даҕ. Тирии курдук чараас, сымнаҕас. ☉ Подобный коже, похожий на кожу, кожистый
[Баҕа] харахтарын үөһээҥҥи халтаһалара тириитиҥи, алларааҥҥылара — дьэҥкир. ББЕ З
Алоэ тириитиҥи сэбирдэхтэрин тэҥнээн көрүҥ. КВА Б

1. аат.
2. Киһи, кыыл, харамай этин-сиинин тас бүрүөтэ. ☉ Наружный покров тела человека, животного, кожа
   [Ынах] сиһин тириитэ онон-манан бысталаммыт, тобулута сынньыллыбыт. Күндэ
   [Харытыан] чанчыктара эрдэ кырыарбыттар, сүүһүн тириитэ эрдэ чарчыстыбыт. Л. Попов
   Маҥнай тириилэрэ, түүлэрэ-өҥнөрө толору сиппит кыыллары өлөрөллөр. АВЛ ГСФ
3. Сүөһү, кыыл сүлүллүбүт түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Снятая с животного кожа вместе с наружным волосяным покровом, шкура
   Оҕус тириитин тэллэнэн сыттым. П. Ойуунускай
   Биир эдэр нуучча киһитэ таһырдьаттан түөрт бөрө тириитин киллэрэн, барыларын адьас соһутан кэбистэ. Л. Попов
   Бэйэм үрүҥ эһэ тириитин ыллым. И. Федосеев
4. Сүөһү, кыыл таҥастаммыт, имитиллибит түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Выделанная шкура животного с сохранённым волосяным покровом, мех. Киис тириитэ. Саһыл тириитэ
   □ Тырыттыбыт кулун тириитэ таҥастаах, уһун баттахтаах мара уол сатыы салтаҥнаан иһэрин аргыстар көрсө түспүттэрэ. Л. Попов
   Кыһын сүрдээх ичигэс бөрө тириитэ суорҕаннанным. Т. Сметанин
   Бороҥ куобах тыһа бэргэһэлээх, таба тириитэ сукуйдаах Хабырылла Дьөгүөрэп сыбыдах аты мииммитинэн тус арҕаа диэки түһэ турбута. П. Филиппов
5. эргэр., харыс. Саҥа төрөөбүт ньирэй. ☉ Новорождённый телёнок
   Тириини төһө баарын үллэстиэхпит. ПЭК СЯЯ
6. даҕ. суолт. Сүөһү эбэтэр кыыл таҥастаммыт тириититтэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Изготовленный или сшитый из выделанной шкуры, кожи животного, кожаный. Тирии сон
   □ Лотуогу булбут сирдэриттэн тэйиччи соҕус аны түүрэ хатан хаалбыт эргэ тирии суумка сытара. Н. Якутскай
   [Сеня] килэбэчигэс тирии бүрүөһүннээх ааны тоҥсуйан иһирдьэ киирдэ. Н. Лугинов
   Былыр хотуур тардыытын тирии быанан оҥостоллоро. ПАЕ ОСС
   ♦ Абааһы тириитин кэппит көр абааһы. Оҕонньор кыыһыран абааһы тириитин кэппит
   □ Баҕар, кимнээҕэр абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
   Атах тириитэ баранна көр атах. Аҕам сүппүт сүөһүтүн көрдөөн атаҕын тириитэ баранна. Бөрө (бөрөҥ) тириитин кэт көр бөрө. Аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит. Күндэ
   «Ити туох буруйдаах оҕону оҕустуҥ? Эмиэ бөрөтүн тириитин кэтэн кэлбит ээ», — кэргэнэ уолун көмүскэһэр. «ХС». <Бэйэтин> тириитин харыстыыр калька. — бэйэтин эрэ туһунан саныыр. ☉ Спасать свою шкуру (букв. свою шкуру бережёт)
   Үлэттэн үтүөнү айардааҕар Үрдүк үөрүүнү билбэппин. Тус бэйэ тириитин харыстаан Туһата суох сытары сирэбин. М. Ефимов
   Ол эрээри бэйэтин тириитин харыстыыра эмиэ да сөп ээ. Үҥсэ-харса сылдьыбыта буоллар, бука, үнтү хадьырыйыа эбитэ буолуо. У. Ойуур
   Кини, бэйэтин тириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх. НС ОК
   Иэнин тириитин сүл (уһул) — иэнин хастаа диэн курдук (көр иэн I). [Бакыыһа кинээс:] Иэниҥ тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн ол-бу буолума. Эрилик Эристиин
   Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) көр оҕус II. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт. «ХС»
   Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) көр сирэй. Тарпат (тардар) тараһа, тиийбэт тирии буол көр тарт. [Мииккэ] сааһын тухары олоҕо тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан биэрбитэ. А. Сыромятникова
   Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан олороохтуура. В. Протодьяконов
   Тимир тириитин кэппит көр кэт. Таня ийэтэ тимир тириитин кэтэн олороро. Н. Якутскай
   Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний?! В. Яковлев
   Тиҥилэҕин тириитин бараата көр тиҥилэх. Солбуйар киһини булбакка, тиҥилэҕим тириитин бараатым. С. Никифоров. Тириигин тэнит — 1) көһүйбүккүн аһар, эрчилин (хол., үлэлээн-хамсаан, хааман-сиимэн). ☉ Движениями приводить тело в состояние физической бодрости, разминаться (напр., физической работой, ходьбой)
   Сүүрэн кэллэхпинэ тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова
   Ардыгар көтөр-сүүрэр суолун көрдөөн тирииҥ тэнийиэр диэри кураанахха хаамыаҕыҥ. «Кыым»
   Таба үлэтэ итинник. Кэлээти кытта киһини Тириитин тэнитээччи. «ХС»
   Тириибин тэнитэ таарыйа үлэбэр диэри сатыы барааччыбын. НАГ ЯРФС II; 2) тугу эмэ астына оҥорон дуоһуй. ☉ Получать удовольствие от чего-л., оставаться довольным, удовлетворяться чем-л.
   Пуд Ильич дьону кытта сылдьан аһыырын-сиирин, сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, мааһа табыллар, тириитэ тэнийэр. Далан
   Уоллаах аҕа бу киэһэ дьэ, аан бастаан тэҥнээх дьон курдук атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
   Тириитин сүл көр сүл I. «Суоластар! Сарылаан эриҥ, тириигитин сүлүөм», — диэн этиһэрдии эттэ. М. Доҕордуурап
   Били өрөпкүөмнэри эһэн өргөйбүт үрүҥнэр курдук тириибин сүлээйэллэр. «ХС». Тириитин сүллэрдэ — хаартылаан дэлби сүүйтэрдэ. ☉ С треском проиграться в карты (букв. кожу свою дать ободрать). Хаартыһыт оонньоон тириитин сүллэрдэ, харчыта баранна. Тириитин таһынан — олох сөбүлээбэттии, ылымматтыы. ☉ Неприязненно, болезненно (воспринимать что-л.)
   Оҕонньор тылаөһө да, күлүүтэ да Максим тириитин таһынан киирдэ. Л. Попов
   Тойон ыалга кэлэн хаамарыттан саҕалаан, тугу оҥороро барыта Болот тириитин таһынан буолан истэ. Н. Заболоцкай
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ, тириитин таһынан истэрэ. «ХС»
   Тириитин хастаа — тириитин сүл диэн курдук (көр сүл I). Иэһи ситиһэр кыра — тириитин хастыахха наада. «ХС». Тириитэ тиийбэт буолбут кэпс. — туохтан эрэ аһара кыыһырбыт. ☉ соотв. лопнуть от злости
   Никанор Николаевич таһыттан киирэн иһэн хайыы-үйэ тириитэ тиийбэт буола ыга кыыһыран, куолаһа чыҥкынас буолбут. А. Сыромятникова
   Бүгүҥҥү былаана туолбатаҕыттан тириитэ тиийбэт буолан олорор. НАГ ЯРФС II. Тириитэ тиийиэҕинэн (тиийэринэн, тэстэринэн) — күүһэ, кыаҕа баарынан. ☉ соотв. что есть мочи, во весь опор
   Тириитэ тиийиэҕинэн Тиэтэйэн тииһэн иһэн, Тиһэҕэр тиийэн, Тимэххэ да тэҥэ суох Тиллибэт сиригэр Тиэрэ баран түһэр. А. Софронов
   Хотторууттан наһаа абатыйан, баарбынан-суохпунан кииристим, этэргэ дылы, тириим тэстэринэн бардым. ПП ОА. Тириитэ халыҥаабыт — туохха да кыһаллыбат, ымыттан да көрбөт, хаҕыс майгылаах, тоҥуй (киһи). ☉ Неотзывчивый, грубый, толстокожий (букв. человек, кожа которого потолстела)
   Оҕонньоро холку соҕус быһыылаах, үөхтэ диэн сирэйэ кытарбата — тириитэ халыҥаабыт эбитэ дуу? П. Ойуунускай
   Тириилэрэ халыҥаан, дууһалара дьадайан, эгэлгэ, баай өҥүнэн оонньуур олоххо дьулуспат даҕаны буолаахтаатахтара. И. Гоголев
   (Туох эмэ) тириитин кэт көр кэт. Аны эһэтин тириитин кэттэҕэ [преподаватель кыыһырбытын этэллэр]. Н. Лугинов
   [Ааныка:] Эмиэ туох тириитин кэтэн кэллиҥ? С. Ефремов. Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт — олус ырбыт, дьүдьэйбит, көтөхтөрбүт (үксүгэр ыарыһах киһини этэргэ). ☉ соотв. <одна> кожа да кости; костями гремит (обычно о больном человеке — букв. кожа да кости его остались)
   [Хартыынаҕа] күөх муора кытыытыгар сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
   Манята олох дьүдьэйэн, уҥуохтаах тириитэ хаалбытын көрөн олус аһыммыта. Т. Нутчина
   Орон киһитэ буолбута сылыгар чугаһаата, олох уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ — үчүгэйи-куһаҕаны аахайбат, иэйиини өйдөөбөт, сайаҕаһа суох (киһи). ☉ Неспособный к тонкому восприятию, неотзывчивый, толстокожий (букв. толстая кожа, глухая мякоть)
   Эрэйдээҕим оҕото [Аанчыгым] онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Ону мин дьүлэй куҥ, халыҥ тирии билиэм дуо? Суорун Омоллоон
   Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Дьэ, онтон эйигин бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын, хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
   Хайдах эрэ Ханньары тардан тураммын Халыҥ тириилэрин Хайыта сынньар этим! П. Ойуунускай
   [Дыгын:] Хайа, хотуттарым! Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
   Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо көр ыт. Ыттан тириитин сүлэн ылыахтара дуо, [суотчуту] …… үс сыл хаайыыга ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылаары сокуонумсуйа тураҕын дуо? Аны иэстэһэр эрэ хаалар. И. Никифоров
   ◊ Кэрэх тириитэ көр кэрэх I
   2
   Кэрэх тириитэ тэллэхпитигэр Тилэри тиэлийэн Сытыахпыт ахан буоллаҕа! П. Ядрихинскай
   Кэрэх куочайа, тириитэ, сылгытын баһа тус-туспа ыһылла бачыгырайан, сир доргуйуор диэри ньир гына оҕутта. М. Доҕордуурап
   Кэрэх тириитин сүлэн баран, кэрэх таһыгар маска ыйыыллар. Ф. Захаров. Саҕахтаах тирии көр саҕахтаах. Тирии кынат түөлбэ. — нэтээги. ☉ Белка-летяга
   Уус кыһатын уотун муодарҕаан тирии кынат кэлэн-баран элэстэнэр. М. Доҕордуурап
   Түүҥҥү кыраҕы булчуттартан биирдэстэрэ — тирии кынат. И. Никифоров. Тириини таҥастааһын — тириини имитии, имитиллибит тириинэн онуманы оҥоруу. ☉ Скорняжная работа
   Дүҥүргэ анаан тириини таҥастааһыҥҥа икки саастаах бүтэй кугас тыһы сүөһү тириитин ылыллар. ЧАИ СБМИ. Тириини таҥастааччы — тириини таҥастыырга үлэлиир, онон дьарыктанар киһи. ☉ Мастер, занимающийся выделкой мехов, скорняк. Тирии собуота — тириини таҥастыыр собуот. ☉ Кожевенный завод
   Хобороостоох Бииктэрдэрэ тирии собуотугар үлэлии киирэр үһү. Н. Габышев
   Бу барда: холкуостаах бааһынай, Ол тирии собуотун аттыттан, Кынаттаах сыарҕаҕа буолунай — Саппыкы, саппыйаан тартаран. С. Васильев. Тирии ыарыы- та — киһи, сүөһү тириитигэр тахсар баас. ☉ Кожное заболевание
   Кыра дьон кыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
   Атаххар көннөрү тирии ыарыыта баар. И. Федосеев
   др.-тюрк., тюрк. тери, терэ, тере, тире

даҕ. Наһаа ырыган, дьүдьэх, уҥуохтара биллэ-көстө сылдьар. ☉ Очень худой, с выступающими костями
Уҥуох-тирии Анпыыса саҥата суох туран таҥныбытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Николаев] уҥуох-тирии сирэйэ сырдаан истиҥник үөрэрэ. С. Никифоров
Ийэтэ уҥуох-тирии илиилэринэн суоруна тутааҕыттан харбаан ылла. НЕ ТАО
♦ Уҥуох-тирии буолбут — наһаа ырбыт, быста дьүдьэйбит. ☉ Одни кости, живые мощи (букв. он стал кожа да кости)
Уҥуох-тирии буолбутун кэннэ, кини сыккырыыр тыынын эрэ аҕалбыттар. Саха фольк. «Дьэ, баай ыал кийиитэ буолаҥҥын, быһыыта, байа охсооругун олус үлэлээҥҥин, уҥуох-тирии буолбуккун ээ», — диэтэ. П. Ойуунускай
Кубарыйа куурбут, уҥуох-тирии буолбут. Амма Аччыгыйа. Тэҥн. уҥуохтаах тириитэ хаалбыт

этэ-тириитэ баранна (эт-тирии эһиннэ) — 1) күүһэ-күдэҕэ эһиннэ, улаханнык сылайда. ☉ Сила его улетучилась
Моойторугу [ыт аата] кытта аччарыһан эт-тирии баранна. Сэмээр Баһылай
Биһиги эппит-тириибит бараныар диэри эҥин араас эрчиллиилэри оҥорон күрэхтэһэрбит. КИ АДББ
Уһуннук сэриилэспиттэр. Икки өттүттэн эт-тирии эстибит. «ХС»; 2) улаханнык эрэйдэн, эрэйи-муҥу көр. ☉ Претерпевать страдания, измучиваться
Биир тылы таба туппакка Эппиттириибит баранар, Ырыабыт таҕылын таппакка Киҥмит-наарбыт алдьанар. С. Данилов
Былыр Дайыылалааҕы аармыйаҕа сырыттахтарына, эттэрэ-тириилэрэ бараныар диэри сыылларан, хаамтаран, сүүрдэн сордуур буолаллара. Софр. Данилов

кожа, шкура || кожный; кожаный; кожевенный; сирэй тириитэ кожа лица; эһэ тириитэ медвежья шкура; тииҥ тириитэ беличья шкурка; тирии ыарыыта кожное заболевание; тирии үтүлүк кожаные рукавицы; тирии завода кожевенный завод; тириини имит= мять, выделывать кожу # тириим тапынан (киирэр ) он мне неприятен.

n. leather, hide, skin