скучать, томиться; үлэлээбэккэ чуҥкуй = томиться от безделья; кини суоҕар чуҥкуйабын мне без него скучно.

возвр. от муҥнаа = мучиться, страдать; томиться; олус муҥнаммыт он слишком настрадался.

с. таак сылдьыы, тугу да гынар суоҕа; томиться от безделья таак сылдьар-гыттан эрэйдэн.

(«й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) туохт. Күн суоһуттан, сыралҕаныттан, итии салгынтан итииргээ (тирит, сэниэтэ суох буол, эппэҥнэс буол). ☉ Ощущать, испытывать жару, томиться от жары, быть опаленным зноем
Абытай, аны куйааһырҕаан бардым. Суорун Омоллоон
[Ыт] күүлэ күлүгэр куйааһырҕаан тыыллан сыппыт. Н. Габышев
Куйааһырҕаан кытара буспут оҕуруотчут оҕолор отууланар сирдэригэр таҕыстылар. Сэмээр Баһылай

туохт. Туохха эмэ табыллыбакка, санааҕын таптарбакка, курутуйа санаа, хом түс. ☉ Расстраиваться, огорчаться, обижаться
Наараҕан оҕонньор, итинник тыллары истээт, сирэйин быһа оҕустарбыт киһитээҕэр ордук хомойон, дьиэтигэр тахсаахтаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыһынын өрүс арыыларыгар …… олорор пиэрмэлэр үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын ситэ астына көннөрбөтөҕүттэн, тупсарбатаҕыттан хомойор. Н. Габышев
[Маайа] хаста астан матан хомойон ытаабытын барытын өйдөөтө. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. хомы ‘тосковать, грустить, томиться, беспокоиться’

туохт. Соҕотохсуй, кими, тугу эмэ суохтаа; тугу да гынара суох буолан тэһийимэ. ☉ Скучать, тосковать; томиться от безделья
Балыыһаҕа сыппыт ити икки ыйыгар дэлэлээх чуҥкуйбута, соҕотохсуйбута буолуо дуо? Софр. Данилов
Хабырыыс куоракка киирбитэ хас да хонно. Онтон ыла Хобороос олус чуҥкуйар. И. Гоголев
«Мин манна эһигинэ суох чуҥкуйабын, эһигини ахтабын даҕаны…» — Миша ойон турбута. Н. Лугинов
ср. кирг. шункуй ‘неподвижно торчать, стоять как пень (о человеке)’

туохт.
1. Киһи астыммат гына мөлтөө, соччото суох буол, куһаҕан көрүҥнэн. ☉ Стать хуже, выглядеть убого, скудно, завянуть
[Кырдьаҕастар] таҥастара-саптара да эргэ-урба, абырах өлүү буолбут, тыл-өс кытта хобдоҕурбут. У. Нуолур
Улуу тумара уута быстан, кубарыччы хатан хобдоҕуран барар. И. Данилов
[Хаһаахтар] харса суох дьаһаак хомуйан, талаан киирэн барбыттарыгар сахалар олохторо-дьаһахтара биллэрдик хобдоҕуран барбыта. ВУА БС
2. Үчүгэйдик, аанньа аһаабакка, мөлтөө, аччыктаа. ☉ Испытывать недостаток пищи, голодать
Сайын Алдан үрдүгэр олорор ыалтан ким да хобдоҕурар, ааһар-туорар диэни билбэт. А. Сыромятникова
Тууһу салыы сылдьар таба хобдоҕурбат, үчүгэйдик аһыыр. ССП ЫН
Итэҕэстэр баалларын иһин, билигин киһи хобдоҕурбат, ааһа-туора сылдьыбат, талбыт олох. «ХС»
3. көсп. Тулуйбакка-тэһийбэккэ, санаарҕаа, чуҥкуй. ☉ Испытывать тоску, томиться, изнывать
Мин тыа сириттэн төрүттээх киһи айылҕабын ахтабын ээ. Антах таас дьиэҕэ олоробун, таас устун хаамабыт. Киһи хобдоҕурар ээ. Н. Лугинов
Мила кэлбэтэ... Бу хос иһэ хобдоҕун курдук, мин дууһам хобдоҕуран барда. «ХС»

туохт.
1. Ханна эмэ бараары эбэтэр тугу эмэ оҥоро охсоору тиэтэй. ☉ Торопиться куда-л., спешить делать что-л. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй?» — дии санаата [Ыстапаан]. А. Софронов
[Устудьуоннар] Хойутаары ыксааннар Хойдон-элбээн сүүрдүлэр. Күннүк Уурастыырап. Тутуу биригээдэтигэр баран кэлэрдээхпин. Сотору кэлиэм. Ыксыыбын. С. Ефимов
2. Туохтан эмэ наһаа долгуй, айман. ☉ Тревожиться, беспокоиться, переживать от чего-л. или о чём-л.
Итинник саҥаны истэн баран, мин улаханнык ыксаатым, сүрэҕим тыаһа битигирэс буолла. Н. Неустроев
Вера Михайловна олус ыксаабытын, аймаммытын Настя көрөн, киирэн кэпсээбитин кэмсинэр. Н. Якутскай
Суумкатын ылан көрбүтэ — сурук суох. Рома ыксаата. А. Фёдоров
△ Соҕотох хаалан биитэр кими эмэ суохтаан туорхаһый, уоскуйан биэрбэккэ тэһийимэ, нус-хас буолума. ☉ Волноваться, томиться, скучать по кому-чему-л.
Мин соҕотох хаалан ыксаабытым. Н. Заболоцкай
[Өрүүнэ] начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
3. Кыһалҕаҕа киирэн кыпчыйтар, аччыктаан, ыалдьан муҥур уһукка тиий. ☉ Быть в отчаянии (от голода, болезни)
Адьас быстыбыт дьон. Аҕыйах табалаахтарын ыксаан сиэн бүтэрбиттэр. А. Софронов
Онтон Платон ыксаан кинини [кэргэнин] соҕуруу эмтэтэ илдьэргэ быһаарыммыта. Суорун Омоллоон
Ийэтэ өлбүтүн кэнниттэн, Уһун күн хоргуйан ыксыыра. Эрилик Эристиин
4. Туттуна, кыатана сатаан баран, тулуйума. ☉ Становиться невтерпёж, невмоготу кому-л.
Өр соҕус туран баран, тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Ыксаатылар быһыылаах, Ыһыкта сыстылар. П. Ойуунускай
«Убайдарыам, ыксаатым, сыыҥтыам этэ!» — диир [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
5. Өлөр-тиллэр икки ардыгар буол. ☉ Находиться в критическом состоянии, между жизнью и смертью
Уол ийэтэ ыксаабытын өйдүүр, билэр курдук, ытаан иэрийэр, өрө мэтэрийтэлиир. Н. Якутскай
Ол сылдьан, Сүрэҕим ыалдьан Балыыһаланан хаалбыппын, Ыксаан сытан …… Ыарыылыын хапсыбыппын. С. Данилов
Ыксаан мөҕүс да мөҕүс буоллум, туох да туһа тахсыбата, хата тимирэр курдукпун. Т. Сметанин
ср. алт. ыкча ‘кряхтеть, пыхтеть от напряжения, напрягаться’, туркм. гысамак ‘торопить, поторапливать’

туохт.
1. Өй-санаа өттүнэн ким, туох эмэ дьайыытыгар бэринимэ, тугу эмэ уй, туораа. ☉ Стойко переносить, терпеть, сносить что-л. [Маайа:] Эн мөхпөтүҥ, сыспатыҥ буоллар, оҕонньордоох эмээхсин тылларын тулуйуом, кыһаныам да суоҕа этэ. А. Софронов
Бурхалей, төһө да дьадаҥытын иһин, маннык атаҕастабылы тулуйбакка, кыыһыран кэллэ. Эрилик Эристиин
Үгүс хаайыылаахтар киһи тулуйбат муҥун уйбакка өйдөрүттэн тахсаллара. П. Филиппов
2. Эт-хаан өттүнэн туох эмэ дьайыытын уй. ☉ Терпеть, выдерживать физически неприятные, болезненные ощущения
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Саха сылгыта барахсан этэ минньигэһинэн, тымныыны-куйааһы тулуйарынан туохха тэҥнээх буолуоҕай. «ХС»
Сырыыны-айаны тулуйар эдэр киһини бэрт үгүстүк хомондьуруопкаҕа ыыталлара. «Чолбон»
3. Туох эмэ тастан дьайыытын (хол., ыйааһынын, баттааһынын) алдьаммакка, эмсэҕэлээбэккэ уй. ☉ Выдерживать физическое воздействие чего-л. извне (напр., тяжесть, давление)
[Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн, таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Ол оннук күүстээх үлэҕэ баһымньы уга тулуйуо дуо? М. Доҕордуурап
Подсолнечник күһүн хаһыҥы тулуйбат. СБХА
4. Тугу эмэ күүтэн, кэтэһэн төһө эмэ кэми аһар, туораа. ☉ Терпеть, выдерживать, пережидать какое-л. время до наступления, совершения чего-л.
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэм көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Бука бары: «Кыһыны этэҥҥэ туораан эрэбит. Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев
Биир сиргэ өр тулуйан турбат, тула көтөр, эргичиҥниир. А. Фёдоров
♦ Дэҥи тулуйбат — дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт диэн курдук (көр дэҥ II)
Эйигин: «Кыыһырымтаҕай, Дэҥи тулуйбат, — дииллэр, — Истиэ эрэ кэрэх! Алдьархай! Киҥэ тугунан диэлийэр». Р. Баҕатаайыскай
Ергин дэҥи тулуйбат, уолҕамчы уонна сүрдээх түрдэстигэс киһитин өйдүүбүн. П. Филиппов. Инчэҕэй эттээх тулуйбат — тыыннаах киһи уйбат, эрэйдэнэр. ☉ Ни один человек не выдержит
Кини [Мардьаҥныырап] доппуруостаатаҕына, инчэҕэй эттээх тулуйуо суох үлүгэрэ буолар. Е. Неймохов
Инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. И. Егоров
Өй мэйдээх тулуйбат көр өй мэйдээх. Биһиги өй мэйдээх тулуйбатынан «ураа» хаһыытын түһэрэбит. Кыайыы! Н. Лугинов
Бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. Өй мэйдээх тулуйбат часкыыра, хаар күдэригэ өрө холоруктаабыта. И. Федосеев. Тулуйарын (тулуйарыттан) ааста — күүһэ-уоҕа, кыаҕа бүтэн тугу эмэ уйбат, кыайбат буолла. ☉ соотв. чаша терпения переполнилась
[Бүөтүр:] Мин, эйигин таптыыр киһи, итинник быһыыны өр тулуйарбыттан аастым. А. Софронов
[Дуня:] Убаай, тулуйарбыттан аастым. Кини санаабыттан арахпат. С. Ефремов
Тулуйарын аастаҕына, аба-сата таһынан дьалкыйдаҕына …… норуот кырдьык даҕаны бууннаталыыра даҕаны. АМН ҮТӨ
ср. бур. тулиха ‘мучиться, томиться’, эвенк. тулуймии ‘терпеть, претерпевать, выдержать’