туохт.
1. Үрдүттэн көҕөрө сытый, ньамаҕыр (уу туһунан). ☉ Зарастать тиной; цвести (о воде)
Сытыганы сымсайдаххына, Амаҕырбыты аһаатаххына, Эр бэрдэ, Элик үтүөтэ буолсугун. С. Васильев
2. көсп. Тугу да гыммакка, олохтон хаалан, көдьүүһэ суох буол. ☉ Жить в безделье, безнадежно отстав от жизни
Бу айдаан саҕана, сүгүн да амаҕыран олоруо этигит, эһиги оҕонньоттор баҕас. А. Сыромятникова
Эмиэ мунньахтыахпыт, дирбийиэхпит! Соччото суох буолан ыллыбыт дии! Манна биһиги амаҕардыбыт. «ХС»

прил. разг. 1. \не занятый делом) нллэҥ, тугу да гынара суох; 2. (вызванный бездельем, пустой) олоруохтааҕар, олоро сатаан; досужие толки олоро сатаан ыаһах, олоруохтааҕар кэпсэтии.

аат.
1. Аһаҕас халлаан анныгар ыытыллар элбэх дьонноох оонньуу-көр. ☉ Массовое празднество под открытым небом
И. Строд этэрээтэ кэлбитин норуот ырыаһыттара күөх дьаарбаҥ күүлэйин түһэрэн көрсүбүттэр. С. Зверев
△ От үлэтигэр элбэх дьон мустан, куоталаһыы тэрийэн, төлөбүрэ суох кимиэхэ эмэ үлэлээн биэриилэрэ. ☉ Массовый добровольный неоплачиваемый труд во время сенокосной страды, сопровождаемый угощением со стороны заинтересованного лица (в старину — форма эксплуатации баями своих близких соседей)
Былыргы күүлэй үгүс өттө аат эрэ былдьаһыытыгар тэриллэрэ үһү уонна от охсуутун үчүгэйин-куһаҕанын соччо аахсыбаттара үһү. Саха сэһ. II
Бүгүн манна Никифоров кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Амма кытылын быйаҥнаах бастыҥ хочолорун атын нэһилиэктэргэ олохтоох баайдар бас билэллэрэ, сыл аайы бэдэрээтинэн уонна күүлэйинэн оттотон тыһыынчанан сүөһүнү кыстаталлара. Багдарыын Сүлбэ
2. Туһалааҕы тугу да гыммакка көлдьүн, иллэҥ сылдьыы. ☉ Праздное безделье
Онон буоллаҕына үбүнэн аһыысии сырыттаҕа. Туома, бэйэтэ даҕаны күүлэйи таптыыр суола. Н. Неустроев
Үчүгэй дьон быыһыгар харчыны эрэ эккирэтэр, Арыгыны, күүлэйи, содуру таптыыр Куһаҕан дьон эмиэ бааллар, Кинилэри тумнуҥ. И. Гоголев
Биһигини отой үлэлээбэт Күүлэй дьонунан ааттыыллар. С. Данилов
♦ Күүлэй тэбэ сырыт — туһалааҕы тугу да гыммакка, үлэлээбэккэ таах сырыт. ☉ Бить баклуши, гонять лодыря
Киимэ, иккис кылаас үөрэнээччитэ, уруогу көтүтэн күүлэй тэбэ сылдьар курдук санаммат быһыылаах, сирэйэхараҕа ньэмэйэн холкута сүр. П. Аввакумов
Тустаах үлэтэ суох, төрөппүттэрин харчыларыгар күүлэй тэбэр бэдиктэр — эдэр дьоннор бааллар ээ. «ХС»
Баҕар ким эрэ суруйааччылар онно күүлэй тэбэ, чэй иһэ сылдьыбыттара буолуо диэх курдук өйдүөхтэрин сөп. «Кыым»
русск. диал. гу´ляй

аат.
1. Туох да соруга, кыһалҕата суох күнү-дьылы атаарыы, сылдьыы. ☉ Пустое, праздное времяпрепровождение, шатание без дела
Күннүүр көрө - күүлэй, Таптыыр дьарыга - дьаарбаҥ. Күннүк Уурастыырап
Таҥара дьиэтин лөчүөгэ Дьаарбаҥы, күүлэйи таптыыр. Н. Некрасов (тылб.)
Дьон Тася туһунан ону-маны саҥардахтарына: «Оскуолалар оҕону барытын киэһээҥҥи киинэнэн, түүҥҥү дьаарбаҥынан иирдэн кэбистилэр», - диир үҥкүүгэ бэйэтэ көҕүлээбит эмээхсин. ЧКС АК
2
дьаарбаҥка 2 диэн курдук. Туохтан да атыыһыт идэ ордук. Өрүһүм кытыытыгар «атыыһыт Акыым бириистэнэ» диэн бириистэн оҥостуом, онно сыллата күөх дьаарбаҥ күөгэйиэ. Күндэ
Дьаарбаҥ буолара, нэдиэлэнинэдиэлэнэн ыраахтан-чугастан тоҕуоруһаллара, атыы-тутуу дэлэйэрэ, былыр улахан бырааһынньык тэҥэ күүтүллэрэ, дьоһун кэпсэл буолара. Багдарыын Сүлбэ
Түмэти дьаарбаҥа буолбут күнүгэр киэһэлик соҕус тустуу буолар. «Кыым»
3. Дьиэ сүөһүтэ мэччийэр, аһыыр сирэ. ☉ Место, где пасется скот, кормятся животные, пастбище
Сибиинньэни иитэр буоллахха, дьон олорор сириттэн тэйиччи, киэҥ дьаарбаҥнаах буолуохха наада. С. Васильев
Сайылык тула бүтэй, уонунан килэмиэтир эргимтэлээх дьаарбаҥнар оҥоһуллубатах буоланнар, атыырдар үөрдэрин ханна баҕарар хамаандалаан илдьэ сылдьаллар. «Кыым»
Дьаарбаҥнарга саас сылгылары үөрдээн баран таһаарыллар. ДВР САЗС
◊ Дьаарбаҥ киһитэ - туох да кыһалҕата, көдьүүһэ суох, көрү-нары, күүлэйи эрэ туппут киһи. ☉ Вольный, свободный, праздношатающийся человек
Сорох дьоннор [олоҥхоһуту] сири-дойдуну кэрийэн олоҥхолоон, ыллаан айаҕын ииттэр дьаарбаҥ киһитэ дииллэр. П. Филиппов
Кинилэри кытары дарбайбыт сирэйдээх, арбаҕар баттахтаах дьаарбаҥ киһитэ эмиэ айаннаһар. А. Данилов
Бу күннэргэ Тамалакаан бөһүөлэгэр дьаарбаҥ киһитэ суоҕун кэриэтэ буолла - киһи барыта окко киирдэ. «Кыым». Дьаарбаҥ тут - туох да тус сыала, туһалаах дьарыга суох көҥүл олоҕу, көрү-нары бата сырыт. ☉ Проводить время в безделье, вести праздный образ жизни
Оннооҕу-маннааҕы баай ыаллары, «үтүөлэри» кэрийэн, дьаарбаҥ тутан барбыта. Р. Кулаковскай
Куорат долгуннаах олоҕор үөрэммит киһи, дойдутун чуумпу олоҕор тэһийбэккэ, дьаарбаҥ тутан барбыта. Р. Кулаковскай
Дьаарбаҥ туппут киһи туох аанньа олохтонуой? «ХС». Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү) сырыт - туохха да кыһаммакка, үлэлээбэккэ күүлэйи, көрүнары батыһа сырыт. ☉ Бездельничать (соотв. лодыря гонять)
Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьаакып сиэнэ Үстүүн уоллуун Аппа күөлүн чараҥыгар Дьаарбаҥ хаама, ласпар биэрэ, Айыы-тыаһыы сылдьаллар. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук алдьархайдаах айыыны-хараны оҥорон [сүөһүгүтүн көрбөккө-истибэккэ өлөрөн] бараҥҥыт, өссө да дьаарбаҥ үктүү сылдьаҕыт. «Кыым»