сыһ. Атаахтык, олус көҥүллүк-босхотук. ☉ Вольготно, слишком свободно (воспитывать кого-л.)
Кини төһө даҕаны тараҥнык иитилиннэр, Бииктэртэн торуттар. Л. Попов

I
туохт. Дуоспуруна суох саҥар-иҥэр, мээнэ тыллас, оттомо суох буол. ☉ Пустословить, зря болтать, молоть чепуху
[Маарыйа:] Хата манна кэлэммин сэлээрэн олорон хаалаары гынным ээ. Бэйи кэбис, барыыһыкпын. А. Софронов
Түөкүн оҕолор, Булуҥтан уон тыһыынчаны сүүйэн кэлэҥҥин лааппы аһаары тэринэ сылдьар киһи — итиччэни эппэт буолуоҥ дуо? Ол эрээри ити тылыҥ иһин хоруйдуургун билэ-билэ сэлээр. Эрилик Эристиин
«Биһигини тыла суох сүөһүгэ тэҥнииртэн көмүскүүр ама туох да суох дуо?» — диэн Ксенофонтовна үөхсэрэ да, мэнээк сэлээрэрэ да биллибэт курдук саҥарара. Г. Николаева (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Дьоһуна суох мээнэ быһыылаах эбэтэр мээнэ тыллаах. ☉ Ветреный, легкомысленный, несерьёзный (человек)
Былыр мин оҕо эрдэхпинэ ыаллыы алааска Чаччыгыныар диэн уу ньамаан тыллаах сэлээр киһи олорбута. И. Гоголев
Дьон тылын, хобу-сиби итэҕэйдэххэ, Тихон саҕа сэлээр, чэпчэки майгылаах киһи күн сиригэр суохха дылы. «ХС»
Ити мааны, тараҥ уоллаах кыыс баҕар нэгэй, көлөөк, сэлээр эрэстииттэр буолуо. «ХС»
♦ Этэ сэлээр — солуута суох биири үрүт үрдүгэр лабаҥхалаа эбэтэр мээнэ элбэхтик саҥар. ☉ Говорить без умолку, повторяя одно и то же
«Баҕайылар, бассабыыктары тылларынан кыраан кыайаары этэ сэлээрэн эрдэхтэрин», — дии санаан, Уулаах мичиҥнээтэ. Эрилик Эристиин
Хотун даҕаны били уруккутун курдук этэ сэлээрбэккэ, дьыала ис күчүмэҕэйин өйдүү сатаабыт курдук, кэтэҕэриин ороҥҥо олорбут. Эрилик Эристиин
ср. ДТС йелгүр ‘носиться, порхать’, йел ‘быстро ехать, скакать’

I
туохт.
1. Туохтан эмэ астыныыны, дуоһуйууну, үөрүүнү уо. д. а. биллэрэн быһыттаҕас, ураты бэлиэ дорҕооннору таһаар. ☉ Смеяться, хохотать, радоваться
Күлэр икки ытыыр икки аҕасбалыстар (өс хоһ.). Ити оҕолор күлэллэрэ, оонньууллара тоҕо үчүгэйэй, от-мас иччитэ кытта оонньуур ээ. А. Софронов
«Оттон бу чооруостар дьоруойдара!» — Ньургун чооруоһу ыйан баран, көрүдьүөстүк күллэ. Амма Аччыгыйа
2. Кими эмэ элэк гын, хаадьылаа. ☉ Смеяться, насмехаться над кем-л., дразнить кого-л.
Урукку сайыҥҥы өҥүрүк куйааска истээх соннорун, истээх бэргэһэлэрин, …… кэтэ сылдьар дьон, аны ол курдук таҥастаах киһини көрөллөрө буоллар күлүө эбиттэр. Эрилик Эристиин
Миигин оскуолаҕа күлэллэр — кырдьык, мин тараҥ, атаах аатырыахпын аатырабын. Н. Габышев
Ол күнү быһа оҕолор Титовтаах Захаровы күлэн таҕыстылар. В. Яковлев
♦ Күлэн быара суох бар — тыыҥҥын былдьаһан иэрийиэххэр диэри күл. ☉ Смеяться до коликов в животе, надрывать живот от смеха
Күн киирэрин аҕай кытта тыаҕа маһы дэлби тыаһаттым. Хайдах сирэй-харах буолан, атахха биллэрэллэрин саныы-саныы күлэн быара суох бардым. Р. Кулаковскай
[Убайдара] табаарын көрөн баран, күлэн быара суох бараллар. ПНО. Күлэн быаргын тарбаа — кими эмэ күлүү гын, туох эмэ итэҕэһинэн элэк оҥоһун. ☉ Насмехаться над кем-л., осмеивать кого-л.
Хабырыыс үрүҥ тойотторо истибэттэригэр дьоҥҥо күлэн быарын тарбыыр: «Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт». Амма Аччыгыйа
Эһэ, куобах, бэл бөрө — Бары кээлтэр дьуолкаҕа. — Көдьүүс суох ээ итини көрөн, Күлэн быары тарбыырга?! А. Барто (тылб.). Күлэн-күлэн күнү киллэрэр — тугу да гыммакка таах сылдьар киһи. ☉ Праздный человек, бездельник (букв. пока смеется-веселится, солнце садится). Күлэн кэбис — суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не обращать внимания, не придавать значения
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев. Күлэн өлө сыс — туох эмэ олус көрүдьүөстэн тохтоло суох, сэниэҥ эстиэр диэри күл. ☉ Умирать со смеху. Табаарыһым кэпсээниттэн күлэн өлө сыстым. Күлэн уҥа сытар — сэниэтэ эстиэр, сылбата быстыар диэри күлэр. ☉ Смеяться до изнеможения.
◊ Күлэ мээрик буол — туох да биричиинэтэ суох күл да күл буол. ☉ Смеяться без причины, по поводу и без повода
[Бөтүрүүскэ кийиитэ] айаҕын минньитэр тыла-өһө өһүллэр, өйө-санаата сытыырхайар, күлэ мээрик буолан, эҥин араастаан эппит тылын ылыннаран тэйэр. «Кыым». Күлэн алларастаа — айаххын киэҥник атан, улаханнык саҥа таһааран күл (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ Громко хохотать, широко раскрыв рот (глупо, несуразно)
«Көр эрэ, көр, Миитэрэй түөрэҕэ олордо», — дии-дии, киһи саҥата күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа
Дьукааҕа Шапкин көрөн олорон күлэн алларастыыр. М. Доҕордуурап. Күлэн тоҕо бар — эмискэ тугу эмэни көрө түһэн эбэтэр истэн олус күүскэ күлэ түс. ☉ Расхохотаться, захохотать, залиться смехом
Мин күлэн тоҕо бара сыстым. Софр. Данилов
Ону көрөөт, дьахталлар дьэ дьиҥнээхтик күлэн тоҕо бардылар. Болот Боотур. Күлэ санаа — киһи күлүөн курдук быһыыттан, таска таһаарбакка, искэр күлэн ымах гын. ☉ Улыбнуться, усмехнуться про себя (от чего-л. смешного)
Харытыана, киһиргээри гынным диэн, иһигэр күлэ санаата, мичик гынна. П. Ойуунускай
Аанча иһигэр күлэ санаата, онтон сүрэҕин туох эрэ минньигэстик, сылаастык хам тутуталаан ылла. Болот Боотур
тюрк. күл
II
аат.
1. Туох эмэ (хол., мас) умайан бүттэҕинэ хаалар күрэҥниҥи быыл. ☉ Зола, пепел
Мас күлэ. Уҥуох күлэ. — [Оҕонньор] хамсатын ураҕаһыгар тоҥсуйан, күлүн тэбээтэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оһохторун өҥөйөн көрбүтүм. Өрдөөҕүтэ соломонон оттубуттар, соломо күлэ эрэ сытара. Н. Якутскай
Помпея куорат уонча миэтэрэ халыҥнаах күл араҥатынан көмүллүбүтэ. КФП БАаДИ
2. харыс т., эргэр. Бурдук. ☉ Хлеб, зерно.
♦ Күл буолбут — умайан, сүтэн-оһон хаалбыт. ☉ Сгоревший дотла, превратившийся в пепел
Күл буолбут селоларга Күөх саадтары олортубут. Күннүк Уурастыырап
Көрөрбүт: умайан, күл буолбут Суулбут дэриэбинэлэри, …… Ытаабыт ытык кырдьаҕаһы, Ынчыктыыр чэгиэн эдэри. И. Эртюков. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — өлөрүөм-өһөрүөм, сир үрдүттэн суох гыныам, эһиэм. ☉ Разнесу в пух и прах, сотру в порошок (букв. перемешаю твою золу, <закусаю твой застывший уголек, потушу твое пламя>)
Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I
Силлээбитиҥ сирэйгэр кэллэ, хаахтаабытыҥ хараххар түстэ. Күлэ-күлэ күлгүн булкуйуом, оонньууоонньуу уоккун умулларыам. В. Протодьяконов. Күл гынан (күллүү) көтүт — өстөөххүн кыай-хот, суох оҥор, имири эс. ☉ Стереть с лица земли, испепелить, развеять прах
Ону [фашистары], орой-буурай күүстээх Охсор этиҥ дуксуурдаах, Улуу баартыйа сирдьиттээх, Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата Күл гынан көтүттэ. Көмөр курдук үлтүрүттэ. Саха нар. ыр. III
Өссө сорохторун санаатынан сибилигин утарыта баран өлөртөөнөһөртөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин-астарын үүрэн аҕалыах баара дии саныыллар. Эрилик Эристиин. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла — 1) дьиэтэ, мала умайан, туоҕа да суох хаал. ☉ Остаться ни с чем (в результате пожара). Быйыл Ньукулай күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт; 2) аһа-таҥаһа суох буолан, ыал устун барда, быстарда. ☉ Обнищать, разориться
Маннык олорон сотору күлгэ үҥкүрүйэр инибит — соҕотох ынаҕы соххор абааһы кыҥаһар диэччилэр. Болот Боотур. Күллүүн көт — сир үрдүттэн сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли
[Биһиэннэрэ кэлиэхтэрэ] Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы
Дьаакып Нээстэрэп, сааһым тухары ыалым, дьонум буоллаҕыҥ, Сэбиэскэй былаас биһигини, үтүө төрүттээх дьону күллүү көтүтэргэ тэринэрин билэҕин. М. Доҕордуурап. Күлүн кэбиэлэнэ олорор түөлбэ. — 1) дьиэтэ-уота умайан, туох да мала-сала суох хаалбыт. ☉ Потерять все в огне; 2) туох да аһа-таҥаһа, үбэ суох хаалбыт, дьадайбыт, эстибит-быстыбыт. ☉ Разориться дотла. Күлү ытыста (ытыһан хаалла) — туга да суох хаалла, эһиннэбыһынна. ☉ Остаться ни с чем, хлебнуть горя (букв. зачерпнуть горстью золу; зачерпнув горстью золу, остаться). Тэҥн. хаары ытыста. Күлэ-күлэ күллэри таптай — өлөр-өһөр, дьиэлэри-уоттары умат, суох оҥор. ☉ Уничтожить, разгромить, сжечь дотла
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
◊ Күл саҕынньаҕа (суорҕана) — мас чоҕо умулуннаҕына, киһи үрэн кэбиһэр түү курдук үргэҥнэс үрүҥ сабыыта. ☉ Пушистый, легко сдуваемый верхний слой древесного угля, пепел. Умуллубут кутаа оннугар хаалбыт күл саҕынньаҕы тыал көтүтэр
тюрк. күл