даҕ. Талбааран, дөйөн хаалбыт. ☉ Вялый, сонный; оглохший
Ок-сиэ, күн сырдыгар, сылааска, сааскыга тардыстыы диэн күүстээх даҕаны. Ити аата, кыһынын аҥаарыйбыт балык уһуктан, тиллэн эрдэҕэ. «Кыым»
Аҥаарыйбыт балыктыы Аат харата хамсаата, Сүүрүк хоту охсуллан Сүрүн үөскэ чугаһаан, Чачайбахтаан ылаттыыр, Чарбачыһа сатаахтыыр. Р. Баҕатаайыскай
△ Ким да уйгуурдубатах, аймаабатах (чуумпута). ☉ Никем не нарушенная, мертвая (тишина)
Саас манна кэлэн бултуйан-алтыйан, тууһугуран барбыт Чооруоһап Хабырылла кэргэттэрэ кэлэн аҥаарыйбыт чуумпутун аймаатылар. Н. Габышев

I
туохт.
1. Аһаан-сиэн сөп буол, аһыыр баҕаҕын ханнар, дуоһуй. ☉ Наедаться досыта, насыщаться
Тоттум да — тойон оҕото буоллум (өс хоһ.). Астыммыт ыалдьыт Ааныттан суох, Топпут хоноһо Ончу суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Чүөчээски] тотон, таалалаан сытта. Суорун Омоллоон
2. көсп. Уунан туол, өҥсүй (хол., күөл, үрэх, буор туһунан). ☉ Переполняться, переувлажняться (напр., о водоёме, почве)
[Трофим мотоциклынан] сааскы кус эккирэтиитигэр туора быраҕыллыбыт соҕотох бэрэбинэ устун тотон турар үрэҕи үрдүнэн сүүрдэн тахсааччы. Далан
Күөл тоттун да, тута байар, Таптыыр балык уу дириҥин. Баал Хабырыыс
[Моонньоҕоҥҥо] уу ук аннынааҕы почва тотор гына кутуллар. ЧМА МУХСҮү
3. көсп., сөбүлээб. Тугунан эрэ олус туол, киэптэт, туохха эмэ (хол., үрдүк дуоһунаска, баайга) сөп буолан, киэбир. ☉ Стать высокомерным (напр., из-за высокой должности, материальных благ)
[Егор Егорович:] Бассабыык килиэбэр олус топпут быһыылаах. С. Ефремов
Солотугар тотон хаалбыт сэкирэтээр уол кутар-симэр, ыйар-кэрдэр. Э. Соколов
Массыына ылбыт дьон тотоннор күлэллэр ини. В. Иванов
♦ Топпутун <тобуга> уйбат — сөбүлээб. баайдаахпын-баардаахпын эрэ диэн, кыаҕын-туругун таһынан быһыыланар, киэбирэр, бардамсыйар. ☉ соотв. с жиру беситься
Топпуккун уйбакка аны миигин утаран бардыргыыр буолбуккун дии? Н. Якутскай
Буорах сытын билбэккэ, манна олорон, топпутун уйбакка көрүлээтэҕэ. Д. Таас
[Биир медсестра:] Ол [кэргэттэрин бырахпыт киһи] топпутун тобуга уйбатах күтүр ини, дьиикэй. И. Семёнов
Тотон өлөн көр өл I. Балаайа, тотон өлөн, ол-бу түүллэммитэ-биттэммитэ буола сатыы олорор. Далан
Элбэх үүтү ыан, элбэх дохуоту аахсарбытын тугун сирдигит? Тотон өлөҥҥүт ол-бу буолаҕыт! В. Яковлев
[Бүөккэ:] Кэһии оҥостуохпун …… туох эмэ минньигэстэ булан биэрдэргин… [Паабылап:] Миэхэ минньигэс ирээтэ мэлигир… Тотон өлөн эҥин араас буолаллар ээ. Н. Туобулаахап. Туора топпут — туох да кыһалҕатын билбэккэ, туохха да кыһаммат буолбут. ☉ Быть нерадивым из-за сытой, праздной жизни
Ханнык маннык туора топпут далаҕаный? Ньургун Боотур
Чоочону баҕас Туора топпутун тохтотуом, Алыс барбытын намтатыам. А. Софронов
Аҕаҥ муспут баайыгар туора тоттоҕуҥ ини! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. тод ‘насыщаться’
II
1. даҕ.
1. Аһыыр баҕатын ханнарбыт, аһаан дуоһуйбут, аччыктаабатах. ☉ Сытый, неголодный, наевшийся
«Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный?» — Абдуркулла …… тот киһи аатыран хаалла. Эрилик Эристиин
Тот сүөһүлэр ынчыктыыллара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Иһэ тот киһи үлэтэ-хамнаһа ордук кыайыылаах. «ХС»
2. көсп. Ырбатах-быстыбатах, сэниэлээх, кыахтаах (киһи). ☉ Выносливый, сильный (о человеке)
Тот киһи икки күн хааман тиийэр сирэ. Р. Кулаковскай
3. көсп. Кыһалҕаны билбэт, көҥүлбосхо, баай (олох). ☉ Беззаботный, свободный, богатый (о жизни)
Тот күҥҥэ дьол суолтатын Толкуйданыллыбат да эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөөбүт айылҕа туһугар бэйэҥ тот олоххун …… толук ууруохха сөп дии саныыбын. Далан
4. көсп. Хаатыгар туолбут (уу туһунан). ☉ Наполненный до краёв (о водоёме)
Эбэбит уута билигин да тот. Софр. Данилов
Быйыл үрэх уута тот. Сэмээр Баһылай
[Тыы] тот өрүс дохсун түөһүн тыырар. Н. Босиков
5. көсп. Наһаа сүмэһиннээх, кэбирэх (от туһунан). ☉ Чрезмерно сочный, ломкий (о траве)
[Сардаа] сайын тот буолар, ону киһи сиэбэт, хостоммот. Багдарыын Сүлбэ
Уолба күөллэр оннуларыгар, быһа тартахха, сүмэһинэ таммалыыр салыгырыар диэн, тото бэрт буолан, тосту тутуллар от үүнэр эбит. ГКН МҮАа
2. аат суолт.
1. Кыһалҕаны билбэт, кими, тугу да хоҥоруутугар холообот баай киһи. ☉ Человек, живущий в достатке, сытый
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Тотун эрэ санаабыт тот. Дьуон Дьаҥылы
Тоту да торҕон ыытарым. С. Зверев
3. сыһ. суолт. Кыһалҕата, эрэйэ суохтук, аччыктаабакка. ☉ Безбедно, сытно
Сыгынньах да буолларбыт, тот олоруо этибит буоллаҕа дии. Күндэ
[Балааҕыйа] эн уоскутаргынан тот сылдьыам дуо? Амма Аччыгыйа
Кини, Кэбээйи балыктаах аатыгар олохсуйан, тот олорорго санаммыт. Т. Сметанин
◊ Тот өлүү — сүрэх, бүөр о. д. а. ыарыытыгар киһи этэ-сиинэ дыгдайыыта. ☉ При некоторых болезнях: скопление жидкости в полостях и тканях тела, водянка
[Андаҕарбын булгуттахпына] Тот өлүү буолан, Тобукпуттан тардыстыым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тот суурадаһын — туох эмэ (хол., туус) олус хойуутук барбыт суурадаһына. ☉ Концентрированный раствор чего-л.
Сороҕор аһылыкка туттуллар туус туустаах күөл тот суурадаһыныттан сөҥүрэр. СМН АҮө
III
1. даҕ. Түргэнник сиир сааскы күннээх (салгын). ☉ Свежий весенний (воздух)
Туундара тот салгына уоспун быһа хаарыйа сыспыта. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Сааскы чаҕылхай сырдык халлаан салгына. ☉ Воздух в период весенней солнечной активности. [Таҥаһы] таһырдьа ыйаатахха, тот сиэн, туртайан хаалыа дии саныыр
□ Бачча тот түспүтүн кэннэ, сэрэнэн түүнэн харах чарапчыта оҥосто сылдьыах баар эбит. Болот Боотур
ср. уйг. ток, тат. тук ‘сытый’