аат.
1. Икки тус-туспа туохтар эмэ холбонор, сыстар сирдэрэ. ☉ Место соединения, сцепления чего-л., шов, стык
Уола туппут баанньыгын бэрт өр бириинчиктээн, ордук «немецкэй муннук» ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. Н. Лугинов
Пуойас көлөһөлөрө рельсэлэр ыпсыыларыгар тилир-талыр охсуллан, тигинээн-таҥынаан ырааттар ыраатан испитэ. Н. Якутскай
Биир кыра оҥоһук ыпсыытын кыайан булбаккабын, Шакировка сүбэлэтэ тиийбитим. «ХС»
2. Кэккэлэһэ баар туохтар эмэ икки ардыларынааҕы силбэһэр сирдэрэ. ☉ Узкое место между двумя объектами, промежуток, отделяющий их друг от друга
Ыпсыылара-ыллыктара суох куталарытумаралары барытын чиэрэстээн, кинини ситээри кытылынан эккирэтиһэ да барар сатамматын [Луха] таба таайбыт. Амма Аччыгыйа
Кэккэлэһэ турар икки ампаар ыпсыытыгар толору симиллибит мууска тиийэн көрбүтэ, муус кыралыыр сүгэтин ким эрэ ылан барбыт. Эрилик Эристиин
3. көсп. Туох эмэ кирбиитэ, быысаһар сирэ, бүүрүгэ (хол., халлаан сири кытта ыпсыбытын курдук көстөр куйаар кыраныыссата, уу уонна сир). ☉ Линия, граница, где сходятся, смыкаются два объекта (напр., небо и земля)
Кини санаатыгар, халлаан өрүһү кытта ыпсыытын силэйэ анньан, кыталыктар кылбаарыһан тахсаннар, кинилэр дьоллорун уруйдаан, кыҥкыырыктыы ыллыахтарын, кырыйа көтүөхтэрин сөп эбит. А. Фёдоров
Биһиги кинилиин бииргэ, Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ оройуоннарын ыпсыыларынан, Өлүөнэ өрүс икки эҥээринэн сылдьан үлэлээбиппит. Тумарча
Биһиги икки атах сэдэхтик үктэнэр сиригэр, оройуоммут Амурскай уобалаһы кытта быысаһар ыпсыытыгар Оллоҥсо үрэҕин түбэтигэр олоробут. «Кыым»
4. көсп. Бириэмэ, кэм-кэрдии, дьыл, уларыйар, солбуллар кэмэ. ☉ Промежуток между двумя временными циклами (напр., сезонами года, эпохами)
Онон күһүннээх кыһын ыпсыыларын манна, Амма аргыарыгар, көрсөр буолла. В. Яковлев
Холкуос буҕалтыарыйата хаһан баҕарар, оттон икки дьыл ыпсыытыгар эгэ эрэ дуо, үгүс киириилээхтахсыылаах буолааччы. С. Федотов
Икки үйэ ыпсыытын үгүс дьоннорун курдук, эмиэ ханна да биллибэтэх, тугунан да дьонтон чорбойо сатаабатах, биллибэт-көстүбэт курдук тутта сылдьыбыт. «ХС»
5. көсп. Дьон бэйэ-бэйэлэрин ыккардыларынааҕы эбэтэр кимиэхэ-туохха эмэ сыһыаннара. ☉ Дистанция, расстояние во взаимоотношениях между кем-чем-л.
Бэҕэһээ киэһэ буолбут биэчэр дьону чугасаһыннартыырын оннугар кинилэр икки ардынааҕы ыпсыыны эбии аппатан биэрдэ. Г. Нынныров. Иҥсэ-обот быһыы айылҕа уонна киһи икки ардыларынан киирдэҕинэ, ол содулугар киһи уонна айылҕа ыпсыыта атан, бу бэйэлээх кыыллар имири эһиннэхтэринэ… «Кыым»
♦ Ыпсыытын бул (буллар) кэпс. — туох эмэ сүрүн өттүн, сүнньүн чуолкайдаа, быһаар. ☉ Решить, разрешить какую-л. проблему
Тыаҕа барар киһиэхэ саа оннугар быһаҕы биэрэр, итини барытын Уйбаанча туох да диэн, ыпсыытын булан, кыайан быһаарбат. Н. Якутскай
[Бандьыыттарга тутуллубут Уулаах:] Хотунуом, Настаа, бука аһынан-харыһыйан ыпсыытын булларан биэрэргэр көрдөһөбүн. Эрилик Эристиин
Ыпсыытын кытар көр кытар II. Көлөнү, оту-маһы, сыарҕаны — арааһы барытын айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар Дьөгүөр Сүбэлиирэп дьаһайар. Амма Аччыгыйа
Быһата, [эдэр учуутал] үлэлээбит үлэтэ куруук ыпсыыта кыттыбат, сатаҕай буолан иһэрэ. Н. Лугинов
Лука бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыныбары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас
Тоҕуттан түһэн, үөһэ-аллара көрбүт долборук ыпсыыта дьэ кытынна. «ХС». Ыпсыыта кыттыбатах — сатамматах, саргы сатаҕай, табыллыбатах. ☉ Не найти общий язык, не достичь взаимопонимания
Бааска биһикки хайдах эрэ ыпсыыбыт кыттыбатаҕа. Далан
Этиһэллэрэ икки эккэлэһэллэрэ икки тэҥ эрдээх-ойох баар буолаллар. Олор хаһан да ыпсыылара кыттыбат. Болот Боотур
ср. уйг. жапсар ‘сомкнутый’

туохт.
1. Хараххын симэн, этиҥ-хааныҥ, өйүҥ-санааҥ холкутаан, сынньанар турукка киир, сынньан. ☉ Спать, заснуть
Түүн утуйбат баар үһү (тааб.: быыс). Сүрдээх үчүгэйдик утуйа сытан, ийэм ыҥырар саҥатыттан уһуктан кэллим. Н. Неустроев
Эн билигин үчүгэйдик утуй, сынньан, сарсыарда сүбэлэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Булчуттар арыыга хаалан, биир ханнык эрэ эргэ, иччитэх ампаары булан, онно киирэн муостаҕа утуйан хаалбыттар. Н. Заболоцкай
2. Илииҥ, атаҕыҥ эбэтэр көхсүҥ көһүйэн, бөҕүөрбүт, тоҥмут курдук, тугу да билбэт буол. ☉ Терять чувствительность, неметь, цепенеть, затекать (обычно о руках, ногах, спине). Уҥа илиим утуйан хаалла
□ Онтон биир оҕонньор, чэйдээн бүтэн баран, атаҕа утуйан хаалан, доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу, кыраабылын ылан эргим-ургум тутан көрдө. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй [кыыс аата] олорбохтоон баран, эмиэ сыҥааҕырдаан, көхсө утуйан барда. Т. Сметанин
Бу чагда устун баран иһэн, Кириһээн көхсө бииргэм утуйан иһэрэ. Д. Таас
3. көсп. Кэлии-барыы, сырыы тохтоон, чуумпур (хол., куорат туһунан этэргэ). ☉ Прекратить движение, затихнуть, уснуть (напр., о ночном городе)
Илииилиилэриттэн ылсан баран, утуйбут уулуссалар устун хаамсаллара. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
Куорат утуйбут, Чуумпу тунуйбут. А. Абаҕыыныскай
△ Тыас-уус, саҥа-иҥэ хам баран, иһий, иһийэн хаал. ☉ Перестать шуметь, затихнуть, замолкнуть
Этиҥ уулаах былыкка утуйбут Итии самыырдаах түүннэригэр Саманан ааһаллара эбитэ буолуо Сааскы хаас үөрдэрэ айманан. Күннүк Уурастыырап
Олбуор ахсын айаарбыт Омуннаах «тирии» хормуоскалар Утуйан ах бараллар. С. Васильев
4. көсп. Таалан хаал; улук буол, улугуран хаал. ☉ Стать неподвижным, замереть; стать вялым, сонным, задремать
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Бары дьадаҥы саас үйэ тухары утуйбут өйө-санаата уһуктуор сөп буолла, уһугуннун! Эрилик Эристиин
Дойдубут саас буолан, хаар ууллан, Тоҕус ый утуйбут уутуттан Көрүлүү айдааран уһуктан, Күргүөмнээх үлэҕэ турунна. П. Тулааһынап
5. түөлбэ. Умайан бүт, умулун. ☉ Перестать гореть, погаснуть. Отуу уота утуйбут
□ Уота утуйбута уон сыл буолбут. ПЭК ОНЛЯ II
Ноо! Уоттара эмиэ утуйаары гыммыт. Суорун Омоллоон
△ Саҕахха киир, көстүбэт буол, сырдаан бүт (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт, переставать светить (о солнце)
Күн утуйар кэмигэр чугас ыалларбыныын аччыктаабакка олорор бултаахпын. Н. Абыйчанин
Арай күнүм утуйдаҕына, Хайа, хонуу барыйдаҕына, Тыал хаптайар чуумпутугар Мин суланар хаһыым уйгуура Ыраах муора тыаһын курдук …… Кинилэргэ иһиллэр. И. Чаҕылҕан
♦ Букатыннаахтык <утуйуутун> утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. заснуть последним (вечным) сном
Ол кэннэ налыс гына түспүтэ, халтаһата сабыллан барбыта... Манан кини букатыннаахтык утуйуутун утуйбута. Суорун Омоллоон. Өлөрдүү утуй (өлө утуйа сыт) — олус кытаанахтык, өлбүт киһини санатардыы, утуй (наһаа сылайан эбэтэр уһун кэмҥэ утуйбакка сылдьан баран). ☉ Спать крепко, спать мертвецким сном; спать как убитый (букв. как мёртвый спать)
Чугас ыалларын уолаттарын кытта кылыйсан, куобахтаһан көрүлээн баран, учуутал уол быраатын хоонньоспутунан өлөрдүү утуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Өлө утуйа сыппыт Үчүгэй дьахтар барахсан, Ойбонуттан уулаабатах Улаан убаһа оҕотунуу, Оҥоох-чоҥоох көрбөхтөөн, Уһуктан тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ суорҕанын моонньугар диэри тардынан баран, өлөрдүү утуйа сытар. С. Никифоров. Өлөрү утуйарга холоон (ууран) — өлөрү да кэрэйбэккэ, бэйэҕин харыстаммакка (охсус, сэриилэс). ☉ соотв. не на жизнь, а на смерть, не жалея жизни (напр., бьются богатыри светлого мира с тёмными силами — букв. уподобляя смерть сну)
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Чурумчуку ойон турда, Тилир-талыр тэбинэн …… Өлөрүн утуйарга ууран, Чупчуруйдаан тойон-саарга Чуо-бааччы бара турда. Эллэй
Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. [Күлүк:] Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии... А. Софронов
Ити быйыл сайын түүн утуйбакка, күнүс олорбокко хайы-үйэҕэ үс сүүс бугулу туруордубут, ол үрдүгэр киэһэ аайы, махтал ыларбыт оннугар, мөҕүллэр, сынньыллар икки ардыгар сылдьабыт. Эрилик Эристиин. Тэбэн көрбөккө утуй — төрүт уһуктубакка кытаанахтык утуй. ☉ соотв. спать без задних ног (букв. спать, [даже] не шевельнув ногой)
Мин сылаабыттан уонна киэһэ испит арыгыбыттан тэбэн көрбөккө утуйбут этим, сарсыарда тардыалаабыттарыгар биирдэ уһуктубутум. Далан. <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. уснуть вечным сном (букв. <непробудным> длинным сном (во длинном сне) уснул)
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей эрчимнээх дайбааһынынан хааннаах тэрээк сүгэ иккиһин күөрэйэн, өлөн эрэр кыыл өҥүс баһыгар түбэһэрин кытта, «өлүөхсүт», соҕотохто дүгдэс гынаат, уһуктубат уһун уутугар утуйда. Эрилик Эристиин. Утуйан оҥторбут сөбүлээб. — 1) саамай наадалаах, кыһалҕалаах кэмҥэ утуйан хаалбыт, утуйа сытар. ☉ Заснуть в самый неподходящий момент
«Илиммин эрдэ көрүмүнэбин утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
«Оо, дьэ! Утуйан оҥторон хаалбыппыт! Үчүгэйдик көрбүппүт буоллар...» — диэбитэ Толя абаран. ВЛ РБЫ; 2) кытаанахтык, уһуннук уһуктубакка утуйбут. ☉ Заснуть крепко и надолго
Мас кэрдээччилэр бука бары минньигэстэн минньигэскэ тартаран …… утуйан оҥторо сыппыттара. Н. Заболоцкай
Чомпоойоп утуйан оҥторо сытара. Л. Попов. Утуйар уу диэни (утуйар ууну) умнубут — 1) кыайан утуйбат буолбут. ☉ Не может уснуть, забыл что такое сон (о человеке, к-рый совсем мало спит, не может спать полноценно)
Миигин пенсионер оҕонньор …… сөхтөрбүтэ, утуйар уу диэни таһы умнубут этэ. Далан
Дьэ тукаам, утуйар ууну умнан, төрөөбүт алааспын Хомустаахпын ахтан, хайа охсубут аҥаарым буолла. Н. Габышев; 2) работать усердно, забыть про сон
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына …… сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
Онон үлэ-хамнас элбэх этэ. Быһаччы эттэххэ, утуйар уутун умнубута. «ХС». Утуйар уу күрэннэ — уута кэлбэт буолан хаалла, утуйуон баҕарбат буолла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу
Бу киэһэ Юрий Осиповичтан утуйар уу күрэннэ. С. Федотов
<Утуйар> уута көттө — уута көттө диэн курдук (көр уу II). Утуйар уум көппүт түүнүгэр Былыт халыйар мин үрдүбэр, Сүрэхпэр киирэр күһүҥҥү өксүөн — Санаа-оноо, саарбахтааһын үксүөн! Л. Попов
Бу өлөрүөхсүттэр сиэптэригэр бэстилиэтэ суох буоллахтарына, арааһа, утуйар уулара көтөр быһыылаах, кэм даҕаны араас систиэмэлээх бэстилиэттэри уктубут буолааччылар. «ХС». Утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата — туох эмэ санааттанонооттон кыайан утуйбат буолла, чуумпу олоҕо алдьанна. ☉ соотв. потерять покой и сон (от горя)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итинтэн ыла Дьэргэ утуйар уута уу, олорор олоҕо олох буолбатаҕа. Болот Боотур. Утуйар уутуттан мэлийдэ кэпс. — уута кэлбэт буолла, утуйбат буолла. ☉ соотв. лишиться сна (напр., от душевных мук)
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур. Утуйар хараҕа суох — оннооҕор түүн да утуйбат, утуйуохтаах да кэмҥэ утуйбат. ☉ соотв. забыл про сон (букв. у него незасыпающие глаза)
Уу күөгэйэ букатын да утуйар хараҕа суох кыыл эбит. Далан
«Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Төһө эрэ тэлээрэ тэбэр этибит», — дии көрсүбүтэ кинини Маайа эмээхсин. Н. Босиков
◊ Утуйар мөһөөх — ичигэс буоллун диэн баататтан, араас тирииттэн тигиллибит, киһи иһигэр киирэн утуйан хаалар уһун сомуоктаах мөһөөччүк. ☉ Спальный мешок
«Чэ, ыл, утуйар мөһөөхпүн, ыһыктаах чымыдааммын аҕал», — диидии, Орлосов сыарҕаттан бинтиэпкэтин ылан санныгар иилиннэ. Н. Габышев
Миичээн алын өттө таба, үрүт өттө куобах тириититтэн аныгылыы, таҥаһынан сирийиллэн оҥоһуллубут утуйар мөһөөҕүн иһигэр бэрт сылаастык сытан …… оҕонньор кэпсээнин сөпсөп сэҥээрэн биэрэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Утуйар таҥас көр таҥас. Микиитэ …… утуйар таҥаһын кыбыммытынан, интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэринхомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап. Утуйар хорук тымыр анат. — хабарҕаны батыһа моой икки өттүнэн сытар киһи төбөтүгэр хааны тиэрдэр улахан тымырдар. ☉ Сонная артерия
Утуйар хос көр хос. Вера Михайловна түүҥҥү ыалдьыт тугу кэпсиирин истээри утуйар хоһун ааныгар кэлэн өйөнөр. Н. Якутскай
Утуйар хостон Марфа Николаевна уонна Татьяна Ивановна тахсаллар. Андриан хааман лиһиргээн утуйар хоһугар киирдэ. М. Доҕордуурап. Утуйар чаас — сонотуоруйдарга, сынньанар дьиэлэргэ, балыыһаларга эбиэт кэнниттэн утуйан сынньанар кэм. ☉ Тихий час. Сынньанар дьиэбитигэр утуйар чааска чуумпу баҕайы буолар
др.-тюрк. уды, уйу, тув. уду, тат. ою