх, өлгөм үптэн Өлүүлэммэтэх …… Уһун сордоох Мин баарбын. С. Зверев
Үйэлээх сааһыҥ тухары үпкэ-аска тииһиэҥ суоҕа. Умнаһыт олохтонуоҥ, кыһалҕаҕа кыпчыттарыаҥ. Софр. Данилов
[Уочаракка] киһи туох эмэ аска тииһиэр дылы турар. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл аһыырыгар быһа ытырарга, илдьи ыстыырга аналлаах айах иһигэр үөһээ, аллараа сыҥаахтарга үүнэр уҥуохтуҥу уорган. ☉ Зуб. Кэлин тиис
□ Аҕата күлэн, кэтит тиистэрэ килбэҥнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Өлүү этин, быһахтаммакка, тииһинэн сиэбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сүөһү аһылыгын айаҕын иһигэр тииһинэн илдьи ыстыыр уонна кэбинэр. СИиТ
Тиистэр — биһиги организммыт саамай кытаанах чаастара. МЛФ АҮө
2. Массыына араас чаастарыгар баар эбэтэр үнүстүрүмүөн, үлэ тэрилин биир тэҥник кэккэлэччи олордуллубут сытыы уһуктаах чаастарын биир уһуга. ☉ Острые выступы на различных механизмах, инструментах, орудиях труда, зубцы
[Уус Миитэрэй] соторутааҕыта «Москвич» массыына шестерёнкатын аҕыс тииһэ үлтүрүйбүтүн оҥорон турардаах. Далан
Эрбии тииһин анныттан үрүҥ көөбүл ыһылынна. М. Доҕордуурап
Миитэрэпээн оҕонньор дьиэтин тиэргэнигэр олорон кыраабылга саҥа тииһи угар, ытаһалаан чапчыйар. «ХС»
Бу диискэ тииһин көрөн кэбиһиҥ, тугу да быһа түспэт буола элэйэн хаалбыт. «Кыым»
♦ Көтүрдэр тииһим миилэтэ, көрдөр хараҕым дьүккэтэ көр көрдөр
Бүгүн соҕотох оҕото Мэхээчэтэ барахсан, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ, …… улуу сорукка барда. П. Ойуунускай
Ийэлээх аҕата көрдөр харахтарын дьүккэтин, көтүрдэр тиистэрин миилэтин, Саатыыры олус харыстаан ииппиттэр. Н. Якутскай. Тиис анньар (анньынар) мас суох (көстүбэт) — 1) мас букатын үүммэтэх (сирэ). ☉ Лишённое растительности, голое место (букв. нет даже зубочистки)
Биир даҕаны тиис анньар мас ханан даҕаны сэрбэйбэтэх сирэ буолан биэрдэ. А. Данилов
Үс сыл иһигэр холкуос урут тиис анньар маһа суох кырдал хонуу үрдүгэр бүтүн бөһүөлэги туруора тарта. И. Аргунов
Бу үлүгэрдээх киэҥ сиртэн, …… эн тиис да анньынар маһы булбаккын. «ХС»; 2) уокка оттор мас бүппүт. ☉ Совершенно нет дров
Оһох кэннигэр мас баар буолаарай диэн харбыалаан көрбүтүм, тиис да анньар мас көстүбэтэ. Н. Неустроев
[Эмээхсин:] Ол кыс маһыгар биир тиис анньар маһа суох үһү. Суорун Омоллоон
Бэйэтин тиэргэнигэр тиис анньыныах мас көстүбэт. И. Егоров. Тиис бэргэһэтэ оҥоһун — кими эмэ көр-күлүү оҥоһун. ☉ Сделать кого-л. мишенью для насмешек, ругани (букв. сделать шапку для зуба)
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай. Тиискин көрдөр — кимиэхэ эмэ өһүөннэн, кырыктан, харда биэрэргэ бэлэм сырыт. ☉ соотв. показывать зубы кому-л.. Мафиялар курууппалара бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар тиистэрин көрдөрө сылдьаллар. «Саха с.». Тэҥн. тииһин килэттэ. Тиискин сытыылан калька. — кими эмэ кытта аахсарга бэлэмнэн, оҥосто сырыт. ☉ Точить зубы на кого-л.
Манна биһигиттэн ордук ыанньыксыт тахсыыһы диэн, ону хадьырытаарылар тиистэрин сытыыланан, тааллара кырыыланан сылдьаллар. М. Доҕордуурап. Тиискинэн сүөр — ыарахан балаһыанньаланан баран онтон бэйэҥ булан таҕыс, куот, бэйэҥ төлөрүтүн. ☉ соотв. расхлёбывать кашу, которую сам заварил
Таһаҕас таһыытын хойутатан, оннук баһаам уопсастыба баайын ардахха ыллардаххытына, ол дьыаланы тиискитинэн сүөрүөххүт. Ону эн өйдөө. Күндэ
Туох да диэн куоппаккын, хайаан да бар, соттор, бэйэҥ оҥорбуккун тиискинэн сүөр. А. Сыромятникова. Тиискэр тиийэ (диэри, дылы) сэбилэн калька. — олус үчүгэйдик, күүстээхтик, толору сэбилэн. ☉ Вооружаться до зубов
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр сүүс сэттэ уон дивизиялара биһиги дойдубутугар быраҕыллыбыттара. Софр. Данилов
Бронепоездка тиистэригэр диэри сэбилэммит тыһыынча саллаат баара. В. Чичков (тылб.)
Тиистэригэр тиийэ сэбилэммит ньиэмэстэр кыракый дэриэбинэни төгүрүктээн кэбиспиттэрэ. «ХС»
Тиис тиискэ, муос муоска <хаан хааҥҥа> — муос муоска, тиис тиис- кэ, туйах туйахха диэн курдук (көр муос I). [Василий Петров:] Уҥа иэдэскин оҕустахтарына хаҥас иэдэскин …… тоһуйан биэримэ, тиис тиискэ, хаан хааҥҥа диибит. П. Ойуунускай
Кинилэр диэтэх дьон Кэлбиттэрин иһин, Тиис тиискэ, муос муоска, туйах туйахха буоллаҕына… Окко түспүт оҥоһуубут Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу быһылаан — өлүү үйэтигэр өргөстөөх үҥүүнү өрө туппут ол өрөгөйдүүр …… диэн санааҕа кэлбитэ кини. Тиис тиискэ, муос муоска! Далан
Тиис тоһоҕос, быар быһа- ҕас — быар быһаҕас, тиис тоһоҕос диэн курдук (көр быар). Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. Оннук киһи үлэни кыайбат. АЛА СБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн (тиийиэҕинэн) — төһө кыалларынан, кыаҕа баарынан. ☉ Изо всех сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна
□ Кинилэр тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн саҥа былааһы самнара сатыыллар. Н. Түгүнүүрэп
Баайдар уонна муллалар көс дьон урукку абыычайдарын тиистэрэ-тыҥырахтара тиийэринэн араҥаччылыыллар. БТТ. Тиискин-тыҥыраххын көрдөр — куһаҕан майгыгын-сигилигин көрдөр, майгыҥ мөкү өрүтүн биллэр. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер (букв. показывать свои зубы-ногти)
Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа. Агидель к. Тиис хоппот кэпс. — кыах таһынан, кыаллыбат, кыайтарбат. ☉ соотв. не по зубам
[Эгиновы] туоратыахтарын баҕарааччылар бааллар ахан да, тиистэрэ хоппот буолан, кыбдьырынакыбдьырына, туора хааман биэрэ сылдьаллар. П. Аввакумов
Москубаны өстөөх тииһэ хоппотох. «ХС»
Дьиҥэр, кыра киһи, улахаттары тииһэ хоппот буолан, сэнээбиттии, кыра эрэ диэн, кыайар дьонугар дьорҕоотурар үгэстээх. «ХС». Тииһигэр түһэрдэ кэпс. — сөбүлэспэккэ хадьардаһан, утарылаһан турда. ☉ Встречать возражением, противоречить, становиться в позу
Аҕамсыйбыт нуучча Микиитэни билинэ оҕуста: «Биһиэнэ!» — диэтэ кини, тымныыга кэһиэҕирбит куолаһынан. — Тииһигэр эрэ түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Мин кинилэри …… тииспэр түһэрэн, хадьардаһан иһэр буоларым. М. Горькай (тылб.). Тииһин килэттэ — кимиэхэ эмэ суоһурҕанна, өһүөннээхтик сыһыаннаста. ☉ Угрожать, проявлять враждебность (букв. обнажать зубы)
«Үөрэхтээх киһини Ыларовы хоппокко гынан баран, тиискин биһиэхэ, үөрэҕэ суох дьоҥҥо, килэтимэ!» — диэн баран, Хабыкка Слепцов, үтүлүктээх бэргэһэтин ылан, таһырдьа үллэкис гынан хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Бу кэмҥэ үрүҥнэр онон-манан быгыаласпыттар. Өһү-сааһы ситиһэргэ урут кистэммит тиистэрин аһаҕастык килэппитинэн барбыттар. «ХС». Тииһин сытыылыыр калька. — кими эмэ кытта тугу эмэ аахсарга бэлэмнэнэр, күүһүн түмүнэр. ☉ Точить зубы на кого-л.
Кэнники наар миэхэ тииһин сытыылыыр буолла. НАГ ЯРФС II. Тииһинэн сиэбит — чэпчэки, харчылаах үлэни үлэлээн туһаммыт, абыраммыт. ☉ Подфартить на лёгкой, но хорошо оплачиваемой работе
Баһылай оҥкучах хаһарга наймыласпыт. Буора кумах, улахан харчыны тииһинэн сиэбит. ГНС СТСДТ
(Миигинэн) тииһиҥ сааҕын сууйума (суунума) көр миигинэн. Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон. Мытаха ыт, кэм да эн биһигинэн тииһиҥ сааҕын суунан эрдэҕиҥ… А. Фёдоров
Төһө да быыпсай буолларгын, миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. Тииһэ тииһигэр ыпсыбат — дэлби дьагдьайбыт, улаханнык тоҥмут. ☉ соотв. зуб на зуб не попадает
Мин илиилэрим тугу да туппаттар. Тииһим тииспэр ыпсыбат. Р. Кулаковскай
Титирээтим, тииһим тииспэр ыпсыбат. М. Попов
◊ Тиистээх балык зоол. — кыра балыгы тутан сиир сиэмэх балыктар ааттара (хол., сордоҥ, бил). ☉ Название хищных рыб (напр., щука, таймень)
Дьарҕаа, тиистээх балыктарга анаан тустуһунан күөгүлэри бэйэтэ оҥостор. Н. Заболоцкай