туохт. Аҕабыыкка сырыт; аҕабыыкка сылдьан, ыҥыран аҕабыыт сулууспатыгар кытыар (хол., бэргэһэлээ, сүрэхтээ о. д. а.). ☉ Причащаться к церковной службе; приглашать священника для отправления церковной службы (крещения, соборования и др.)
[Байбал:] Тыый, барахсаны, ол курдук улаханнык ыалдьыбыт буоллаҕына, аҕабыыттыы охсуохха баар эбит дии, кырдьаҕас киһини, — туох эрэлэй. А. Софронов
Чэ, мэ, аһынарым бэрдиттэн, бу уон сүүс баар. Манан оҕоҕун аҕабыыттаа. Амма Аччыгыйа
Агафья Михайлова: «Дьэ, таҥараҕа махтал, таҥараҕа тигиһиннэрдибит, аҕабыыттаатыбыт, таҥара кимиэхэ барытыгар итинник өлүүнү биэрдин», — диэбитэ. Л. Толстой (тылб.)

1. аат.
2. Муора, өрүс, күөл кытыла, биэрэгэ; кытылын диэки уута чычааһырар сирэ. ☉ Берег, побережье; мелководье у берега
   Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
   Уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык оҕолоро үөмэхтэһэллэр. Н. Габышев
3. Туох эмэ саҕаланар эбэтэр бүтэр өттө, уһуга. ☉ Предельная линия, предельная часть чего-л., край, окраина, кромка чего-л.
   Халлаан …… кытыыта …… тэтэрэн көстөр. Амма Аччыгыйа
   Сережа сэттис эрээккэ миэстэтин булан олордо. Хата саамай кытыыга буолан, дьону мэһэйдээбэтэҕиттэн үөрэ санаата. Н. Лугинов
   Кэмбиэр чараас кытыытын бэрт сэрэхтик кырыйда. П. Тобуруокап
   Яков куорат киин өттүн ааһан, кытыыга таҕыста. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ синньигэс тула эргиирэ, иитэ. ☉ Ободок, каемка чего-л.
   Кытыыта сиритэ барбыт алтан солуур турар. Амма Аччыгыйа
   Абыраамап кыһыл көмүс кытыылаах ачыкытын сөмүйэтинэн өрө аста. Л. Попов
   Калий тиийбэт буоллаҕына, сэбирдэх пластинкатын кытыыта хатар. ХКА
5. кэпс. Уот суоһа мөлтүүр, итиитэ кэлбэт өттө (хол., оһох чанчыга). ☉ Край плиты у печи или край шеста над открытым огнем, где меньше жара
   Күөстээх хааһыны кытыыга тардыбыта. П. Аввакумов
   Доҕоор, хата, чугас олорор киһи, чаанньыктаргын кытыы диэки тардыталаа эрэ, бары уолан эрэллэр быһыылаах. Э. Соколов
   Холумтаҥҥа хара чугууҥҥа күөстэрэ буһан баран, кытыыга тардыллан турар. Ф. Захаров
6. даҕ. суолт.
7. Туох эмэ уһугар, туох эмэ таһыгар, тас өттүн диэки баар. ☉ Находящийся на краю чего-л., крайний, окраинный
   Кытыы олбуордар уот диэки эҥээрдэрэ ыраастык кубарыһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
   Харайдаанап кырдалтан кытыы уулуссаҕа таҕыста. Софр. Данилов
   Ирдонов биһикки икки кытыы землянкаларга икки аҥыы бардыбыт. Т. Сметанин
8. көсп. Үөс сиртэн ыраах баар, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх. ☉ Отдаленный от центра, окраинный, глухой (о местности)
   Кытыы маҕаһыын да буоллун — үйэм тухары онно турарым баарай! Софр. Данилов
   Кытыы нэһилиэк дьоно төһө бэркэ олороллоруй? Далан
   Бу сытар балыыһам кытыы сир кыракый балыыһата этэ. Г. Угаров
9. көмө аат суолт.
10. Сыһыарыы түһүк форматыгар: 1) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, у края или возле которого совершается действие (у, возле)
    Чэ, барабын, сарсын хоту көлүйэ кытыытыгар күүтүөм, элбэх этэр тыллаахпын. А. Софронов
    Бүтэй кытыытыгар суон дүлүҥ сытар. С. Ефремов
    Суол кытыытыгар булчут хайыһара турарын көрөөт: «Ити хайыһарынан сискэ тахсымына», — дии санаата. М. Доҕордуурап; 2) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, к краю которого направлено действие (к)
    Аргыый от кытыытыгар үөмэр, саатын сомуогун туруорар, аргыый өндөйөр. Амма Аччыгыйа
    Лаврентий ытаһа маһы суол кытыытыгар күрдьүккэ батары аспыта, дьиэтигэр тугу да билбэтэх буолан тиийбитэ. Н. Габышев
    Ыалдьыт уот кытыытыгар кэлэн сэлээппэтин уһулла уонна төгүрүк дүлүҥ олоппоско олорунан кэбистэ. С. Никифоров
11. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүттэн, аттыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа указывает на предмет, от края которого совершается действие (от, у)
    Уот кытыытыттан хараҥа ордук хойдон көстүөҕэ, сырдыктан арахсар ордук кытаанах буолуоҕа. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана суоһурҕана таарыйа суол кытыытыттан эрбэһини туура тардан, илиитигэр тутаары төҥкөйөн истэҕинэ, кыыһын саҥата бу сырыыга хайдах эрэ дьиктитик уратыйбыта өйүгэр охсулунна. Софр. Данилов
    Биир күһүн мин күөл кытыытыттан собо уҥуоҕун булан турардаахпын. И. Сосин
12. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүнэн, аттынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа указывает на предмет, по краю или вдоль которого совершается действие (по, мимо, вдоль)
    Ээ, ол бүтэй кытыытынан сүөһү ороҕо баарын лааҥкы бүөлээн кээспит. С. Ефремов
    Суол кытыытынан барар телефоннай сибээс ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
    Мин ууттан тахсан, баҕар, ханнык эмэ эриэккэс тааһы булан коллекциябар эбинээйэбин дии санаан, уу кытыытынан хаама сырыттым. И. Данилов
13. Туттуу түһүк форматыгар туохтуу түһүгү салайан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр аат дьөһүөл оруолун толорор. ☉ В форме орудного падежа, управляя винительным падежом, выполняет роль отыменного послелога, выражающего пространственные отношения (мимо, вдоль)
    Чэй иһэ олордохпутуна, үөр чыркымай күөлү кытыытынан бу сирилээн кэлбитэ. Далан
    Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. Кинилэр тиийиилэригэр Ананий чоҥолох чүөмпэҕэ киирэн, бадарааннаах уу кылайан сытарыгар, синиэлин илитэн баран, уоту кытыытынан соһон көҥүс үрдүгэр өрө сүүрдэ. М. Доҕордуурап
    ♦ Кытыым да кыһыйбат — мин онно кыһалҕам кыра, олох да кыһаммаппын. ☉ соотв. мне ни жарко, ни холодно, мне безразлично, все равно
    Ол эн кыра омуктарыҥ оҕолорун оскуолаларыгар кыһаныахтарын, кытыылара кыһыйыан өйүм хоппото! С. Дадаскинов
    ◊ Кытыылаах сон — хаарыстан, атылаастан эбэтэр солкоттон тигиллэр дьахтар сайын кэтэр мааны соно. ☉ Женское летнее нарядное пальто из гаруса, атласа или шелка
    Суоппуйа тиэтэйбит курдук кытыылаах сону ылан кэтэр, дьабака бэргэһэ уурунар. Эрилик Эристиин
    Бууктаах, кытыылаах, оноолоох соннорун арааһын …… тикпитэ сир аайы тарҕанна, дойду араас музейдарыгар тиийдэ. АЕЕ ӨҮОБ
    ср. др.-тюрк. хыдыҕ ‘граница, край; берег’

I
туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, хаалаа, батар. ☉ Вкладывать, всовывать, вдевать что-л. во что-л. [Чыычаах] ол олорон таас биир үлтүркэйин айаҕар укта. Күндэ
«Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары кыҥастаһа олорон. Амма Аччыгыйа
Ыаҕайатыттан хаппыт балыгын сүөкээн баран, куһун укта. Т. Сметанин
2. Кими, тугу эмэ ханна эмэ киллэр (хол., балыыһаҕа, хаайыыга). ☉ Помещать, устраивать, водворять кого-л. куда-л. (напр., в больницу, тюрьму)
Оҕонньоттору балыыһаҕа угаллар. Амма Аччыгыйа
Балачча өр буолла, иччитэх балаҕаҥҥа ат уга барбыт бандьыыт киирэн биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Пистолет — Семёновка:] Тойонуом, хаайыыга угума! С. Ефремов
3. Дуобакка, саахымакка фигураны, ньыкааны атын ньыкааҕа, фигураҕа соруйан биэрэн сиэт. ☉ В шашках, шахматах отдавать свои фигуры противнику, жертвовать
Биэс дуобаты уган биэрэн, түгэхтэн биирдэ эргитэн ылыы буолла. НСС ОоО
4. көсп. Сүүйүүлээх оонньууга харчыта туруор. ☉ Делать ставку, ставить на кон (напр., на скачках). Сүүрүк акка уктум
♦ Атаҕын да укпат көр атах
Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуо этэ. Р. Кулаковскай
Оҕонньор өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон барбыт, онтон ыла икки ыйы быһа атаҕын да укпатах. БТТ
Ат атаҕар уган көр атах. Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ
Атаххын да угума көр атах. Киэр бар! Икки харахпар көстүмэ, мин дьиэбэр атаххын да угума! «ХС»
Атаххын ук — тумсугун ук диэн курдук (көр тумус). [Семён Данилов] уус-уран литератураҕа атаҕын саҥа укпута. ОГГ СМ
Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир. Уол маачаха ийэтэ Миитэрэйдээх Киргиэлэйи биир угунньаҕа укпут. Н. Заболоцкай
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны ки7ини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Ээйии, онно олох барбаппын, абааһы оҕонньорун айаҕар уган биэримэҥ», — диэн көрдөспүтэ үһү. С. Юмшанов
Өй ук көр өй. [Ньукулай:] Үгүһү да саҥаран туһалыыр биллибэт, син онон өй угар суох. А. Софронов
Биһигини сүбэлээччи, өй уган биэрээччи тойоммут Бииктэр үһү. Л. Попов
Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх — Өйү угар дэһэллэр. Айталын. Санааҕа ук — кимтэн, туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вгонять в задумчивость кого-л. [Күкүр Уус:] Миигинньик курдук дьоннору бу үйэ улахан моһуокка, санааҕа укта. Суорун Омоллоон
Муос мустуукка угуллубут сурук Костяны улаханнык аймаата, ыгылытта, санааҕа укта. Н. Габышев
Санаа ук — өй ук диэн курдук (көр өй). [Киирик:] Ол табаарыстар миэхэ санаа уган, онтон ыла кыһыл бартыһаан буолтум. С. Ефремов
Ким эрэ Эйнштейнтэн автограбын көрдүүргэ санаа укпута. ЭБЭДьА
Сөмүйэтин уга сытар сирэ көр сөмүйэ. Оҕонньор алааһын күөлэ — сөмүйэтин уга сытар сирэ. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Сэрэн, кутталлаах киһи быһыылаах, тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Төбөтүн уган биэрдэ көр төбө. [Тарбыыкын] тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов
Тумсугун угума көр тумус. «Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ тумсуларын угуохтара суоҕа», — диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? «ХС»
Тумсугун ук көр тумус. Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
Тыын ук көр тыын II. Иэдэйиэх киһини Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
[Үрүйэ] Утаппыкка тыын угар Уйгулаах да уу буоллаҕыҥ. И. Федосеев
[Кавказ чараас былыттара] Соҕуруу халлаан тыын угар Таммаҕа буолан түстүннэр. И. Эртюков. Уган биэр — бэйэҥ быыһанаары, үчүгэй буолаары, атын киһини түбэһиннэр, буруйдат. ☉ Подвести, подставить кого-л.
Соруйан төттөрүлэһэҕин. Хата Бүөккэни уган биэриэхпин баҕарбатаҕым диэ. Далан
Эн биһигини, чугас ыалгын, көмүскэһиэххин билиминэ, уган биэрэ сылдьаҕын. Эрилик Эристиин
Чэ, олус мунчаарыма, эйигин уган биэриэхпит суоҕа. М. Попов
Уокка уган биэр көр уот II. [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин
◊ Бугул (от) ук — от кэбиһэргэ сыарҕаҕа оту, бугулу тиэй. ☉ Укладывать, грузить сено (копну) на сани, дровни для стогования
Сөдүөт бугул уга сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Кирилл тыраахтар сыарҕатыгар от угар. Нэртэ. Күүстэ ук — ким эмэ санаатын көтөх. ☉ Придавать силу кому-л., подбадривать кого-л.
Киэһэ аттыгар кэлэн олорон баран: «Крепись, крепись, надо брать себя в руки», – диэбитэ кыыс киниэхэ күүс угаары. Суорун Омоллоон
[Тыыл дьоно] күүтүүлэрэ саллаакка күүс угара. Т. Сметанин
Киһи ыарахан күнүгэр көмөҕө кэлэр, күүс угар амарах санаалаах, ыраас дууһалаах дьон сир олоҕун симииллэр. «ХС». Үптэ ук — ханнык эмэ тэрээһиҥҥэ харчыта биэр, харчынан көмөлөс. ☉ Вкладывать деньги (в какое-л. предприятие, мероприятие)
[Максим:] Мөлүйүөн үбү уктахха күндү отон саада үүнэн мөлбөйүө үһү. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. сох, тюрк. сук ‘засовывать, вкладывать, втыкать’
II
аат.
1. Ханнык эмэ туттар тэрил, сэп-сэбиргэл (хол., сүгэ, өтүйэ, хотуур) тутааҕа, тугу эмэ (хол., былааҕы) илиигэр тутар өттө. ☉ Ручка, рукоятка, черенок какого-л. инструмента, древко (знамени, флага). Өтүйэ уга. Сүгэ уга. Быһах уга
□ Чоочо хараҕа суох эрэйдээҕи дэйбиирин үрүҥ көмүс угунан төбөҕө сырбатан эрдэҕинэ, анарааҥҥыта харытын тоһуйан биэрдэ. И. Гоголев
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. Үүнээйи (сэппэрээк, от, сир аһа, сибэкки) сэбирдэхтээх умнаһа. ☉ Стебель, куст
Атырдьах ыйын үтүө күнэ — Кинилэр үрдүлэригэр, Отон уга, сир симэҕэ Иннилэригэр тэлгэнэр. С. Данилов
Витя бэрт хойуу астаах ук анныгар хаптас гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Оттуҥу үүнээйилэр уктара сымнаҕас, сүмэһиннээх, күөх буолар. КЗА АҮө
◊ Быһах угун саҕа көр быһах
Быһах угун саҕа Быыкаа эрэйдээх Олорбута биир сылга Син дьиэни дьиэлээн. Баал Хабырыыс
Биир быһах угун саҕа уол оскуолаҕа эһиил киириэ. С. Федотов
Дьэдьэн уга көр дьэдьэн. Алаас саҕата барыта дьэдьэн уга. Кыа уга (кыа от) көр кыа. Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Көһүйэҕэ буһарыллыбыт кыа уга сүрэҕэлдьээбиттии сырдьыгыныыр. М. Доҕордуурап
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Айаннаабытын иккис күнүгэр уҥа биэрэккэ кыстык угун саҕа кыракый балаҕан турарын көрөн, Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
Таһырдьа арҕааттан түспүт күүстээх силлиэ кыстык угун саҕа балаҕан эркинигэр хаары тибэн бурҕачытара. Күннүк Уурастыырап. Сүгэ уга көр сүгэ. Ырыынакка араас кээмэйдээх сүгэ уга атыыланар
□ Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Ук биэрэр — аан аһар диэн курдук (көр аан I). Хата эн этииҥ айымньыны сыаналааһыҥҥа ук биэрэр, ханнык даҕаны киритиэрийи суох гынар. Далан
Паапа үбэ кулаактааһыҥҥа сөп түбэһэрин билэ-билэҕин собус-соруйан мөккүһэҕин. Аны билигин кэлэн соруйан дьоҥҥо ук биэрэн этэ тураҕын. «ХС»
ср. др.-тюрк. сап, тюрк. сап, сып ‘ручка, рукоятка; стебель’