таптаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Кэтириис:] Сааспар таптатан да, таптаан да көрө иликпин. А. Софронов
Оҕус, куолутунан, таптатан сыҥааҕын тарбатаары, төбөтүн ньолбоччу туттан баран, Микиитэҕэ иннинэн буола сатыыр. Амма Аччыгыйа
П.А. Ойуунускай норуокка киэҥник биллибит, биһирэппит, олус таптаппыт киһинэн буолар. «ХС»

дьүһ. туохт.
1. Тиэрэ түһэн, тыыллаҥныырдыы тарайан сыт. ☉ Лежать на спине, раскинув руки, ноги, словно потягиваясь
Тагырыана эһэтин… өрөҕөтүн тарбыыр. Онуоха анарааҥҥыта олох кыһаммат, өссө тарбатарын таптаан, тиэрэ түһэн, наралыйан биэрэр. Болот Боотур. Кустук ыт быатын сүөрбүттэрэ. Кустук көҥүл-босхо ыытыллыбыт үөрүүтүттэн сиргэ көхсүнэн наралыйан үҥкүрүйбэхтээн ылбыта. И. Федосеев

1. аат.
2. Хастанан кэлэ турар, оһон биэрбэт эргэ баас. ☉ Долго не заживающая застарелая рана. Ат сырҕана ньылбырыйбыт
   □ Хайа, нокоо, сырҕаҥҥын тарбатаайаҕын (өс ном.). Сырҕаннаах сырҕанын хастаама (өс хоһ.)
3. көсп. Оспот аһыы. ☉ Незаживающая душевная рана
   Өллөрбүн көҥсүүм! Сырыттарбын сырҕаным! Быдан бырастыыларыҥ, биэбэйдэриэм! Суорун Омоллоон
4. харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь
   Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
   [Эһэттэн] куттанабыт, саллабыт, аатын быһа эппэппит, ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит, өйүн сөҕөбүт. Арбаҕас, арҕахтаах, сырҕан, тыатааҕы, тыа оҕонньоро, хардааччы эҥин диибит кинини. Багдарыын Сүлбэ
5. даҕ. суолт. Ордук киҥнээх, уордаах, ордук адьырҕа. ☉ Свирепый, лютый, озлобленный
   Ол былыр-былыргыттан биһиги нэһилиэк сиһэ буолбут сырҕан баай Доҕойук Ньукулай диэн киһи мааны оҕото. И. Федосеев
   Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
   Хорсун буойун Кенигсберг туһаайыытынан сырҕан өстөөҕү букатыннаахтык тобоҕолуур кимиигэ турсубута. А. Данилов
   ср. казах. сыркат, каракалп. сыркау, башк. сырхау, кум. сыркъав ‘хворь, болезнь’, монг. ширха, бур. шарха ‘рана’
   ◊ Сырҕан баас көр баас II
   Тапталтан, таптал уодаһыныттан Сүрэҕим сырҕан баастаммыта. Сүрэҕим хаанынан ытаабыта. И. Федосеев
   Дириҥ сырҕан бааһы бэтэринээрдэр эмтииллэр. СИиТ
   Ынах тириитигэр ханнык даҕаны сырҕан бааһа, иһиитэ суох, эмиийдэрэ хайыта барбатах буолуохтаах. ДьСИи
   ср. эвенк. сирган-ми ‘отощать (о медведе после спячки)’, телеут. чаарҕа, алт. чаарҕы ‘свирепый, неукротимый, ярый’

I
аат. Омугунан татаардарга киирсэр киһи. ☉ Татарин
Билэҕин дуо, ити хайа омук киһитэ киирдэ? Татаар дуу, халмыык дуу? Софр. Данилов
Кини Кутугульдинов диэн татаарга сомогуон оҥорторон иһэн, бүтүн сааһы быһа кэриэтэ итириктии сыппыта. Эрилик Эристиин. Эллэй турар бэйэтэ Омоҕойдооххо кэлбит уонна эппит: «Мин татаарбын, сэриилэртэн күрээн кэллим». «ХС»
II
аат. Сүөһү тириитигэр тахсар кыһыылаах баастанар ыарыы. ☉ Парша у скотины
Таһа татаардаах, иһэ кимэгэйдээх баар үһү (тааб.: сүүтүк). Татаар буолбут, тобугун үрдүгэр токуйбут, тамыгын үрдүгэр такыйбыт тый саҕа улахан татаардаах миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ II. Омоҕой Баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр. Саха фольк.
♦ Татааргын тарбатыаҥ — киэбирбиккин кэһэтиэхтэрэ диэн саанан этии. ☉ соотв. сбить спесь с кого-л. [Яго:] Атаспын татаарын дьэ тарбаатым ээт
Алыс да сүлүстэ. Хайдах буолар? У. Шекспир (тылб.). Татаар тыллаах таба эппэтин — киһини туох эмэ быһылааҥҥа (былыр, хол., охсуһууга) атаарарга куһаҕан санаалаах тылыттан самныма диэн алҕааһын. ☉ Такими словами в старину провожали кого-л. в дорогу (обычно на войну): пусть тебя не коснутся проклятия недоброжелателей (букв. пусть в тебя не попадут слова тех, у кого паршивый язык)
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Ньургун Боотур
ср. эвенк. татар ‘чесотка’, др.-тюрк. таз ‘парша, плешь’, тазар ‘покрываться паршой’

аат.
1. Туохха эмэ (хол., кумааҕыга, сургууска о. д. а.) баттаан суол хаалларарга аналлаах дьөлүтэ быһан оҥоһуллубут анал бэлиэлэрдээх эбэтэр суруктаах төгүрүк эбэтэр муннуктардаах тэрил, уонна ол тэрил баттаммыт суола. ☉ Печать (штамп)
Билигин ыраахтааҕы суох буолбут буоллаҕына, аны кини бэчээтэ да күүһэ суох. Амма Аччыгыйа
Суруксут бүтэн, боротокуолугар илии баттатаары, Силтэһинтэн бэчээтин көрдүүр. Күннүк Уурастыырап
Октябрина ыскылааттары бэйэтэ илдьэ сылдьар үс сүүс биир нүөмэрдээх тимир төгүрүк бэчээтинэн сургуустаан баран, бэчээттэтэлээн кэбистэ. М. Попов
Былыр Силип оҕонньор нэһилиэк кинээһэ буола сылдьан кыраамыка суругар илии баттыырын оннугар түөрт муннуктаах бэчээтин туоһунан тордоон баран балтаччы баттаан кэбиһэрэ үһү. А. Бэрияк
2. Бэчээттэммит айымньы; хаһыат, сурунаал. ☉ Печать (напечатанные произведения; периодические издания (газеты, журналы и т. п.))
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн, Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
Периодическай бэчээккэ сурутууну кыбартаалларынан тэрээһиннээхтик ыытарга. ПДН ТБКЭ
3. Туох эмэ буолбутун, дьайбытын бэлиэтэ, суола-ииһэ. ☉ Печать (знак, отпечаток чего-л.)
Кини [аҕабыыт] ааттаабыт аата сороххо, хаатырга бэчээтин курдук, саатар — кыбыстар мэҥ буолан сыстара, сороххо кыһыылаах ымынах курдук, сааһын тухары сүрэҕин уонна суобаһын тарбатар дьаат өлүү буолан иҥэрэ. П. Ойуунускай
Кинилэр [бандьыыттар] кирдээх тиҥилэхтэрэ үрүҥ хаар үрдүгэр хара мэҥ бэчээти ууран, сыһыллан-соһуллан барбыт суоллара субу сытара. А. Сыромятникова
Күн-дьыл уурбут бэчээтин Эн ыраас дьүһүҥҥэр, Арай хара хараххар Эдэр сааһыҥ көһүннэ. И. Чаҕылҕан
4. Собуот, фабрика оҥоһуктарыгар сыһыарыллар суруктаах, ойуулаах дьаралык. ☉ Этикетка, ярлык, наклеиваемые на произведенные заводами, фабриками товары
[Мундербек] уон бытыылканы биир харчыга сууйан, бэчээтин сыһыаран биэрэрэ үһү. Эрилик Эристиин
Ити — чэй бэчээтэ кумааҕылар. Күннүк Уурастыырап
◊ Бэчээт уоргана — периодическай бэчээт (хаһыат, сурунаал). ☉ Периодическая печать
Бэчээт уорганнарын аптарытыата киэҥник тарҕаныыта сүрүннээн кини суруйбут кириитикэтэ олоххо хайдах киирэриттэн, миэстэтигэр кини сигналларыгар ханнык дьаһал ылылларыттан улахан тутулуктаах. КТУоС