прил. тоноҕостоох; позвоночные животные тоноҕостоох харамайдар; позвоночный столб см. позвоночник.

ж. лимфа (киһи уонна тоноҕостоох харамайдар эттэрин бары тканнарын уонна клеткаларын толорор, сайгыыр дьэҥкир убаҕас).

бүргүй II диэнтэн холб. туһ. Тоноҕостоох бэйэлэрэ Нусхаһа турдулар, Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүгүрүһэ турдулар, Бүлгүннээх бэйэлэрэ Бүргүһэ турдулар. Өксөкүлээх Өлөксөй

тургуллаа диэнтэн атын
туһ. Биир тоҥус ойууна: «Кырата, тоҕус кэрдиигэ тиийэн тургулланар киһи буолуохтаах, онон тоҕус кураахтаах дүҥүрү, тоҕус тоноҕостоох арбаҕаһы булуннаххытына сөп буолсу», — диэн барбыта. Болот Боотур

I
туохт. Бэйэ итэҕэһин атын дьоҥҥо биллэримэ, кистээ. ☉ Скрывать свои недостатки от посторонних. Биллибэккэ, көстүбэккэ бүргүйэн олорор
II
туохт. Ытыктыыры, таптыыры биллэрэн сүгүрүй, бокулуоннаа. ☉ Поклониться в знак почитания, уважения
Тоноҕостоох бэйэм нусхайдым, Бүргүннээх бэйэм бүргүйдүм, Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйдүм. Өксөкүлээх Өлөксөй

үгүрүк-сүгүрүк буоллун! фольк. — үҥэн-сүктэн төҥкөйдөҕүм буоллун! ☉ Да будет вам поклон! (в знак большого уважения)
Тоноҕостоох бэйэм нусхайдым, Бүлгүннээх бэйэм бүргүйдүм, Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйдүм, Үс сырдык күлүккүтүгэр Үгүрүк-сүгүрүк буоллун! (ытык хатыҥҥа сүгүрүйэр). И. Гоголев. [Хотой:] Урааҥхай аймах улуу бэртэригэр, үс хара бараан күлүккүтүгэр үҥэн-сүктэн, үгүрүк-сүгүрүк буоллун! А. Апросимов

аат. Киһи уонна тоноҕостоох харамайдар тыынар уорганнара. ☉ Лёгкие (дыхательный орган у человека и позвоночных животных)
Эһэлэрин астаан, тыҥатын ылан Билиип бүлгүнүн бааһын саба баайбыттар. М. Чооруоһап
Тыҥа икки кытархай өҥнөөх губкаҕа маарынныыр. МЛФ АҮө. Тыынар уорганнарга киирсэллэр: мурун иһэ, күөмэй, хабарҕа, бронхалар уонна тыҥа. СТиТ
♦ Тыҥа быһаҕас — кэлэҕэй. ☉ Заика
Эппэт гына эппэҥнэс кэлэҕэй, Тыыммат гына тыҥа быһаҕас дьон, Күдэн-туман ортотугар Күлүк курдук барыһан, Күөт курдук үллэн, Улуу куйаар баһынан Уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ [кэпсэтиэх курдуктар]. П. Ойуунускай. Тыҥалааҕы тыыннарбат — тыллаах, киһини айахха анньар элбэх саҥалаах; мөккүһүүк. ☉ Не дающий никому слова вставить; любящий спорить (букв. не даёт вздохнуть тому, у кого есть лёгкие)
Хотуна — Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев
◊ Тыҥа сэллигэ — Кох палочкатын микроба көбүтэр сыстыганнаах ыарыы (тыҥаны, уҥуоҕу, сүһүөҕү, оһоҕоһу бааһырдан сиир). ☉ Туберкулёз лёгких. Былыр тыҥа сэллигэ олус элбэх этэ
ср. эвенк. тынгэн ‘грудь’, коми ты ‘лёгкие’

аат., эргэр.
1. Чараас сарыынан, балык тириитинэн эбэтэр сүөһү хабаҕын имитэн тигиллибит дьоҕус хаа, мөһөөччүк. ☉ Мешок, торба из ровдуги (замши), рыбьей кожи или из мочевого пузыря животного
Тууйас, халаабыс тутуурдаах дьон кэлэллэр-бараллар. Н. Түгүнүүрэп
Тэккээ сордоҥ тириитэ халаабыстан окко сууламмыт өйүөтүн таһааран Чэригэ уунна. В. Титов
Уол куруусканы ыҥыырга иҥиннэрбит халаабыһыгар укта. «ХС»
2. түөлбэ. Табаны угуйар тууһу кутан илдьэ сылдьыллар кыра мөһөөччүк. ☉ Мешочек с солью для приманки оленей
Тоҕо халаабыскын илдьэ барбатыҥ? СТТТ
3. кэпс. Тоноҕостоох харамайдар атыырдарын сымыытын хаата. ☉ Семенник позвоночных.
♦ Халаабыс айах түөлбэ. — тииһэ тононон бүппүт, тииһэ суох айах. ☉ Беззубый рот. Эмээхсин кырдьан халаабыс айах буолбут. Халаабыһа хапсыйда кэпс., күл.-ооннь. — аччыктаата, хоргуйда. ☉ Проголодаться (букв. сума его опустела). «Хайа, халаабыһыҥ хапсыйда дуо?» — диэн эһэтэ сиэнин хаадьылаата
ср. др.-тюрк. хала ‘класть, складывать’

аат.
1. анат. Киһи уонна сис тоноҕостоох харамайдар ииктэрэ үөскүүр уорганнара. ☉ Почки (орган у человека и позвоночных). Бүөр сыата. Бүөр соркуойа
□ Туох туһуттан Икки үллэр бүөрбүн Иэним этэ көстүөр дылы Кутаа уот тыыҥҥынан Кубарыччы салаттыҥ? П. Ойуунускай
Бу киэһэ Силтэһиннээххэ улахан үөрүү буолла: аҕалара былах сохсолорун кэрийэн, икки бүтэй бүөрдээх куруҥ куобаҕын аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баҕа таһаарар уорганнарын этин-сиинин көҥдөйүгэр тоноҕоһун икки өттүнэн сытар ньолбуһах бүөрдэрэ буолаллар. ББЕ З
2. көсп. Улахан күөлгэ эбэтэр үрэххэ кэккэлэһэ сытар кыра күөл. ☉ Меньшее из двух близлежащих озер или озеро, расположенное недалеко от реки (но не старица)
«Бэдээйи» мындаархай көхсүгэр Сүүһүнэн сүөһүлэр туолбуттар, Хотугу улахан бүөрүгэр Уонунан бэт дьиэлэр турбуттар. Эрилик Эристиин
Күөл соҕуруу бүөрүнэн наһаа дьаратыйда, быйыл сайын сыыс оттонно. Болот Боотур
Үрэх бүөрүн кэтэх өттө лаглаҕар лабаалаах хойуу хатыҥ мастар былыргы хотун дьахталлар хаамсан хотолдьуһан иһэллэрин курдук, налыһан, намылыһан, тураллар. В. Протодьяконов
3. биол. Үүнээйи сибэккитин, сэбирдэҕин, үнүгэһин үөскэҕэ. ☉ Почка (зачаток цветка, листка или побега)
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ. Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Хамныы-хамныы хатыҥ бүөрэ тыыннаах курдук тыллара, сүүтүк саҕа сибэккигэ мүөччүт түһэн ааһара. «ХС»
4. эргэр. Араас тимир, алтан киэргэллэр (үксүгэр ойуун таҥаһын кыаһаанын туһунан). ☉ Различные металлические украшения — подвески (обычно о подвесках шаманского костюма).
5. көсп. Туох эмэ тутуу, тэрил, массыына ойоҕоһун ортото. ☉ Середина боковой стороны чего-л.
Фашист буомбаһытын икки үллэр бүөрүттэн кып-кыһыл уоттар дьааттаах тыл курдук чороҥолостулар. Амма Аччыгыйа
Бүөрдэрин ортотунан, бүүчээн хараҕын курдук, мууһунан чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур
Биирдэ көрбүтэ, иккис «тигр» эргиллээри гынан эрэр эбит, Гавриил ону үллэр бүөрүн көрөн баран эмиэ тардан кэбиһэр. А. Данилов
тюрк. бөгөр, бөйөр, бөйүр, п.-монг. бегери
◊ Балык бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: 65 см туоралаах алтан төгүрүк. Чуолҕаннар (көр) икки ардыларынан санныга тигиллэр. ☉ Медный кружок 65 см в диаметре, подвешиваемый к плечу шаманского костюма
Бүөр баттан көр өттүк баттан. [Эписиэр:] Били таһырдьа өлбүт абааһылары бу дьиэҕэ хомуйан киллэриҥ эрэ! [Бэйэтэ бүөр баттанан баран табаҕын тарда турда]. Күндэ
«Киһи үтүөтүн-өҥөтүн сиргэ-буорга тэпсибэт дьоммут», — диэбитэ Бүөтчээн, бүөр баттанан олорон. Н. Босиков. Бүөр быччархайа анат. — киһи уонна тоноҕостоох харамайдар эндокриннай тиһиктэрин бүөр үөһээ өттүгэр баар быччархайа. ☉ Надпочечники. Антонов бүөрүн быччархайа ыалдьар. Бүөр лахаана анат. — бүөр чааһа, онно иик мунньуллар уонна бүөр тэһиинэ саҕаланар. ☉ Почечная лоханка. Кини бүөрүн лахаана тымныйбыт. Бүөр тэһиинэ анат. — бүөр лахааныгар мунньуллубут иик хабахха түһэр сүмэтэ. ☉ Мочеточник. Кини бүөрүн тэһиинин таас бүөлээн эрэйдэммит. Кулан бүөр — ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллэр төгүрүк киэргэл. ☉ Круглая подвеска на спине шаманского костюма. Тэргэн бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: икки алтан төгүрүк, бүөр туһунан тигиллэр. ☉ Два медных кружка, подвешиваемых на талии шаманского костюма.

аат.
1. Сис уҥуоҕа. ☉ Позвоночный столб
Онно билбитэ кини аччыктаабыт ис тоноҕоско эпсэри сыстарын. Софр. Данилов
Тоноҕосторо токуруйан им-дьим сүгүрүйэллэрэ. И. Гоголев
Тоҕус сыл тоҥу суоран, Тоноҕоспун тоҥхоппутум. С. Васильев
2. Сис тоноҕоһун биир сүһүөх уҥуоҕа, биир сүһүөҕэ, сүргүөҕэ. ☉ Позвонок, отдельное звено позвоночного столба
Тоноҕостор икки ардыларыгар имигэс өҥүргэс баар. АҮө. Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыныттан киһи намтыыр. ДьДьДь
3
көр тоноҕосчут. Кынаттара куура охсубут тоноҕостор хомустан хомуска дьирибинэһэ дайаҥнастылар. В. Миронов
Тоноҕос эрэйдии түһэн баран туттарара буолуо. АаНА СТОТ
Кини лыахтары, тоноҕостору эккирэтэ сылдьан да ыллыыр. СҮК
4
көр тоҥсоҕой. [Бухатыыр] Тоноҕос кыыл баһа Торулаан тахсыбытын курдук, Торҕо дьирим дойдулаах эбит. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Кытыыттан үөскэ үргүлдьү үтүллүбүт илим. ☉ Сеть, закинутая с берега прямо к середине водоёма
Маастар Сомсуун бастакы тоноҕосторун тардыалаат, балыкка тута кэтиллибитинэн барда. В. Яковлев
◊ Сис тоноҕоһо — киһи-сүөһү уонна тоноҕостоох харамайдар систэрин уҥуоҕа. ☉ Спинной хребет
Сур бөрө иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара. Далан
Балык дьардьаматын сүрүн уҥуоҕунан сиһин тоноҕоһо буолар. ББЕ З
Киһи сиһин тоноҕоһо түөрт токуруйуулаах. ДьДьДь. Тоноҕос ойуу — тоноҕос курдук быһыылаах сахалыы оһуор көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента, напоминающий позвонки; узор в виде позвонков. Томтор үрдүгэр тоноҕос ойуу баар үһү (тааб.: чаппараах). Тоноҕос саадьаҕай (эриэн) — сүөһү дьүһүнэ: сиһин ороҕун бата синньигэс үрүҥнээх саадьаҕай. ☉ Пёстрый (о масти рогатого скота). Тоноҕос саадьаҕай ынах
□ Тоноҕос эриэн торбоһум куттаах сүрүн Симэхтээх томторук оҥостон Хаҥас тоҕоноҕор иилиммит. Саха фольк.
ср. каракалп. тумыртка ‘дятел’