аат.
1. Үүнэн турар күһүҥҥү от (ходуһа кэнчээритэ, охсуллубакка хаалбыт от), күһүҥҥү мэччирэҥ. ☉ Осенний травостой (отава или нескошенная трава)
Күөх оһорсун тулалаах күөл кытыытыгар тиксэн олорор кустарга көтүппэккэ үөмэн киирдим. Т. Сметанин
2. Тойон ыҥырыа көхсүн түүтүгэр майгынныыр сиэрэй төбөлөөх таба таптаан сиир ото. ☉ Трава с белой метёлкой (любимая пища оленей)
Оһорсуну, үрүҥ төбөлөөх оту, батыһар уһуу табалары эккирэтэ сатаан, олус сылайан-абаран марылаччы ытыыра да, син биир ситэн тэйэрэ. А. Сыромятникова
Ыам ыйын бүтүүтүгэр, бэс ыйын саҥатыгар маҥнайгы от бытыгыраан тахсар. Бу кэмҥэ үкэр, кылыс, үрүҥ төбө оһорсуннара, дулҕа сиэлэ быгаллар. СНН ТМТ
Оһорсун саас эрдэ дэлэйдик үүнэн, табалар ону батыһан, туундара устун ыһыллар кэмнэрэ кэлбит. «Чолбон»

аат.
1. Уу (өрүс, күөл о. д. а.) кытыытынааҕы кураанах сир; уу кытыыта, биэрэк. ☉ Берег, побережье
Маайыс Талба кытылыгар …… туран хаалла. Амма Аччыгыйа
Бүлүү саамай кэрэтэ — кумахтаах кытыла. Л. Попов. Саас өрүс эстэрин көрөөрү, нэһилиэк дьоно үксэ кытылга киирэллэр. А. Федоров
2. Өрүс, үрэх чугаһыгар сытар сыһыы сир, хочо. ☉ Береговая долина; заливной луг
Күһүөрү сайын аҕабын кытта Амма кытылыгар оттуу сырыттыбыт. Амма Аччыгыйа
Хочо, кытыл аайы дойду үллэстээччилэр туолан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
Оҕуруоту үүннэриигэ ордук табыгастааҕынан Өлүөнэ өрүс кытыла буолар. КММ ОК
3. көсп. Туох эмэ кытыыта, кэриитэ, саҕата. ☉ Край, кромка, окраина чего-л.
Валерий Иванович бөһүөлэк кытылыгар ардах тохтообутун кэннэ адьас ньылбы сытыйан тигистэ. Л. Попов
Киэҥ ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур күөгэйэ хамсыы турар. М. Доҕордуурап
◊ Кытыл ото — уу ылар сирин ото, соппоҥ от. ☉ Травостой поймы реки (считается непитательным)
Кыра сүөһүлэрбитин наар кытыл отунан аһатаммыт, үөһүрээри гыннылар. Р. Кулаковскай

1. аат.
2. От, бурдук өлгөмнүк үүнүүтэ (ол сүөһү иитиитэ дьарыктаах сахаларга баай-дуол төрдө буолара). ☉ Обильный травостой на сенокосных угодьях (что было основой достатка, богатства якутов-скотоводов)
   «Таҥара биэрбитэ таах буорга иҥмэтин! Быйаҥтан баспахтаан хаалыах!»— диир. Эллэй
   Тоҕой Сэлэ ходуһата быйыл сайын күөх быйаҥа ордук күөгэйэ үүммүтэ, салгына ордук ырааһырбыкка дылы буолбута. Л. Попов
   Сир быйаҥын түргэнник хомуйан ыларга механизатордар улахан дьулуурдаахтар. «Кыым»
3. Баай-дуол, ас-үөл дэлэйэ, өлгөмө; үбүнэн, баайынан-дуолунан толору хааччыллыы. ☉ Изобилие, богатство, достаток
   Бу күргүөм үлэ таһаарбыт быйаҥыттан киһи сүрэҕин үөрүүнэн сылытар сылаас-сымнаҕас салгын сайа охсо турарга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр [сахалар] олохторо сылгы, ынах төрүөҕүттэн, быйаҥыттан тутулуктааҕа. Саха фольк. Аҕалаах ийэм уонча сүөһүлэрин быйаҥынан быр-бааччы ыал буолан олорбуттара. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Ардах, самыыр (уйгубыйаҥ төрдө от үүнүүтэ хааччылларын иһин). ☉ Сильный теплый дождь (обеспечивает хороший травостой на сенокосных угодьях)
   Кутта дии курулас быйаҥмыт — Дьэ күннүө от-бурдук, чэлгийэн! Күннүк Уурастыырап
   Бүгүҥҥү халлаан, бу бүтэй былыт Быйаҥын биһиэхэ биэрэр. И. Чаҕылҕан
5. көсп., кэпс. Сиртэн хостонор туһалаах баайдар (металлар, таас чох, минераллар эҥин). ☉ Полезные ископаемые
   [Геолог — Киириккэ:] Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан уонна, баҕар, бүтүн Сойууска суолталаах сир быйаҥын булбуккунан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
   [Былыр] Баайга биир кутуу Чэй иһин хамнаска барар Дьадаҥы саха Урал, Баку Быйаҥын билигин баһар. П. Тулааһынап
   Саха сирин кистэлэҥ быйаҥын киһи-аймах туһатыгар тиэрэ тардыһан биэрэр геолог буоллар төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй?! «ББ»
6. кэпс., сэнээн. Аанньа ахтыллыбат, сэнэбилгэ сылдьар киһи оҕото. ☉ Отродье, отпрыск (о ребенке неуважаемого человека)
   Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур
   Кууһума-а! Чиэһинэй быйаҥы, Үбү да мин үөҕэ барбаппын. Сиилиибин эн курдук быйаҥы! Бар дьонтон мин туораан барбаппын. Р. Баҕатаайыскай
7. даҕ. суолт. Олус элбэх баайдаах, аһара дэлэй, өлгөм, илгэлээх. ☉ Изобильный, благодатный, богатый
   Онтон уоҕа Улам астан, Быйаҥ уулаах Былыттара, Иэтэн-ирэн, Иэнигийэн, Уһун самыыр Олохсуйда. Күннүк Уурастыырап

1. 1) лезвие, остриё; иннэ кылаана остриё иглы; сүгэ кылаана лезвие топора; 2) ость; түү кылаана ость шерсти; бурдук куолаһын кылаана ость хлебного колоса; 2. перен. лучший, отборный; киһи гиэнэ кылаана фольк. человек лучший из самых лучших # кылаан түҥэтик уст. уравнительное (по степени травостоя) разделение сенокосных угодий.

I
1.
оттоо диэнтэн бэй. туһ. [Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
От үлэтин былдьаһыктаах күннэригэр сүөһүлэрэ сыл тахсар отун кыайан оттоммот, эбэтэр улаатан эрэр оҕото суох ыал отчуту наймылаһарга күһэллэллэрэ. И. Аргунов
2. Оттоох буол, үүн (ходуһа туһунан этэргэ). ☉ Иметь хороший травостой (о сенокосном угодье)
«Хатан хаалбатаҕына, бука оттоноро буолуо», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Дохсун самыыр куттаҕына, Толоон солко оттонор, Оттон ырыа буоллаҕына, Туохтан үөскүүр, доҕоттор? И. Эртюков
II
ситим т. Инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение к сказанному в начале (а, но, однако). Уол ыллыыр, оттон кыыс истэр. Кимиэхэ да куһаҕаны оҥорбута суох, оттон олоҕор мэлдьи табыллыбат. Мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла
□ Пуойас биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун. «ХС»
III
сыһыан т. Куттааһыны, сааныыны көрдөрөр (бэйи, сэрэн). ☉ Выражает запугивание, угрозу говорящего (ну смотри, ну погоди). Оттон, киэһэ кэлбэккэ гыныаҥ, иэҥҥин хастыам
□ Оттон… Оттон… Хаһан эмэ ити тылгар түбэһиэҥ эбээт! С. Ефремов
Бэйи, оттон күлэн эр! «ХС»
2. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын, өһүргэниитин, кэлэйиитин-сиргэниитин, хомуруйуутун уо. д. а. көрдөрөр (мэлдьи күүһүрдэр интонациянан этиллэр). ☉ Выражает раздражение, досаду, обиду, снисхождение, укоризну и т. п. говорящего (всегда произносится с восклицательной интонацией)
Биирдэ сынньаннаҕым дии, оттон! Амма Аччыгыйа
Оргууй! Оттон, ылыаҥ буоллаҕа дии! С. Ефремов
Туох истиэ-көрүө баарай, оттон. А. Сыромятникова
3. Саҥарааччы кыратык олуттарыытын, муҥутахсыйыытын, саараҥнааһынын, эрэмньитэ суох, ылбат-биэрбэт эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает некоторое затруднение, сомнение, нерешительность, колебание, неуверенность, уклончивость говорящего
Эн буолан, оттон, биэрээ инибин. Н. Неустроев
Ээ, оттон, оннук ини. С. Ефремов
Оттон, ыл: ол кэннэ киэҥ буоллаҕына, эн ити бэйэҥ бэргэһэҕин миэхэ аҕал. Эрилик Эристиин
4. Этии араас дэгэт суолтатын (этэр санаа дьиҥин, бигэргэтии, сэрэйии, баҕарыы, утары этии уо. д. а. курдуктары) күүһүрдэр. ☉ Усиливает различные модальные значения высказывания (достоверность, подтверждение, согласие, продолжение, желание, возражение и т. п.)
Доҕоор, оттон үгүс соҕус түүлээхтээх этим. П. Ойуунускай
Ньиэмэһи оттон көрдүм ахан ини: өлбүтү да, тыыннааҕы да. Софр. Данилов
Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор ийэ-аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов