тоотой диэнтэн арыт
көстүү. Кырдьаҕас куурусса хааман тоотордуур. И. Никифоров

тоотой диэнтэн арыт
көстүү. Петя бэрт боччумнаахтык туттан, хааман тоотолдьуйар. М. Ефимов
Уола: «Мин дьойуой булчут буолуом», — дии-дии хааман тоотолдьуйда. И. Федосеев

тоотой диэнтэн бэй
туһ. Туллукчаана аттыгар тоотоллон турар. В. Протодьяконов
«До свидания», — диэн баран, оҕо тоотоллон, тахсан барбыта. Н. Габышев
Миша тоҥон кэлэн, уокка иттэн, тоотоллон турбута. И. Федосеев

тоотой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Туллай] Хаамар-хаампат, Барар-барбат, Тоотоҥноон. П. Тобуруокап
[Сылгы чыычааҕын оҕото] мин Кириискэм саҥа хааман тоотоҥнуурун санатта. В. Иванов
Итиннэ баҕас эн …… тойомсуйан тоотоҥнообуккар буруйдаах инигин. С. Окоёмов

тоотой диэнтэн хамс
көстүү. [Биэс саастаах Өндөрүүскэ] балта аттыгар тооторуйар. Р. Баҕатаайыскай
Валёк кыһыл сымнаҕас кумаҕар хааман тооторуйда. Н. Абыйчанин
[Николай] холкуос бурдук астыыр куукунатын диэки хааман тооторуйа турбута. В. Протодьяконов

туохт. Атаахтаан хаппырыыстаа, эгэлгэлэн. ☉ Капризничать, изощряться в причудах
[Чиладзе:] Белов, тур. Атаахтаан тыҥаахтыаҥ иһин маамаҥ манна суох. Софр. Данилов
Тоотой уһуктан кэллэ. Атаахтаан, ийэтигэр сыста түһэн тыҥаахтыах буолан иһэн, бүгүн оскуолаҕа барарын өйдөөн олоро биэрдэ. Кэпсээннэр
[Гаврош:] Чэ бу кыра киһи тыҥаахтаатын даҕаны, оттон эн улахан киһи, эчи, ытыыргыттан саатыа да эбиккин, эчи, ньирэмсийдэххин. В. Гюго (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Аргыый аҕай «сыып» диэн тыаһы таһаар. ☉ Издать негромкий свистящий звук, который резко обрывается
[Арамаан] хотуурун күөрэччи тутан нүксүрүҥнүү түһээт, оту «сыып» гына биэртэ — арҕас сир ньаассын ото убаһа сиэлин курдук чөмөхтөһөн баран арылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэ киирээппин кытта, кыра быраатым Тоотой сүүрэн кэлэн, тобукпун кууһа түстэ, ону кэтэҕиттэн имэрийэн баран «сыып» гына сыллаан ылбыппар, сөрү-сөп буолан кэтэҕэриин орон диэки сүүрэн тооторуйа турда. С. Тумат
Кини тииһин быыһынан салгыны сыып гына эҕирийэн ыла-ыла саҥарара. ДФС КК

саҥа алл. Дьиибэргээһини, соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
Һы, бу киһи балачча улаатан тоотойбут, доҕор! Амма Аччыгыйа
Һы, аны сүөһү көрүүтүгэр үлэлии бараары гынныҥ дуо? В. Протодьяконов
[Сибиэтэ:] Һы, эйигин кытта Вера олороро дии, тоҕо мин эмиэ мэһэй буолуохпунуй. С. Ефремов
△ Өһүргэниини эбэтэр кэлэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду или разочарование
«Олох, үлэ ыарахан, һы!» — Тэптиргээнэп эҕэлээх соҕустук ыҥыранан ылла, көхсүн этиппэхтээтэ. В. Протодьяконов
[Барахсаанап кэтэҕин тарбанар:] Һы, мин ол харчыны букатын ылбаппын ээ. С. Ефремов
«Һы!» — диэбитэ Наташа кэлэйбиттии, ол эрээри эрэнэрэ сыччах кэргэнэ эрэ этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
даҕ. Олох кыра буолбатах, син улахан. ☉ Довольно большой, значительный (по величине)
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Саҥардыы бачча этэ, обургу киһи буолан тоотойон эрэр дии. Амма Аччыгыйа
Уол талах иһиккэ соторутааҕыта аҕай бултаммыт үс обургу балыгы көтөҕөн мадьалытан киллэрдэ. Н. Лугинов
ср. монг. абургу ‘огромный, большой’
II
күүһ. эб.
1. Кими, тугу эмэ сөҕө-махтайа киэн туттууну бэлиэтиир. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к кому-чему-л.. Ньургун Боотур обургу, оччону истэн баран туруох киһи буолуо дуо. П. Ойуунускай
Ол икки ардыгар борохуот обургу тулутуо дуо, уһуга биллибэт кумах хайалаах сиргэ тиийэн кэлбитэ. И. Никифоров
Тыраахтар обургу, тыаһаанууһаан лаһыгырайан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап
△ Толло сүгүрүйэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает робко-почтительное отношение к кому-чему-л.
Кырдьыы, сорсуйуу, эмэҕирии обургу улам ыга ылан иһэр ээ. Н. Лугинов
Аан быдаан туманын бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ол да буоллар куттал обургу дьону тыаҕа кыйдаабыта. Н. Заболоцкай
2. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Ол иһин, кини обургу, үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
Ол эһиги обургуларга туох үргүөрэ үргүйдэ? И. Семёнов
3. Хайгыы, астына санааһыны көрдөрөр (бэйэни эбэтэр атын киһини). ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего к кому-л. «Ол обургулар билбиттэрэ буолуо эбээт», — Үрэкиин сэргии олордо. Болот Боотур
Дьэ, кинилэр обургулар олоҥхо сырыытын курдук сырыылаах буоллахтара дии, тиийэн кэллилэр. Н. Тарабукин
△ Мин, биһиги диэн солбуйар ааты кытта бэйэни дэбдэтиниини, киһиргээһини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями я, мы выражает бахвальство, хвастовство
Бэйи, биһиги даҕаны быыһын-ардын булан сылдьар обургулар буолуохпут. М. Попов
Биһиги обургулар хайыы-үйэҕэ бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. абургу ‘чудовище, изверг’