саһааннаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Оттор мастарын] олбуорга тиэйтэрэн, эрбэтэн, хайыттаран, саһааннатан кэбиһэллэр. ПДН ТБКЭ

кистээ I диэнтэн дьаһ
туһ. Тойоттор сыаналаах үптэрин кистэтэ тиэйтэрбиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Сураҕа, Кеша өлбүт үһү, Ону кыыстан кистэтэллэр. С. Данилов
Кыра оҕолоох саҥаһым аймамматын диэн убайын «хара суругун» бэйэтэ кистэтэн кэбиспитэ. «ХС»

II сов. 1. кого-что (послать куда-л., дать наряд) анаа, ыыт; нарядить подводы за лесом мас тиэйтэрэ көлөтө ыыт; 2. кого (назначить в наряд) нэрээккэ анаа.

аат. Сылгы кутуругун кылынан оҥоһуллубут кумаартан сапсынар мал. ☉ Махалка от комаров (из конского хвоста)
Бөдөҥ-садаҥ киһи, өһөх тураҕас атыттан ыараханнык ыстанан түһэн баран, кыл дэйбииринэн сапсына-сапсына, нүһэрдик дьаһайбыта. Далан
Костя былыргылыы уһун, сыыйыллаҕас хара сылгы кылынан оҥоһуллубут дэйбииринэн аа-дьуо охсунан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кутурук кылын төрүт өттүн таҥаска өрөн, эбэтэр инчэҕэйдии сүлээт, мас укка кэтэрдэн дэйбиир оҥостоллоро. АНП ССХТ
△ Атын түбэһиэх матырыйаалтан оҥоһуллубут кумаартан сапсынар мал (хол., хатыҥ лабаата). ☉ Какой-л. предмет, используемый в качестве махалки от комаров (напр., ветка березы)
Ананий түһэн кымньыы быһынна. Оттон Надя хатыҥ лабаатын тоһуттунан дэйбиир оҥоһунна. М. Доҕордуурап
[Ала-буркун] таас хайалар тэллэхтэригэр үүммүт такырбакыр мастарынан дэйбиир курдук сапсынар. И. Данилов
♦ Дэйбиир оҥоһун - кими эмэ илииатах, сорук-боллур оҥоһун. ☉ Держать кого-л. для мелких услуг, мальчиком на побегушках
Кинини ким барыта соруйар, итинтэн-мантан: «Микиитээ! Тыа уолаа!» - диэн хаһыытаан дэйбиир оҥостоллор. Амма Аччыгыйа
Оҕоҕун от-мас тиэйтэрэн муҥнуур эбиккин дии! Ханна бараҕын да, дэйбиир оҥостоҕун. М. Доҕордуурап

аат.
1. Үүнээйи (от уонна мас үүнээйилэр барылара холбуу ылыллыбыта). ☉ Растительность, растительный мир
Көтөргө-сүүрэргэ, окко-маска кыһын ойуур ордук наадалаах, кыһыҥҥы ойуур — халыҥ хахха, күүстээх көмүскэл, сылаас дьиэ-уот. Амма Аччыгыйа. Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От-мас тиллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим, кэлбэтэҕиҥ… Эллэй
2. Кыһын сүөһүгэ сиэтэр от, уокка оттор мас. ☉ Сено и дрова
Уһун кыһын Оттор уотун буллара, Отут-сүүрбэ ынаҕар Отун-маһын тиэйтэрэ, Ииһин, дьиэтин көрдөрө — Ииппит кыыһын, күтүөтүн Ыаллыы-ыкса нэһилиэктэн Ыҥыртаран аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Кыһынын эмиэ бааһынанан дьарыктанар мэхэнисээтэр аҕыйах, үгүс өттүлэрэ от-мас тиэйиититтэн орпоттор. П. Егоров
♦ Окко-маска иҥнэр буол — төбөҕүнэн ыалдьан (иирэн) тугу да өйдөөбөтбилбэт буол. ☉ Сходить с ума. Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс …… тиһэҕэр тиийэн, баһынан иирэн, окко-маска иҥнэр буолан хаалар. Саха фольк. Оккомаска умньаммат акаары — олус акаары, олус оттомо суох. ☉ Набитый дурак. Окко-маска умньаммат мэник – олус мэник, наһаа тэбэнэттээх, оттомо суох. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
Мин эйигин урут, окко-маска умньаммат мэник уолчаан буоллаҕа дии саныырым, сураххыттан истэн, онтукам сыыһа эбит. Н. Заболоцкай. Оттон-мастан туттан (тардыһан) сылдьар кэпс. — нэһиилэ сылдьар, атаҕар нэһиилэ уйуттан турар. ☉ Еле держаться на ногах, еле ходить (настолько ослабеть после болезни)
Оҕонньорбут ыалдьан баран, саҥа туран эрэр. Билигин даҕаны оттон-мастан туттан сылдьар. ГНС СТСДТ. Оту-маһы кытта туһун (тутан көр) — күөгэйэр күҥҥэр сырыт. ☉ Быть в расцвете сил
Оту-маһы кытта тустар Омуннаах эдэр сааспар Кэллим эмиэ эргиллэн Киэҥ төгүрүк алааспар. НАГ АБС. Отун-маһын бэлиэтээтэ — саһар, хагдарый (маҥнайты хаһыҥ кэнниттэн). ☉ Блёкнуть, желтеть, засыхать (после первых заморозков; букв. (осень) оставила свои отметины на растительности). Отун-маһын бэлиэтээн, күһүн кэлэн иһэрэ биллибит

туохт.
1. Сэппэрээтэринэн үүтү сүүрдэн сүөгэйин араар. ☉ Сепарировать молоко, чтобы отделить сливки. Икки ынахпыт үүтүн барытын сүөгэйдиибит
□ [Ыаллар] сорох үүттэрин Болугур сыаҕар тиэйтэрэн туттаран эрэллэр
Ити сүөгэйдиирдээҕэр быдан ордук буолуохтаах. «Кыым»
2. Туох эмэ аһылыкка кыратык сүөгэйи кутан булкуй (амтанын тупсараары). ☉ Добавлять в какую-л. еду сметану (для улучшения вкуса)
[Ыстапааһа] чорооҥҥо кымыс кутан сүөгэйдээн, ытыйан, Ньукууска аҕалан биэрэр. Күндэ
Кеша биһикки биир улахан миискэҕэ тымныы суораты сүөгэйдээн ньуосканан баһан сиибит. Н. Габышев
Буспут саҥа үргэммит дьэдьэни пиалаҕа кутан сүөгэйдээн бэриллэр. ТИИ ЭОСА
3. көсп. Туох эмэ саамай үчүгэйин, сүмэтин, талыытын арааран ыл. ☉ Отделить от чего-л. самую лучшую, ценную часть
Былыргы саха тимири уһанар буолуоҕуттан ыла, тимир ырааһын сүөгэйдээн ылан оҥорбут токур уһуктаах, биэс чиэппэр уһун биилээх, түөрт чиэппэр уһун мас уктаах тимир хотуурдаах буолара. Сэһэн Боло. Ааспыт олохпут араас өрүттэриттэн сөҥөрдөн, сөргүтэн, сүөгэйдээн көрдөххө, санааны сырдатар син аҕыйаҕа суох түбэлтэлэр буолан ааспыттар эбит диэн сылаас санаалар охсуллан ааһаллар. «Кыым»
4. эргэр. Саха абыычайа: сайын саҕаланыытыгар ыаллар ийэлэрэ тууйаска сүөгэй кутан (төһө төрөөбүт ынахтаахтарыттан көрөн) бэйэ-бэйэлэрин күндүлэһиилэрэ. ☉ Якутский обычай: в начале лета хозяйки угощают друг друга туесками сливок (объём зависит от количества отелившихся коров).

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’

I
1. аат.
1. Хайа кытаанах, чиҥ боруодатын бытархайа, көһөҥөтө эбэтэр кэлимсэтэ. ☉ Камень
Тааска утуйар, тимиргэ уһуктар, дүлүҥҥэ түһэр, дүлүҥ устун сүүрэр, халлааҥҥа көтөр баар үһү (тааб.: уот). Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо. Л. Попов
Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
△ Уулаах сир кытыытынан (хол., өрүс, муора, күөл биэрэгинэн), түгэҕинэн ыһылла сытар бытархай, мүлүркэй кырыылаах кытаанах эттик, чай. ☉ Мелкие камешки по берегам, на дне водоёмов (напр., рек), галька
Таптыы көрбүт таастарын …… уу түгэҕиттэн умсан таһаарар. Амма Аччыгыйа
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Араас кытаанах эттиктэр ааттарын кытары холбоһон биир уус, бөлөх өйдөбүлүн биэрэр: күндү таас, алмаас таас, чөмчүүк таас, чокуур таас, хоруоҥка таас, дэриэспэ таас, очуос таас о. д. а. ☉ В составе различных словосочетаний обозначает какое-л. обобщающее понятие, как то: драгоценный камень, алмаз, жемчуг, кремень, карольки (крупные бусы), булыжник(и), утёс и т. д.
2. Таас хайалардаах үрдүк сир (намыһах хотоол эбэтэр туундара сиригэр тэҥнээтэххэ). ☉ Возвышенное горное место (по сравнению с низменными или тундровыми местами). Арҕаа таас, Илин таас (Халымаҕа эбээннэр былыргыттан таба иитэн олорбут сирдэрэ)
□ Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, Илин таастан ылыыһык. А. Софронов
Аҕыйах хонуктааҕыта түөрт булчут мантан чугас тааска бултуу тахсыбыттара. Т. Сметанин
Билигин кини ыстаадата Арҕаа тааска баар. Ол [Арҕаа таас] хайа ойуура, алыыта эҥинэ таба аһылыктаах. Итинник улахан таас хайалаах сирдэри көннөрү таас эрэ диэччилэр. С. Никифоров
Сайын аайытын тахсан сайылыыр таастарын ахтыбыттара сүр, бөртөлүөт түннүгүнэн төбөлөрө лэкээриҥнэс. «Кыым»
3. Туораах бурдугу мэлийэн, мээккэлиир төгүрүк тэрил, суоруна. ☉ Мельничный каменный круг для перетирания зёрен в муку, жёрнов
Түүн үөһүн саҕана аҕам кыра туораах бурдуктаах кэлэн, тоҥнуу тааска мэлийэн сыыгынаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тааспыт киинэ элэйэн бурдукпутун дэлби куруппалатан кэбистибит. А. Софронов
[Туораах бурдугу] сиксийэн баран, тааска тардыахтааххын. АИА КХО
4. Киһи уҥуоҕар ууруллар, туруоруллар өйдөбүнньүк, пааматынньык. ☉ Надгробный памятник из камня, могильная плита
Мин эспит бинтиэпкэм ньиргиэрин Бэйэтин киэнинэн ааҕыныа. «Дорообо, табаарыс!» — диэбитин истиэҕим… Мин тааспар сибэкки анньыллыа. Эллэй
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын иһигэр маҥан кырааскалаах, элбэх киһи уҥуоҕун таастара кылбарыһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
[Хобороос] иин үрүт тааһыгар бүк түһэр. И. Егоров
5. Киһи ис уорганнарыгар үөскүүр ыарытыннарар кытаанах кыра эттиктэр. ☉ Маленькое твёрдое образование во внутренних органах человека, причиняющее боль, камень
«Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эпэрээссийэлиэхпит», — диэбиттэрэ. Софр. Данилов
Үөс тымырын таас бүөлээтэҕинэ киһи саһарар, тириитэ кыһыйар, хойуутун өҥө сырдыыр, иигэ хараҥа өҥнөнөр. ЯАС БХ
Үөстэригэр таас үөскээбит дьонун эпэрээссийэлээн харахтарыттан сыыһы ылбыт курдук үтүөрдүтэлээн эрэр диэн кэпсиир буолбуттара. «Кыым»
6. Үксүн түннүккэ, иһиккэ туттуллар дьэҥкир, чараас өстүөкүлэ. ☉ Прозрачное, тонкое стекло, используемое для изготовления окон и других изделий (напр., посуды)
Хараҕынан мөлтөх соҕус тойон быһыылаах ээ: ачыкытын тааһа халыҥын. Софр. Данилов
Кыараҕас түннүктэр таастара алдьаммыт, сорох сиринэн кумааҕы бүөлээхтэр. Күндэ
Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх бэрээндэлээх буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Тааһынан оҥоһуллубут. ☉ Сооружённый, изготовленный из камня, каменный
Үрдүк таас дьиэлэр өрүкүһэ үүнэн, элбээн эрэллэр. Суорун Омоллоон
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Таас куораттары тэнитиэхпит. Баал Хабырыыс
[Аркадий Дмитриевич] Ленин куоратын килэдийэр таас уулуссаларыттан арахсан, Саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап
2. Таас кутуулаах, тааһынан бөҕөргөтүллүбүт. ☉ Покрытый, укреплённый камнем
Бадарааны ортотунан сэрии иннинэ кумах, таас кутуулаах уонна хаптаһыны тэлгээн, олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
Табаҕа бааһыналарын эргиччи уонна Кириэстээххэ диэри таас кутуулаах суол оҥоһуута [бырайыакка] киирсэр. «ХС»
3. Өстүөкүлэлээх, өстүөкүлэлэммит; өстүөкүлэнэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стекла, стеклянный
[Кулуба] үрүҥ таас ачыкылаах. Н. Неустроев
Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы сарсыарда күн уотун сарыала Лааҕыр таас түннүгүн үөһэттэн уураата. П. Тобуруокап
4. Уматыллыбыт үрүҥ туойтан оҥоһуллубут (үксүгэр иһит туһунан). ☉ Изготовленный из белой глины, керамический, фарфоровый (обычно о посуде)
Былыты курдаттыы сардаҥата суох күн таас бүлүүһэ түгэҕин курдук көстүтэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол сылдьан остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
5. көсп. Кытаанах, улахан күүстээх, суостаах (тааска маарыннатан, тугу баҕарар фольклорга, уус-уран литератураҕа тэҥнээн этии). ☉ Твёрдый, сильный, устрашающий (обычное сравнение различных явлений с камнем как образцом твёрдости и силы в фольклоре и художественной литературе)
Ийэ кыыл обургу …… килиэ таас тииһин киҥнээхтик кэчигирэтэр. П. Тобуруокап
[Өлүү балыгын төрөтүөхтээхпин диир ойуун:] Оччоҕо, тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Ол үүннэҕинэ, Орто дойду ойууна кыайан сиэбэккэ, үйэбин моҥоон өлөн баран, үөһэ дьабыммар көтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
[Айыы бухатыыра] Дьаргыл таас харытынан, ньыгыл таас ытыһынан Иэдэс тааска биэрдэ. Били баҕайы сири харбаан ылла. Тоҥ Суорун
♦ Аптаах таас — остуоруйаҕа кэпсэнэр, баайы, аһы-таҥаһы биэрэр күндү таас. ☉ Сказочный волшебный камень, дающий изобилие его обладателю
Аптаах тааһын атыытыгар Аччыктыыры анаарбакка, Чурум-Чурумчуку аатыран, Туойа-ыллыы доргута Туйгуннук олорбута. Эллэй. Дьаргыл таас (былаа- йах) фольк. — ньиргиэрдээх, дуорааннаах, лүҥкүнэс тыастаах (былаайаҕы хоһуйар кубулуйбат эпиитэт). ☉ С гулким звоном (постоянный эпитет, живописующий шаманскую колотушку)
Дьаргыл таас былаайаҕынан Дьалыһыйа-дьалыһыйа Дор-дор оҕуста, Домдом туойда. П. Ойуунускай. Дьоллоох таас — булбут киһиэхэ баайы-дуолу, үтүө олоҕу аҕалар хара курустаал таас (итэҕэл быһыытынан хотой, мохсоҕол, халба уйатыгар баар буолар үһү). ☉ Камень счастья — чёрный хрусталь, дающий его обладателю богатство, благополучную жизнь (по поверью, обнаруживается в гнезде орла, сокола, утки-широконоски). Кулгааҕын тааһыгар диэри — кулгааҕар диэри (муҥутуурунан ыксары тарт — ох саа кирсин). ☉ До отказа, до самого уха (натянуть тетиву лука). Куорсуннаах кураҕаччы оҕун …… Кулгааҕын тааһыгар диэри Лыҥкыначчы тардан, Түөлбэ хаан дүҥүрүн туһаайан Төлө тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кул- гаах. Сойуо харах ойон тураат, Манчаарыны кулгаах тааска сырбатта. И. Гоголев
Чүөчээски Түүлээх Уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон. Күөмэйэ таас курдук (таас тахса) бүппүт — тымныйан, күөмэйэ ыалдьан, саҥата иһиллибэт, нэһиилэ кыыкыныыр эбэтэр сибигинэйэр эрэ буолбут. ☉ Простудившись, потерять голос
[Сүөкүччэ] тымныйан, күөмэйэ таас тахса бүтэн хаалбыта. А. Сыромятникова
Бэрэбиэсчит күөмэйэ таас курдук бүтэн хаалбыт, бэрээдэги олохтуу сатаан, кураанахха хаахыныы сатаахтыыр. А. Фадеев (тылб.)
Мастаас курдук көр мас. Суку Ньукулайы, Өлөксөөс кыыһы туоһу буолуоххут диэн мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. А. Бэрияк
Ийээ, …… эн биһикки иккиэн аҕабын ааттаһарбыт эбэтэр мас-таас курдук этэрбит буоллар, миигин кини күүһүнэн умса анньан [кэргэн] биэриэ суох этэ. М. Доҕордуурап
[Сиидэр кинээс] Лөкөйгө биир улахан сүөһүнү уостатыах буолан, күһүн ону эрдэ кэлэн ыларыгар мас-таас курдук этэн барбыта. Тумарча
Муос-таас курдук көр муос I. «Мин хайа үлэтигэр үөрэнэн, холонон көрүөхпүн баҕарабын», — диэн уола муос-таас курдук хардарбыта. «ХС». Муос-таас курдук быһаарынан кэбистэ: «Түксү, маны ууратыахха!» А. Данилов
Дьэ билигин кини [кэргэниттэн] арахсарга муос-таас курдук быһаарынна. «ХС»
Муус-таас курдук — мас-таас курдук диэн курдук (көр мас). Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муус-таас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай. Мэҥэ таас — 1) киһи уҥуоҕун тааһа. ☉ Надгробный камень, могильная плита
Куорат курдук ыраах сиртэн дьоннорун ааттарын үйэтитээри …… атынан тиэйтэрэн таһаарбыт аанньаллаах, ойуулаах мэҥэ таастарын ханнык эрэ дьаһалта паровой двигатель туруорарга олох гына хомуйтаран ылан сиргэ тимирпит. Далан
Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов; 2) көр мэҥэ I
Мэҥэ таастар суруктарыгар бары да түүрдэргэ билигин да туттуллар уопсай даҕааһын ааттар бааллар. АНК БТТ. Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска — оҕолор, эдэр дьон санаалара букатын туспа, атын. Төрөппүттэрэ саныылларынан, кинилэр тоҥуйдар, уйаҕаһа суохтар, дьэбирдэр диэн өйдөбүллээх этии. ☉ Дети, молодые люди думают совсем по-другому, иначе, чем родители, поэтому они им кажутся холодными, нечувствительными, чёрствыми
Ийэ-аҕа санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс ном.). Эр дьон, төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
«Оҕо сүрэҕэ тааска диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ», — дьахтар ис-иһиттэн кыйаханан-кыыһыран кэлбитэ. «ХС». Санаа хара тааһа — киһини баттыыр, олус илиһиннэрэр ыар санаа. ☉ соотв. камень на сердце
Очур бөҕөҕө оҕустаран, Тэхтир бөҕөҕө тэптэрэн, Санаабыттан санаа хара тааһа түспэтэ. С. Васильев
Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Таас дьүлэй — киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, сэҥээрэн көрбөт, олус тыйыс. ☉ Равнодушный, бесчувственный, бессердечный, жестокий
Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат, атын дьон кыһалҕатыгар таас дьүлэйгэ, сыһыаныгар бардамҥа кубулуйбута. «ХС»
Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> көр иэн I. Охоноос …… бэтэрээ туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, аһардар аһаран, тиийэн, буурдууругар биир харыһы наһаа түһэн, халты тэбинэн, таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар Мас [киһи аата] анараа киһини атаҕын тойон эрбэҕиттэн харбаан ылан, өрө көтөҕөн баран, таас иэнинэн түһэрэр. «ХС». Таас сүрэхтээх — аһыныгаһа суох (кими, тугу да харыстыыр диэни билбэт). ☉ соотв. каменное сердце
Бу маннык таас сүрэхтээх киһини ханнык үтүөтүн иһин таптыахха сөбүй? Тас көрүҥүн эрэ иһин дуо? Н. Лугинов. Таас төрөөн олорор (турар) — туохтан эрэ санаатын таптарбакка, олус дьиппиэрэн, тыйыһыран, хамсаабакка да олорор. ☉ Неудовлетворённый чем-л., сидит неподвижно с суровым, невозмутимым, ожесточённым видом (букв. сидит, переродившись в камень)
Терентьев кэпсэтии хайысхатын сөбүлээбэтэҕинэ ах баран, таас төрөөн олорон көхсүн этиппэхтиирэ. Н. Лугинов
Сэпсигир маҥан бытыктаах кубархай сирэйэ таас төрөөн дьиппиэрбит. П. Ламутскай (тылб.)
Уол ыксаан аҕатын диэки көрбөхтөөтө да, аҕата букатын хамсаамына, кубарыйан, кытаанахтык санаммыттыы сэҥийэтин бытыгын чоротон, таас төрөөн олордо. В. Катаев (тылб.). Таас тиис, муос тиис! — харсар оҕустары киксэртиир оҕолор хаһыылара. ☉ Возгласы детей, которыми они подстрекают бодающихся быков (букв. каменный зуб, костяной зуб)
Муос тиис! Таас тиис! Киксэртээн оҕолор чаҕаараллара, Муос тиис! Таас тиис! Суон тииттэр, Чөҥөчөктөр ордоотууллара. И. Гоголев
Таас уорҕатынан — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Биһиги бары көрөн турдахпытына сүүнэ улахан кугас оҕус атырдьаҕынан быраҕыллыбыт түүтэх курдук өрө эһилиннэ уонна таас уорҕатынан барда. Далан
Ааны аргыый аһан киирэн иһэммин, халтарыйан, чуут таас уорҕабынан бара сыстым. И. Никифоров. Таас ытыс, хаппыт тарбах — олус кэччэгэй, тугу да ыһыктыан баҕарбат. ☉ Скряга, жмот, сквалыга (букв. каменная ладонь). Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тааһы бырахпыт курдук — олус дөбөҥнүк, түргэн баҕайытык уонна кытаанахтык (утуй). ☉ Сразу, очень быстро и крепко (уснуть — букв. как брошенный камень)
Күнү дэлби сылайан баран, түүн тааһы бырахпыт курдук утуйан тураҕын, сарсыарда биирдэ уһуктаҕын. Далан
Ыар сорудаҕы толорбут, ыран-быстан кэлбит уолаттар сонно тута кэбиинэлэригэр охтуталаабыттара да, тааһы бырахпыт курдук ньимси утуйан хаалбыттара. В. Яковлев
Оо, олус да ыараханнык, тааһы бырахпыт курдук, утуйбуппун. «ХС». Таллан таас орой фольк. — талыы-талба төбө (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Крепкая, умная голова (букв. отборная каменная макушка)
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ [диир ат иччитигэр]. Саха фольк. Бу мин өйбүн — таллан таас оройбун таба андаҕайдыҥ! Ньургун Боотур
Таллан таас оройдорум төйөөхөйдүү доргуйда. Суорун Омоллоон. Таллан таас уораҕай фольк. — амырыыннаах-алдьархайдаах таас килиэ дьиэ, арҕах (абааһы бухатыыра олорор дьиэтин сүрдээн-кэптээн хоһуйан этии). ☉ Мрачное зловещее каменное логово (изображение-описание жилища богатыря преисподней, абасы)
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа. Саха фольк. Таллан таас уораҕайын оройуттан өһөх хара төлөн өрө оргуйда да, кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сабыта биэрдэ. Ньургун Боотур. Тастан киирбит таас уллу- ҥах — атын туора киһи; абааһы көрүллэр туора урдус. ☉ Совершенно незнакомый, посторонний, чужой человек; чужак, неприятель (букв. вошедшая снаружи каменная стопа)
Ягоҕа Отелло …… тастан киирбит таас уллуҥах. Кини маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах эргэр. — туга да суох, дьиэлээх тойоҥҥо сөбүлэппит, ыалга эбии иитимньи, айах адаҕата эрэ буолар киһи. ☉ Втёршийся в доверие к хозяину дома чужой человек, от которого домочадцам ждать добра не приходится. Түөрт түөрэм (түөрэҥ) таас туйах фольк. — бухатыыр атын сыыдам сырыытын, бүдүрүйэри билбэт эрчимин, иччитигэр бэриниитин хоһуйан этэр уустук эпиитэт. ☉ Постоянный сложный эпитет, характеризующий копыта богатырского коня в эпосе олонхо (букв. четыре каменных копыта, оставляющих круглые следы)
Хоро-хоро диэн хоролуулларын аҕай кытта түөрт түөрэм таас туйахтарынан төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Түөрт түөрэҥ таас туйаҕын тыаһа өрө табыгыраата. Ньургун Боотур. Ууга тааһы бырахпыт курдук (кэриэтэ, бырахпыттыы), ууга бырахпыт таас курдук — 1) букатын суола-ииһэ көстүбэккэ, сураҕа-садьыга иһиллибэккэ, быркыта суох (сүт). ☉ соотв. как в воду канул
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
[Настайа] «ааһан эрэр ханнык эрэ киһини булсан» адьас чиэски сиргэ түһэн, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. П. Аввакумов
Уйбаан Сэмэнэбис били Маайа кумааҕыларын ылан барыаҕыттан ыла, ууга бырахпыт таас курдук сүтэн хаалар. Н. Якутскай
Чаачыгырыыр таас таҥалай көр таҥалай I. Мин бэйэлээх — кубулҕаппын куудьунан, Чуучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай [Хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
(Чачыгырыыр) таас таҥалайа чаҥырҕаата, Чаҥыргыы-чаҥыргыы сараадыйан кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Алмаас таас көр алмаас
Ол пааматынньыкка …… алмаас тааһы илиитигэр тутан баран, көрө турар саха булчутун мөссүөнүн туруоруом этэ. Суорун Омоллоон
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Эн көмүскүн, эн көрөр хараҕыҥ алмаас таас курдук үчүгэй. С. Ефремов. Бурдук тардар таас көр таас I
1.
Кыһыары соҕус куорат суутуттан аҕа ууһугар биирдии бурдук тардар таас таҕыста, мин аҕабар биир тааһы биэрдилэр. Саха сэһ. II
Ийэҥ былыр баайга Бурдук тарпыт тааһа Кэпсиир эн олоххун, Үөскээн үүнэн испиккин. П. Тулааһынап
Дэриэспэ таас көр дэриэспэ. Тыс быстар тыас тыаһа Дэриэспэ таас курдук Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
Мин сүүс миэтэрэ үрдүктээх дэриэспэ таас хайа чыпчаалыгар турабын. С. Ефремов
Дьаптал таас көр дьапталҕа таас. [Ийэ дойдум] Акылаатын Алын төрдүн Дьаптал таастан Дьаарыстанан, Ирбэт тоҥтон Тиийэн иҥнэр Эрэл, бигэ Тирэхтэннэ, Килиэ тимир Эркиннэннэ. Күннүк Уурастыырап
Дьапталҕа таас көр дьапталҕа таас. Алта хос дьапталҕа таас муосталаах Алаһа бараан дьиэ барахсан Аана арыллаҥныаҕынан [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай
Төрүт буор ийэ сирбит …… Дьапталҕа таас дьайыҥнанан, Сөҥөн, дьиппинийэн үөскүөҕүттэн Күндүттэн күндү баайын, Дириҥ түгэҕэр саһыаран, Иҥэриммитэ баар этэ. С. Зверев. Дьарҕаа таас поэт. — оһуор-бичик курдук дьэрэлийэн көстөр бытархай таастар (үксүн уу курдат көстөрүн этэллэр). ☉ Мелкие камни, ярким узором виднеющиеся, просвечивающие сквозь толщу прозрачной воды
Дьарҕаа таас түгэҕэ ууну курдаттыы дьэрэлийэн көстөр. Амма Аччыгыйа. Дьилэй таас — быыһа-хайаҕаһа суох, бүтэй, ньыгыл, чиҥ таас боруодата. ☉ Твёрдый, монолитный, не имеющий трещин камень
Дьилэй таастардыын киһилии кэпсэтэр Дьикти доҕорум, иһит-сэргээ, Мичилийэр кыыс билсиһээри, кыбыста Мичээрдиирин сэрэйбэккин ээ! И. Эртюков. Испиэскэ таас — таас хайалаах сиргэ баар оппуохалаах сөҥүү боруодата. ☉ Осадочная горная порода, содержащая известь
Сөҥүү боруодаларыгар …… миэл уонна испиэскэ таастара киирсэллэр. СПН СЧГ
Испиэскэ тааһа — сир ахсын баар хайа минерала. КДМ Х
Соҕуруу Европа үгүс сис хайалара …… сүрүннээн сөҥүү боруодаларыттан — испиэскэлээх таастан (известняк), кумахтаах таастан (песчаник) үөскээбиттэр. КВА МГ
Курустаал таас көр курус- таал. Күн уотун курдук өрө күндээрбит, кустук төлөнүн курдук дьэрэлийэ сандаарбыт курустаал таас дыбарыаска мунньустан олорон, саха үлэһит норуотун үрдүк сэбиэтэ, улуу мунньаҕа ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
Хараҕын кыламаннарыгар курустаал таас курдук дьэҥкир уулар кылабачыҥнастылар. Күндэ
Киһи син биир курустаал таас иһит. Н. Босиков. Күндү таас — үксүн киэргэлгэ туттуллар үчүгэй чаҕылхай көрүҥнээх, ыарахан сыаналаах таас. ☉ Драгоценный или полудрагоценный камень. Чароит — күндү таас
□ Маша …… кэһиэччигэ күндү тааһынан күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов. Күрбэ таас — туспа сытар улахан мөкүнүк таас. ☉ Большой массивный круглый камень, лежащий отдельно
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. И. Гоголев
Бүрүнэ сытар соммун аһан көрбүтүм, хаспаҕым айаҕын улахан күрбэ таас бүөлүү түспүт. Т. Сметанин
Муҥха тааһа — таастыган диэн курдук. [Сылгы] кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха; туйаҕа — тимэх, муҥха тааһа [буолар]. «Кыым»
Очуос таас — очуос 1 диэн курдук. [Чурумчукуну] Дьуоҕата биллибэт далайга Чурулуу тыаһыыр байҕалга …… Чымаан үрдүк чыпчааллаах Очуос таастан бырахтылар. Эллэй. Соһо таас — кырааскалыырга туттуллар сымнаҕас кыһыллыҥы таас. ☉ Мягкий красящий камень красного или охристого цвета
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап. Суорба таас — көнө иэдэстээх туруору таас (хайа). ☉ Крутая, отвесная скала, утёс
Суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. Амма Аччыгыйа. Улуу өрүс кытыытынааҕы суорба таас хайа. Багдарыын Сүлбэ
Суол икки өттүнэн Суорба таас хайалар Кирпииччэ өҥүнэн Кремль эркининии Кэрэлээн тураллар. С. Васильев. Суоруу таас — тэҥнии кылааккайдаммыт таас. ☉ Тёсаный камень
Россия үөрэхтээҕэ П.С. Паллас Енисей өрүс салааларыгар …… суруктаах суоруу таастары булбутун туһунан ыстатыйа таһаарбыта. АНК БТТ. Сүлүүдэ таас — хаҕылана сылдьар дьэҥкир хаптаҕай минерал (былыр түннүккэ өстүөкүлэ оннугар тут-лара). ☉ Плоский слоистый прозрачный минерал (в старину использовали для окон вместо стекла), слюда
Хаҥырҕастаах хаппахчы Киһи көрүөр Килбиэннээх буоллун диэн, Сүлүүдэ тааһынан Сүрэ тупсарыллыбыт. П. Ойуунускай. Сыа таас — муус маҥан дьүһүннээх таас. ☉ Чисто белый камень, кварцит
Сыа таас курдук ыраас мөссүөннээх Хобороос кубарыйталаан хаана оонньоон ылаттаата. А. Сыромятникова
Көстөкүүн бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх, сыа таас курдук муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
Үс ыалдьыт, ол иһигэр икки мааны сыа таас курдук маҥан дьахталлар. СДТА. Сымара таас — үксүн туспа сытар улахан бөдөҥ таас. ☉ Отдельно лежащая гладкая каменная глыба
Ол [төҥүргэс] аттыгар ынах ханнын саҕа сымара таас сытар. Амма Аччыгыйа
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Онуоха ат сылгы …… Түөрт атаҕын холбуу үктэнэ түстэ да, түөрт хаардаах бугул курдук Хара сымара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур. Таас бараа- ҕа — уһун атахтаах, уһун тумустаах улахан чөкчөҥө. ☉ Один из видов куликов. Таас бас — улахан төбөлөөх, олус хатыылаах лапчааннардаах кыракый өрүс балыга. ☉ Маленькая речная рыба с большой головой и колючими плавниками, ёрш
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к. Сордоҥнору да, таас бастары да, …… бэл сыта сыҥсаар майаҕастары уу түгэҕин ньоҕороҕуттан орообуттара. УуУЛ. Таас боруута — хаас аһылыга буолар боруу. ☉ Хвощ, хорошо поедаемый гусями. Таас былдьырыыта — көннөрү былдьырыыттааҕар кыра былдьырыыт. ☉ Маленький по размеру кулик
Дурдабыт иннинээҕи бадарааҥҥа таас былдьырыыта «чырылык-чарылык, дьиридьир» дии-дии, сүүрэн догдоруйар, арыт тохтуу түһэр, уһуктаах уһун тумсунан бадараантан тугу эрэ булан аһыыр. В. Тарабукин. Таас дьааҥы — ото-маһа суох сыгынньах таас хайа. ☉ Нагромождение каменных скал без растительности, гольцы
Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай
Халтаҥ таас дьааҥылар үрдүк арҕастарыгар хаһан да уулбат, таас буолбут муус ардайдаахтар. А. Сыромятникова. Таас дьиэ — таастан, кирпииччэттэн, блоктан, керамзиттан уо. д. а. кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут, толору хааччыллыылаах дьиэ. ☉ Благоустроенный дом из камня, кирпичей, бетонных блоков и прочих твёрдых материалов
Мин улааттарбын эрэ субу хайа чыпчаалыгар сүрдээх үчүгэй, кырасыабай гына таас дьиэ туттуоҕум. С. Ефремов
Ити уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гольдеров
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Таас дьүлэй көр дьүлэй. Павел Бакланов кэргэнэ икки кулгааҕынан таас дьүлэй. Н. Якутскай
Таас дьүлэй киһиэхэ Кулгааҕар сипсийимэ. Эн тараҕай киһиэхэ Тарааҕы бэлэхтээмэ. И. Гоголев
[Ыарыһах] кулгааҕар наар туох эрэ тыас куугунуур, мэйиитэ эргийэр буолбут, онтон тугу да истибэт таас дьүлэй буолбут. «ХС». Таас дьоно — хайалаах сир олохтоохторо. ☉ Жители горной местности, горцы
Өймөөкөөҥҥө олорор сахалар бэйэлэрин таас дьонобут диэн ааттаналлар. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. тыа дьоно. Таас испиэскэ — уматтахха оппуоха буолар хайа боруодата, таас. ☉ Известняк
Таас испиэскэни уматан, испиэскэ тиэстэтэ оҥорон баран омуһахха кутар табыгастаах. «Кыым»
Хостонор туһалаах баайдары норуот хаһаайыстыбатыгар туһаналлар. Сорохтор, холобур, туой, кумах, гранит, испиэскэ тааһа тутууга наадалаахтар. КЗА АҮө
Таас иһит көр иһит III. Сыыр үрдүгэр [ыт көлөнөн] бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна таас иһит курдук хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай. Таас көмүһэ — хайа боруодатын иһигэр үөскээбит олохтоох көмүс. ☉ Рудное золото или серебро, находящееся в самом месторождении
Быйыл биһиги таас көмүһүн сирийэн көрдөөһүҥҥэ уонна чинчийэн үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурар сыаллаах бөдөҥ масштабтаах түөрт саҥа баартыйа тэрийдибит. Тумарча. Таас ку- һа — 1) Илин Сибииргэ хайа үрэхтэригэр уонна күөллэригэр ууһуур-үөскүүр кэрэ, чаҕылхай эриэн дьүһүннээх кыра кус. ☉ Красивая, пёстро окрашенная маленькая утка, обитающая на горных реках и озёрах Восточной Сибири, каменушка. Таас мородутун үксүн таас куһа диэн ааттааччылар; 2) уһун тумустаах, хара өҥнөөх, кынатыгар үрүҥнээх кыракый кус (Хотугу муора арыытыгар тааска кыстыыр). ☉ Небольшая чёрная птица с длинным острым клювом, зимующая на островах Северного Ледовитого океана; 3) Хотугу Муустаах Байҕал кытылын очуос таастарыгар уйаланан ууһуурүөскүүр уу кустара (хол., улун, ээбиллэ). ☉ Морские утки, гнездящиеся на прибрежных скалах Северного Ледовитого океана (напр., крохали, морянки). Көтөр баһаарын быыһыгар таас кустара эмиэ баар буолаллар. Таас кэмпиэт — араас өҥнөөх дьэҥкир киһи эмэн эрэ сиир кытаанах кэмпиэтэ; лампысыай. ☉ Разноцветные твёрдые сосательные конфеты, леденцы
Суругу оскуолаттан үөрэнэн бүтэн кэлэн иһэн сиэнэ кыыс Таата эбэтигэр ааҕан туһалаан барда. Манньатын таас кэмпиэт ылла. В. Иванов. Таас лүөнэ — уокка умайбат, синньигэс бөҕө утахтардаах минерал. ☉ Огнестойкий крепкий тонковолокнистый минерал, асбест
Таас лүөнэ үүммэт. Ону хайаттан хостууллар. Утахтарын быыстара сап. Утахтара төһө да синньигэстэрин иһин олус бөҕөлөр уонна саамай кылаабынайа уокка умайбаттар. ЮГ КХЭДьС. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) — саамай кыра хаас, тумсун төрдүн диэкинэн сүүһүгэр үрүҥнээх, атаҕа, тумса араҕас. ☉ Гусь белолобый, пискулька. Таас от — силиргэҕиттэн үүнэр, лабааларын икки өттүнэн тэрэччи үүнэр сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах оттуҥу үүнээйи. ☉ Папоротник
Таас от сииктээх сиргэ, ойуурга, аппаҕа, Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа эҥээригэр үүнэр. АНК ТСТЗС. Таас ото — таас быыһыгар үүнэр эмтээх от. ☉ Камнеломка. Таас өрдүкээнэ (мас чаҥкыныар, таас чыркымайа) — чыркымайга олус маарынныыр, ол эрээри арыый улахан. ☉ Чирок-трескунок
Таас тардааччы көр самахчыт. Таас тардааччы муҥханы ыанньыктаан, аа-дьуо ылан истэҕин аайы билэр дьоҥҥо муҥха хаамыыта ырылыччы суруллубут сурук курдук көстөр. Н. Босиков. Таас тардыыта итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэли кытта сыһыаннаах билгэлэриттэн биирдэстэрэ. Сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр өлбүтэ буолбут киһини бурдук тардар таас даардатын анныгар сытыардахтарына, кини тааһы эргитэр киһи инники олоҕун туһунан таас кэпсиирин истэр. ☉ Один из видов старинных святочных гаданий: если под подставку жерновов уложить «умершего», то жернова расскажут ему о судьбе того, кто вращает их (букв. верчение ручных жерновов). Таас тардыытын туһунан А.Е. Кулаковскай сиһилии суруйан турар
□ Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап. Таас турааҕа — хара тураахтааҕар лаппа кыра, кукаакытааҕар эрэ улахан, үрүҥ эбириэннэрдээх күрэҥ, Дьааҥы турааҕа, оҥоло. ☉ Кедровка. Таас туус — 1) сиртэн хостонор, ууга дөбөҥнүк суураллар, дьэҥкир эбэтэр маҥанныҥы, күөхтүҥү, саһархайдыҥы, харатыҥы өҥнөөх тааһырбыт туус (киһи сиир тууһун кристаллара кэлимсэлэспиттэрэ, силбэспиттэрэ). ☉ Монолитное сращение кристаллов поваренной соли, ископаемая каменная соль белого, синего, жёлтого, сероватого цвета
Кэмпэндээйигэ оппуохалаах, таас туустаах хайалар элбэхтэр. И. Данилов
«Элгээйи» сопхуос таас тууһу бэйэтин күүһүнэн бэлэмнээн, сүөһүгэ киэҥник туттар буолла. МСИ ХСИи
Туустартан уоҕурдуулары оҥороллор. Оттон таас тууһу киһи аска туттар. КЗА АҮө. Таас үйэ (үйэтэ) — дьон сүнньүнэн таастан оҥоһуллубут туттар сэптэринэн туһанан олорбут кэмнэрэ. ☉ Период времени, когда люди использовали обычно каменные орудия труда, каменный век
Былыр таас үйэ саҕана бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн, тоҥнохторуна итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына бултаан аһаан бэрт судургутук олорбуттара. Н. Лугинов
Дьон туттар сэптэри алтантан оҥостор буолуохтарыттан ыла таас үйэтэ бүтэн, металл үйэтэ саҕаламмыта. КФП БАаДИ
Муус үйэ кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно 20-чэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Таас үрэх — хайалаах, таастаах сиринэн сүүрдэр үрэх. ☉ Речка, текущая по горным, каменистым местам
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Таас үрэҕи кыйа баран истэххэ, кини тыаһа араастаан уларыйар. Т. Сметанин
«Үтүө киһи суобаһа бу таас үрэх уутун курдук ыраас буолар, тукаам», — диэбитэ ийэтэ. «ЭК». Таас хабах — хайаҕа көстөр бороһуок курдук ньалҕархай боруода. ☉ Тальк. Таас хабдьыта — туундара курупааскыта, хара дьабадьы. ☉ Тундряная куропатка
Маҥнайгы туһахтара баар ыарҕатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хойуу үөрдээх, хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара — хаххырыардар утары турар, туруору хаара хастаммыт хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Таас хайа — тулатынааҕы сирдэриттэн уһулуччу үрдээн көстөр кытаанах, чиҥ боруодалартан үөскээбит үрдэл. ☉ Скала, возвышающаяся над окружающей местностью
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан, чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим — адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай
Уһулута ойбут таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Таас хайаҕа — хайа аппыт (хайдыбыт) сиринэн ньолҕоруйан түһэр эмтээх сымала. ☉ Горный бальзам, мумиё
Таас хайаҕа ис ыарыытыгар эмтээх буолар. СТТТ. Таас хараҥаччыта — уһун кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр уһун чылбыйбыт кынаттардаах олус сыыдамнык көтөр улахана суох, ол эрээри буор хараҥаччытынааҕар обургу көтөр. ☉ Стриж. Таас хараҥаччылара Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүгэр кэлэллэр. Таас харах эргэр. — дьиҥнээх харах оннугар угуллар өстүөкүлэ харах; ачыкы. ☉ Искусственный глаз; очки (букв. стеклянный глаз). Харахпар баҕар таас хараҕы уктарыам. Саллааттар с. Таас чох — сиртэн хостонор хара дьүһүннээх умайар таас. ☉ Каменный уголь
Таас чох үүнээйилэр сир анныгар сөҥөн хаалбыт тобохторуттан үөскээбитэ. КВА МГ
Таас чоҕунан дьиэлэри ититэллэр, оттук быһыытынан фабрикаларга, собуоттарга, тимир суолларга туһаналлар, ыстаалы, чугууну уһаарарга тутталлар. КЗА АҮө
Дьааҥыга хорҕолдьун көстүбүтэ, Халыма, Лена өрүстэргэ уонна Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чоҕу булбуттара. «ХС». Таас чөркөйө (чыркымайа) — чыркымайтан арыый улахан, өлбөөркөй күөхтүҥү өҥнөөх, Саха сиригэр тэнийбит көтөр, ыам ыйын ортотун диэки кэлэр. ☉ Чирок-трескунок. Тааһы кытта таас буол — таас курдук кытаатан, таастыйан хаал. ☉ Превращаться в камень, стать подобным камню, окаменеть (букв. с камнем стать камнем)
Ол үҥүү буоллаҕына, Уга эргэрэн эмэҕирэри билбэккэ, Тимирин дьэбин кыайан сиэбэккэ, Тааһы кытта таас буолан, Билигин даҕаны турар үһү. Күннүк Уурастыырап. Тараҕай таас — от-мас үүммэт таас хайалара. ☉ Гольцы, гора без всякой растительности, скала, сопка
Онон-манан тараахтаан түһэр үрэхтэр сүнньүлэриттэн уратыта барыта таас: сымара таас, суорба таас, тараҕай таас. П. Егоров
Ардайдаах тараҕай таас таманнардаах, …… Үрдүк орой мындааҕа, Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев. Тиис тааһа — тиискэ испиэскэ тааһыран хам сыстыыта. ☉ Отвердевшие известковые отложения на зубах, винный камень. Тииһим тааһа аалан ыарытар. Тимир таас (тааһа) — иһигэр тимир холбоһо сылдьар ыарахан чиҥ хайа боруодата. ☉ Железная руда
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Сыраан уус уолаттарынаан күһүн Бүлүү уута түспүтүн кэннэ уҥуор тахсан маҥан хайа анныттан сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран, муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Туруук таас — туруору эркиннээх таас хайа иэдэһэ. ☉ Крутая, отвесная скала. Туруук хайа үрдүттэн байҕалга ыстанан кэбистэ
□ Нөҥүө күнүгэр күн тахсыыта илин туруук таас үрдүгэр икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөллөр
Саха фольк. Уһулута ойбут туруук таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Түннүк тааһа — курдары көстө сылдьар дьэҥкир, үлтүрүйүмтүө чараас лиис (сырдыгы аһарарын иһин үксүн түннүккэ тутлар). ☉ Стекло (обычно оконное)
Саҥа оскуола тутуутун улахан өттө бүттэ гынан баран, кирпииччэ, түннүк тааһа, кырааска, тоһоҕо эҥин тиийбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Лааппы түннүгүн тааһа үлтүрүйэн лыҥкыныыр. Н. Якутскай
Кини түннүк тааһа быһан, самааскалааһыҥҥа киирдэ. М. Доҕордуурап. Улаатыннарар таас — икки өттүнэн лоппоҕор ону-маны бөдөҥөтөн көрдөрөр төгүрүк өстүөкүлэ таас. ☉ Увеличительное стекло, лупа, линза
[Эрилик Эристиин] хаҥас ханныктык эмэтик борутар хараҕынан улаатыннарар тааһынан көрөн, кумааҕытыгар умса түһэн сытан суруйара. Эрилик Эристиин
Владимир Лукич кутаа таһыгар олорон, туох эрэ таастары үлтүрүтэ охсоохсо, …… улаатыннарар тааһынан кыҥастаһар. Г. Колесов
Луупа сүрүн чааһынан улаатыннарар тааһа буолар. КВА Б. Үүттээх таас — ортотунан үүттээх кыракый испиэскэлээх таас (былыргы итэҕэл быһыытынан, киһини, сүөһүнү ыарахан ыарыылартан эмтииргэ туһаныллара). ☉ По старинному якутскому поверью: известковый камешек с отверстием посередине, излечивающий человека и скот от многих тяжких болезней
Ынахтарын эмиийдэрин боҕуруоскай отунан эмиэ ыһаарбыта, кур сыанан эмиэ оҕунуохтаабыта, үүттээх тааска эмиэ ыабыта. Үүттээх таас баҕас былыр туһалыырга дылы буолара. Амма Аччыгыйа. Хайыр таас — 1) үрүт-үрдүгэр өрөһөлөммүт обургу да, кыра да таастар. ☉ Груда камней
Мин күн тура-тура Хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Мин институту бүтэрбит халыҥ хахтаах диплому сиэппэр уктан, геолог аатыран баран сис хайалар быыстарынан тус хоту дьулуруйар өрүс хайыр таас биэрэгэр кэлэн турабын. П. Аввакумов; 2) тутууга аналлаах кыра гына үлтүрүтүллүбүт таас, хайа боруодата. ☉ Щебень
Муостаҕа тэллэй үөскээбэтин наадатыгар муоста анныгар хайыр таастаах уонна испиэскэлээх кураанах туойу куталлар. Дьиэ к. Халлаан тааһа — космос куйаарыттан сиргэ түспүт эттик. ☉ Метеорит
Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыысатын уонна үрдүн курдары түһэн баран радиоприёмникка кэтиллибит. ЭБЭДьА. Харчы таас түөлбэ. — кыра, бытархай, төгүрүк таас. ☉ Галька
Өрүс оргуйан бидилийэр күөс курдук мэҥилдьийэ, өрүтэ эппэҥэлии, харчы таастарынан бырдааттана сытар. «ХС». Чай таас — кумах булкаастаах кыра таас. ☉ Гравий
Кумах кытылы таҥнары түһэн, чай таастары кырдырҕаччы үктээн ууга киирдэ. С. Никифоров
[Убайым] ууну тыаһаппакка, оргууй туутун оруур уонна төттөрү кэһэн, кураанах чай тааска тахсан, туутун тылбыытын төлөрүтэн, таҥнары тутар. «ХС»
Ымыйахтаах дьоно хаһан да кварцитовай чай тааһы оҥорботохторун чуолкайдык билэллэрэ. ЭБЭДьА. Чарпа таас — чараас бытархай таастар хатталаспыттара. ☉ Груда мелких тонких камней
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… өссө да көтө илик түүҥҥү сииктэринэн килбэчиһэллэр. Т. Сметанин. Чо- куур таас — саһархайдыҥы кугас дьэҥкир олус кытаанах таас (былыр үксүн хататынан охсон, кыым таһааран, уот ыларга туттуллара). ☉ Очень твёрдый камень желтовато-коричневого цвета, который в старину обычно использовали для высекания огня, кремень
[Сэмэн Трынкин] намыһах уҥуохтаах, дьулурҕа, чокуур тааһын курдук хатан …… киһи этэ. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Ый тааһа көр халлаан тааһа. [Тамерлан] таптыыр уола эдэркээн киһи өлбүтүн эмиэ мантан чугас баар хайа үөһэ таһаартаран көмпүт, уҥуоҕар аарыма ый тааһын уурдарбыт, араас суруктаан-бичиктээн. С. Руфов. Этиҥ тааһа итэҕ. — куурусса сымыытын саҕа сырдык таас. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, эмтээх, ол эрээри ону булбут киһи аньыргыыр, дьоҥҥо көрдөрбөт, ким да тыыппат сиригэр кистиир. ☉ По старинному якутскому поверью: светлый, величиною с куриное яйцо камень, который обладает целебными свойствами, но попадается не к добру, поэтому его держали в «чистом месте» и в тайне (букв. громовой камень)
Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
др.-тюрк., тюрк. таш, тыш, даш
II
аат. Сүөһү кэлин өттүнэн хам сыстыбыт хас да хаптаҕай уҥуоҕа, баччах. ☉ Задняя часть туши (обычно крупного рогатого скота)
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (тааһа ордуга дуу, түөһэ ордуга дуу?) — үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
Түөс, таас, куҥ, хоҥхочох эттэрэ ордук минньигэстэр. ФВН ЭХК
◊ Таас уҥуоҕа анат. — туорай уҥуоҕа, ыпсыы уҥуох. ☉ Тазовая кость
Тоноҕостор салаалара бэйэ-бэйэлэрин кытта кэлимсэтик силбэспит буоланнар биир таас уҥуоҕун үөскэтэллэр. СИиТ
Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. Итилэр бары ыксары сыстыһа үөскээбиттэр. СИиТ
русск. таз
III
аат. Олус дириҥэ суох улахан төгүрүк иһит. ☉ Таз (посуда). Сыыҥкабай таас. Алтан таас. Иһити тааска сууй
□ Алтан таас муостаҕа лыҥкынаата. Амма Аччыгыйа
Кириисэ тахсан, истиэнэҕэ турар суунар тааска сирэйин сууна турда. Эрилик Эристиин