аат.
1. Оҥоһуулаах улахан айан суола. ☉ Трасса (дорога)
Биһиги бөһүөлэкпит тыраасса айаҕар турар. Күрүлгэн
2. Ханаалы о. д. а. тутуулары оҥорон ыытар хайысха. ☉ Направление канала, линии водопровода и т. п. Уу барар турбатын тыраассата.

1) след; следы; кыыл суол а следы зверя; сыарҕа суола следы полозьев; хайыһар суола лыжня; суолгун сабын = замести свой следы; суолун хай = прям., перен. идти по горячим следам; суолгун муннар = запутывать свой следы; 2) дорога, путь; трасса; улахан суол большая оживлённая дорога; салгын суола воздушная линия, трасса; уу суола водный путь; тыа ыллык суола лесная тропинка; массыына суола шоссейная дорога; тимир суол железная дорога; 3) путь; төгүрүйэ суол окольный путь; уһун суол долгий путь; таба суол правильный путь; соҕотох суол единственный путь; суол киһитэ путник; суолга тур = тронуться в путь; ыраах суолга хомун = собираться в дальний путь; суолгун бул = встать на правильный путь; көнө суолу тутус = следовать по прямому, правильному пути; суолтан туораа = а) давать, уступать дорогу; б) перен. быть побеждённым в чём-л.; суолун быс = а) перерезать дорогу; б) перен. разг. закрыть путь, воспрепятствовать (напр. развитию чего-л.); суолла биэр = а) уступить дорогу; б) перен. разг. дать дорогу (напр. развитию чего-л.); айан аргыстааҕа үчүгэй погов. хорошо путнику с попутчиком; 4) перен. дело; ити биллэр суол это известное дело; бу көдьүүстээх суол это полезное дело; үтүө суол доброе дело # аҕаҥ суолун солоо = идти по стопам отца; следовать путём отца; дьикти суол чудо; ир суолун ирдээ =, тор суолун тордоо = преследовать неотступно (букв. следовать по его горячим и мёрзлым следам); куһаҕан суол порок; суол аана место у входа в юрту; суола да сойбут его и след простыл; суола суох сүт = пропасть без вести (букв. без следа); сымыйа суол вздор; чэпчэки суолу батыс = пойти по пути наименьшего сопротивления; ыраахтааҕы суола уст. царская повинность.

салгын суола, авиатрасса (тустаах пууннар икки ардыларыгар салгын транспора куруутун сылдьар суола. С. с. салгын транспора куттала суох сылдьарын хааччыйар аэродромнаах, сирдээҕи тэрил-лэрдээх (радиомаякардаах, ыйар-биллэрэр бэлиэлэрдээх).)

аат. Киһитэ-сүөһүтэ суох сиргэ, айан суолун аттыгар айанньыттар хонон-өрөөн ааһалларыгар анаан тутуллар кыра дьиэ. ☉ Избушка, обычно расположенная в безлюдных местах или вдоль трасс, предназначенная для ночлега путников. Күүстээх Уйбааннаах биирдэ Бодойболоон иһэннэр, кэлээччилэр-барааччылар түһэр симиэбийэ дьиэлэригэр хоммуттар. Саха сэһ
1977
Амма Дьаама диэн симиэбийэ Амма өрүһү өҥөйө турара үһү. С. Тумат
Айаммыт суолун устатыгар симиэбийэ дьиэлэргэ, кыараҕас үүтээннэргэ …… хонуталаабыппыт. «ХС»
русск. зимовье

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах синньигэс балаһа сир. ☉ Дорога, путь, трасса. Улахан суол. Аспаал суол. Ыллык суол
□ Ленскэйгэ диэри аптамабыыл сылдьар суола баар буола охсубут. И. Данилов
Омоох суолунан иккилии таба көлүллүбүт түөрт наарта субуһан иһэллэр. Н. Габышев
Омоох суол, көнө, айан суола, ыллык суол... Син эмиэ суол арааһын кэриэтэ, дьон олоҕо араас, майгыннаспат, тус-туспа суол... В. Гаврильева
△ Уунан, салгынынан сылдьар, айанныыр сир, миэстэ. ☉ Водный, воздушный путь. Быйыл уу суола эрдэ аһылынна
□ Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
2. Айан, сырыы. ☉ Поездка, пребывание в пути
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан, суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хааллылар. М. Доҕордуурап
Кинилэр суолларын ортолоотулар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха о д. а.) ойууланан хаалар ойуу. ☉ Отпечаток, след
Кини түстэ да — хайыһар суолугар иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Боруу саҕатыгар тиийбитим, кумахха улахан тайах саҥардыытааҕы суола олорон хаалбыт. Т. Сметанин
Нөҥүө күнүгэр аһаан-сиэн, таҥаспытын, ол-бу малбытын хомунан эһэм суолун устун бардыбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ хаалбыт бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак, след чего-л.
Эх, Мишка, Мишка. Тугу оҥостон эрэриҥ буолла? Тоҕо эрэ дьүһүҥҥэр дьол сылдьыбыт да суола суох. Н. Лугинов
Дьиҥэр историяҕа олох да суола суох хаалыах киһини Распе …… үйэтиппит. ФЕВ ДьС
5. Биир туспа туох эмэ көстүү, буолуу. ☉ Действительное, вполне реальное событие, явление, дело
Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола — остуоруйа. Амма Аччыгыйа
Дьэ, үөрүүлээх суол доҕоор! Н. Неустроев
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
«Хотуой, бэҕэһээ Талкы оҕонньордоох диэки сылдьан сүрдээх суолу истэн кэллим», — диэтэ. Күндэ
6. Туспа көрүҥ. ☉ Отдельный вид, разновидность
Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох — дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох — дьабдьыгырас уонна собулҕаны тоҥсуйар суорга дылы, собону көхсүттэн сиир. Амма Аччыгыйа
Аттыгар, күөх тыаҕа, Араас суол чыычаахтар, Көҥүлү хоһуйан, Көҥүлү туойдулар. Күннүк Уурастыырап
Сарсыныгар Миитэрэй Мотуруонаҕа лааппыттан икки суол ырбаахы таҥаһын …… ылан кэлбитэ. Н. Түгүнүүрэп
7. көсп. Киһи туохха эмэ тугунан, хайдах гынан, тиийэрэ; тугу гынан ситиһэрэ. ☉ Путь, стезя; способ достижения чего-л.
Үлэ — үөрүү, үлэ — дьол, Үлэ — үүнэр, сайдар суол. Эллэй
Биһиги таба суолга турар эбиппит. И. Федосеев
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
Былаас, балаһыанньа «минньигэһэ» Туоскуну абылыыр. Туоскун карьера оҥостуу суолугар үктэнэр. «ХС»
8. көсп. Киһи бүтүн олоҕун эбэтэр ханна эмэ сылдьарын устатыгар тугу оҥорбута, оҥороро. ☉ Жизненный путь; направление деятельности
Олох суола оруоса сибэккинэн тэлгэммэтэх диэбиккэ дылы, кини элбэх эриирдээх-мускуурдаах олоҕу олорон ааспыт. Ф. Софронов
Елена Иннокентьевна көнө суолга таһаарбыт дьоно олус элбэхтэр. «Кыым»
Онтон үтүөрэн тахсаат, бойобуой суолун танковай биригээдэтин кытта кыайыыга тиийэ салҕаабыта. «Кыым»
♦ Суола сойбут (тоҥмут) — 1) суох буолбут, мэлийбит. ☉ соотв. и след простыл
Көрбүтүм, хайыы-үйэ суоллара тоҥмут! И. Данилов
Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит. «ХС»
Мин таһырдьа ыстанан тахсыбытым да, уолаттар суоллара хайыы-үйэҕэ сойбут этэ. С. Сарыг-оол (тылб.); 2) өлбүт. ☉ Умер, скончался
Аныаха дылы тыыннаах үһүө. Суола тоҥно ини. А. Сыромятникова
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната кыбдьыгыраамахтаабыт. «ХС». Суолбут икки аҥыы — өйбүт-санаабыт олох тус-туһунан, бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүтүн табыллыбат диэн этии. ☉ Разойтись во взглядах, обнаружить полное несогласие в чм-л. (букв. у нас разные дороги)
[Михаил — Николайга:] Бар! Киэр бар! Аны эн миэхэ наадаҥ суох, киэр бар, эн биһикки суолбут икки аҥыы! С. Ефремов
Суолгун көннөр көр көннөр. Чэ, оччоҕо билигин Чаҕыл Иванович биһикки суолбутун көннөрө турдахпыт. «ХС»
Чэ, туох буолуой, ол чөҥөчөк үрдүгэр сынньана түһүллүө уонна суолу көннөрүллүө. «Кыым». Суолгун сабын — буруйданар, түбэһэр дьыалаҕыттан куотунан, ону кэрэһэлиир тугу эмэ суох гын эбэтэр тугу эмэ толук аҕал. ☉ соотв. заметать следы
Деомид Бакланов …… биир киһини булбутун, ол киһи тыынынан бэйэтин суолун саптынаары гынарын кэпсээн биэрэр. Н. Якутскай
Ол гынан киһилии бырастыылаһан, миигин бэлэҕинэн симиир, көрдүҥ дуо? Харчынан! Суолун сабыннаҕын көр эрэ! И. Чаҕылҕан. Суолла ас (арый, солоо, үктээ) — туох эмэ саҥаны төрүттээ, саҕалаа. ☉ Быть основателем, зачинателем чего-л. (букв. открыть дорогу)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. В. Кейметинов, А. Кривошапкин литература киэҥ толоонугар тус бэйэлэрэ суол үктээн киирдилэр, айымньыларын бэчээттэттилэр. АНТ ДьҮС
Уруй дуу, саха кыыһа! Уруй, ылбыт уордьаҥҥар: Хаһан да күндү буолаллар Суол аһар бастакылар. «ХС». Суолла биэр — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар мэһэйдэһимэ, туора турума. ☉ Не мешать кому-л. что-л. делать
Суолун (оннун) буллар көр буллар. Айан суолун тут көр айан. Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Күһүнүгэр Аркашалыын тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо көр ир II. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Тоҥ суолбун тордонон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Кэ- тит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) көр кэтит. Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай
◊ Суол аана көр аан I
Суол аанынааҕы ороҥҥо Быргый ийэтэ Мааппа эмээхсин, ыалдьан өлөөрү ынчыктыыынчыктыы, хамсаабакка-имсээбэккэ, сээкэй эргэ нэк тыытырхайыгар сууланан көппөх тахсан сыппыта. Күндэ
Сыппа оҕонньор Халытарга олох маһын тура охсон биэрдэ, бэйэтэ суол ааныгар баар мас кыстыыр диэки сукуҥнаата. И. Никифоров
Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН. Суол туруута — кыһын өрүс, күөл мууһа үрдүнэн сылдьарга, айанныырга сөп буола тоҥуута. ☉ Достаточное промерзание рек, озёр для прокладки зимней ледовой дороги
Эн күһүн суол туруор диэри манна соҕотоҕун олорон эриэҥ этэ. Суол турдаҕына дьоҥҥун көһөрөр бырайыаһы, суточнайы, подьёмнайы барытын толору төлүөхпүт. Р. Кулаковскай
Суол турдаҕына кэлии-барыы элбиэҕэ, оччоҕо ааһааччылар үксүөхтэрэ. «ХС». Тиһэх суол — киһи өлөн ииҥҥэ киириитэ, көмүллүүтэ. ☉ соотв. последний путь (о похоронах)
Аны мантан инньэ тиһэх суолгар аттанаргар хомуннахха эрэ табыллыыһы. Н. Лугинов
Аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги оскуола бүтүннүүтэ …… тиһэх суолугар атаардыбыт. «ХС». Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллык суол. ☉ Железная дорога
Оччотооҕуга кинилэр тимир суолунан айаннаабыттар. Суорун Омоллоон
Уоран богуон анныгар кытаахтаһан, тимир суол устун Мундербегы көрдөөн Ташкент, Фергана куораттарга …… сылдьыбыта. Эрилик Эристиин. Сыарҕа суола — сыарҕа үчүгэйдик халтарыйар гына түспүт хаар, хаар суол. ☉ Санный путь
А.П. Серебровскай 1929 — 30 сыллардаах кыһын Алдаҥҥа сыарҕа суолунан тиийэн кэлэ сылдьыбыта. ЯАМ СД
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Ыраахтааҕы суола эргэр. — былыр сылга биирдэ харчынан ылыллар нолуок. ☉ Царская повинность
«Оттон ыраахтааҕы суолугар бу баар», — отуу ойоҕоһуттан тэрэпиискэҕэ сууламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан көрдөрөр. Амма Аччыгыйа
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай. ДТС йол, тюрк. йол, юл, ёл, чол, дьул

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’

аат.
1. Сир үрдүнэн үөһэ көстөр куйаар барыта, урсуна. ☉ Небо, небеса
Халлааҥҥа болоорхой тоҥ былыт көтөр. Н. Якутскай. Күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн, Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Халлаанныын, уулуун, дьэрэлийэн, Көрүөххэ тоҕо үчүгэйэй!.. И. Гоголев
2. Күн-дьыл туруга: ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала, о. д. а. ☉ Погода
Ычча, халлаан тымныйбыт. В. Гаврильева
Дьэ, сүгүн ыстарбат халлаан буолла. П. Егоров
♦ Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан фольк. – аҕыс дьапталҕалаах, араҥалаах халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ араҥалаах дэнэрэ). ☉ Небо в восемь рядов, восьмислойное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан алын кырыытыгар [Үрүҥ Аар тойон баара]. П. Ойуунускай
Субу аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан …… Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Аһаҕас халлаан анныгар көр аһаҕас. Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар, хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
[Айанньыт кэпсиир] Сорохпут аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов. Былыттаах (күннээх) халлааҥҥа быкпатах көр былыт. Кыыстара былыттаах халлааҥҥа быкпатах мааны оҕо эбитэ үһү. <Киэҥ> халлаан киһитэ (дьоно, кыыла) кэпс., сэмэ. — тугу да сатаабат, мэник, оттомо суох киһи (абарбакка сымнаҕастык этэргэ тут-лар). ☉ соотв. не от мира сего (букв. человек неба). «Оо, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии!» Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно! Бачча үчүгэйгэ сатаан киһилии олорбот диэн! Н. Лугинов
Мойот ыттары сатаан салайбат, халлаан киһитэ. Т. Сметанин
[Харитон оҕонньор:] Ыйыппакка ыллыҥ дуо, ол аата, уорбуккун! Чэ, быһата, халлаан кыылын курдук киһи улаатан эрэҕин! И. Семёнов
Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) көр көт I. Оттон били тойон Суут Балаахыр албын өйүгэр үктээн биэрбитин өйдөөн, сиргэ тимириэҕин сир кытаанах, халлааҥҥа көтүөҕүн халлаан ыраах буолар. ҮҮА
Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора. Баай, мэник иккигэ муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Мэҥэ халлаан — муҥура биллибэт үрдүк халлаан. ☉ Высокое вечное небо
Иннибэр …… сыгынньах сымара таастаах үрдүк араҕас хайалар мэҥэ халлаанныын аалсыһаллара. Софр. Данилов. Саппахтаах сатыы маҥан халлаан фольк. — лоскуй былыттардаах, намтаан көстөр өлбөөркөй халлаан. ☉ Мутно-ватное, белёсое низкое небо с клочковатыми облаками
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) көр сир II. Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобутугар көмөлөспүккэр ийэлээх аҕата сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС»
Сэттэ халлааны сууһар көр сууһар. [Өкүлүүн] сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон». Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут көр уллуҥах. Оҕо үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Халлаан балык өлө буолуута — халлаан сырдыы-сырдаамына гынан эрдэҕинээҕи кэмэ. ☉ Время перед началом рассвета, предрассветные сумерки
Саха дьоно халлаан балык өлө буолуута диэн тыллаах буолааччылар. Айталын
Халлаан бүтэйинэ — күн бүтэйинэ диэн курдук (көр бүтэйинэ). Сарсыарда халлаан бүтэйинэ туран ыкса киэһэҕэ диэри сыыдам табатынан күндү түүлээҕи сойуолаһар. ҮҮүДь. Халлаан бэлиэтээтэ — саас кэлэн, сылыйыан иннинэ, быстах кэмҥэ күн уота итийэн ириэрэрин, от-мас төрдүн, суолу быһа сиирин, таммаҕы таммалатарын этэллэр. ☉ Кратковременное потепление перед наступлением весны, во время которого начинается капель с крыш, деревьев (букв. небо пометило; по народным приметам, это означает, что через месяц устойчиво потеплеет)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда. В. Яковлев. Халлаан дьыалата — туһата суох, таах хаалар туох эмэ (хол., үлэ). ☉ Бесполезное дело. Дмитриев оту субууттан кэбиһэргэ эппитин холкуостаахтар сөбүлүү истибэтэхтэрэ. «Халлаан дьыалата, — дэһиспиттэрэ сорохтор, — от тохтон хаалыан сөп». «Ленин с.». Халлаан суруга — элбэх алҕастаахтык, сыыһа толоруллубут, дьиҥэ суох докумуон. ☉ соотв. филькина грамота (букв. небесное письмо)
Ол кини ыыппыт «докумуона» диэн — халлаан суруга. НАГ ЯРФС II
Халлаан суруксута — 1) көр суруксут. Сахаар, бу туох халлаан суруксутун миэхэ сирдээн аҕаллыҥ? И. Гоголев; 2) ким да көмөтө суох бэйэтэ ааҕар-суруйар буолбут киһи. ☉ Научившийся читать и писать самостоятельно, самоучка
Кини оҕо эрдэҕинэ оскуолаҕа үөрэнэн көрбөтөх эбит. Онон кинини, кини тэгил дьоннорун барыларын ааттыылларын курдук, халлаан суруксута диэн ааттыыллар. А. Бэрияк
Баһылай Уһунуускай халлаан суруксута этэ. СТТТ. Халлаан сырыыта — туох да туһата суох, кураанах, халтай сырыы. ☉ Напрасная, бесполезная поездка (букв. небесная поездка)
Бүгүн куоракка киирэн наадабытын булбакка таҕыстыбыт, халлаан сырыыта буолла. НАГ ЯРФС II
Үчүгэйдик тэриммэккэ эрэ, кыһыҥҥы айаҥҥа барар халлаан сырыыта этэ. В. Арсеньев (тылб.). Халлаантан аста кэтэс — туох эрэ чуолкайа суоҕу, биллибэти наһаа өр кэтэс, күүт. ☉ соотв. ждать у моря погоды
Халлаантан аста кэтэһэн олорумаҥ. Хал- лаантан түс көр түс I. [Ойуурап:] Ас халлаантан бэйэтэ түспэт, киһи үүннэрэр, киһи оҥорор. С. Ефремов
Киһиэхэ барытыгар биллэрин курдук, ас-таҥас халлаантан түспэт. И. Аргунов. Халлаантан ыл — туохха да олоҕурбакка, сигэммэккэ суоҕу, буолбатаҕы эт, кэпсээ. ☉ соотв. брать что-л. с потолка (букв. брать с неба)
Оттон киһим буоллаҕына, киһи куйахата күүрэр араас сыыппараларын, бырыһыаннарын халлаантан ылан эттэр этэн истэ. «Кыым». Халлаан тыла (тойуга) — мээнэ, онно суох тыл, кэпсэл буолбат тыл, солуута суох тыл. ☉ Вздор, чепуха, глупости; ерунда на постном масле
Халлаан тылын тыллаһыма, Хаанныыр адьас сатаммат, Иирбит киһиҥ хааны көрөн, Эбии бэргиир идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ төрүт. А. Сыромятникова
«Халлаан уолабын» дэнэн Халлаан тылын тылласпыппын, Аҕам үтүөтүн мэлдьэһэн, Алҕастык да саҥарбыппын. Урсун. Тэҥн. хой баһа тыл; хойгур тыл. Халлаан уола түөлбэ. — мэник оҕо. ☉ Озорник, шалун (букв. небесный мальчик)
Кыра сурдьум, дьэ, халлаан уола. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Арыгы испит киһи дьону дэҥниэм диэн сэрэнэн бэрт! Хата, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолуо. Софр. Данилов
Халлаан хара сааппаһа (тыала) көр сааппас. Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыала Кыыһырбахтыы сатыылаан, Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап. Халлааны дайбатыма кэпс. — онно суоҕу, сымыйаны кэпсээмэ, сымыйалаама. ☉ Не сочиняй, не пори чушь
Халлааны дайбатыма, доҕор! Оҕонньор арай түөһэйбит буоллаҕына, Олоохуна дьэллигэр оҕотун биэрээ ини. Күннүк Уурастыырап
Халлааны ититэн тахсаллар көр итит. Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон. Халлааным хараҥарда — туохтан эрэ олус куттанным, уолуйдум. ☉ соотв. небо с овчинку показалось
Көҥүһү туоруур муостаны сыыһа үктээммин халлааным хараҥара сырытта. НАГ ЯРФС II. Халлаанынан сырыт — ыра санааҕа наһаа бас бэринэн, дьиҥнээх олохтон тэй, тэйэ быһыытый, аатыгар эрэ киһи аатыран сырыт. ☉ соотв. витать в облаках. Халлааны саҥарыма — туһата суоҕу, мээнэни саҥарыма. ☉ Не говори вздор, не мели чепуху
Халлааны саҥара олорума. НАГ ЯРФС II. Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн сырыт — кимиэхэ, туохха да туһата суох буол (хол., кырдьан, мөлтөөн-ахсаан). ☉ Быть немощным — только слава, что человек
Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан Чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) — хаалар тылы этэр; солуута суоҕу саҥарар. ☉ Нести всякую чушь; молоть вздор, чепуху; нести ахинею
«Чэ, Григорий», — диэтэ Ирина, — «күтүр булкулла итирэн баран, аны халлааны туойара буолуо» — диэн кыбыста саныы олорон. Д. Таас
Түөрт уоннаах диэн миигин этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! С. Руфов
Халлааны тыллаһыма, доҕоор, итинтикэҥ сүктээри сылдьар. Н. Апросимов. <Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт — барытыттан маппыт, барытын куоттарбыт, кураанаҕы кууһан хаалбыт. ☉ соотв. остаться с пустыми руками. Халлааны хастыыр — мээнэни, солуута суоҕу, онно суоҕу саҥарар. ☉ Говорить глупости, нести околесицу
«Дьэ, бээ мин киһим туран тугу туойар эбит, эмиэ куолутунан халлааны хастыыр дуу, хайыыр», — диэн кэтэһэ саныы олордум. «Кыым»
«Ол олордубут мастаргыт ханна үүнэн чэлгийэн туралларый?» — диэн саҥалар иһилиннилэр. «Тохтоо, доҕор, халлааны хастаама», — диэн киһибин бүрүүкэтиттэн тардыалаатым. «Кыым». Халлаан эрэйэ — туһата суох үлэ, дьарык, кураанахха эрэйдэнии. ☉ Пустая трата труда, времени, энергии, усилий
Биһиги киһибит, манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай
Булт төрүт суох. Халлаан эрэйэ буолсу. А. Фёдоров. Халлааҥҥа тиийэ хай- ҕаа — кими, тугу эмэ олус, наһаа хайҕаа, арбаа. ☉ соотв. возносить кого-л. до небес
Аахтыҥ дуо, Өлөксөөс? Миигин халлааҥҥа тиийэ хайҕаабыттар дии. В. Гольдеров. Халлааҥҥа туойан кэбистэ — тугуттан эрэ букатын матта, тугун эрэ аны эргиппэттии сүтэрдэ (былыр баай сахалар, үөһээ айыыларга диэн ааттаан, үөр сылгыны илин диэки мээнэ үүрэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол үүрэллэригэр таҥараҕа махтанан, ыллаантуойан, алҕаан атаараллар эбит. Бу этии онтон төрүттээх). ☉ Терять что-л. безвозвратно (букв. он отпел в небо — данное выражение связано с древним обычаем посвящать небесным богам табуны лошадей, которые гнали на восток навсегда
При посвящении пели богам хвалебный и благодарственный гимн). Биир киһи хас да сүөһү сүтүктэммит. Суукка ыҥырбыттар. «Хайдах бачча элбэх сүөһүнү халлааҥҥа туойан кэбистиҥ?» — диэбиттэр. «Кыым». Халлааҥҥа хаалла — туһата суох буолла, таах хаалла. ☉ Остаться невостребованным, нереализованным, невыполненным (о предпринятом, но не доведённом до конца деле, мероприятии и т. д. — букв. остался в небе)
Үөрэнэн иһэрим халлааҥҥа хааллаҕа. Н. Түгүнүүрэп
Мин холонуум халлааҥҥа хаалбыта. И. Тургенев (тылб.). Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка (ураҕастаммыкка) дылы — таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) диэн курдук (көр таҥара)
◊ Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан көр аҥаарыйар
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Добун маҥан халлаан көр добун. Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Дьолуо маҥан халлаан көр дьолуо II. Бу көстөр күөх маҥан халлаан анараа өттүгэр, Уруйдаах добун туйгун дьолуо маҥан халлаан Үрүт өттүгэр олорор. Ньургун Боотур
Килбиэннээх (килбэйэр) <киэҥ> халлаан көр килбиэннээх. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан, …… ойуур барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
Киҥкиниир киэҥ халлаан көр киҥкинээ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэлэлдьиппит Уордаах уот кыргыһыы кэнниттэн Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах Аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
Күндүл халлаан көр күндүл. Үрдүк күндүл күөх халлаан, Үөрэ-көтө айхаллаан, Сырдык-тыргыл күн тыгар, Сыллыы-ууруу сыдьаайар. Күннүк Уурастыырап
Күөх маҥан халлаан көр күөх I. Бу үөһэ көстөр күөх маҥан халлаан Үрүт өттүттэн айыллан түспүппүт. Ньургун Боотур
Күөх халлааны кырсынан Көтөр аал хоту кылбайар. С. Васильев
Кылбар маҥан халлаан көр маҥан. Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай
Кыырай халлаан көр кыырай II. Үөр холууп өрө ытыллан Кыырай халлааҥҥа көтүүтэ. П. Тобуруокап
Кылбалдьыйа кый үөһэ Кыырай халлаан оҕото Кыйа көтө көттө Кыһыл тумус хопто. Т. Сметанин
Өндөл халлаан көр өндөл. Эн үктэлэ суох өрөгөйдөөх өндөл халлааҥҥар Кынат кытаанаҕын оҥостон кыһыыра көттүм. С. Данилов
Бу өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, оргууй хааман иһэбин. А. Кривошапкин (тылб.)
Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан миф. — үөһээҥҥи айыылар олорор сирдэрэ (барыта тоҕус халлааҥҥа олороллор). ☉ Место (небо), где живут верхние божества — айыы (букв. девятое небо). Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Өйдөөн истэн тур эрэ Бу мин диэтэх киһи этэр тылбын!.. Ньургун Боотур
Тоҕус халлаан кэрдиистэрэ хас биирдиилэрэ норуот быһыы-майгы, өй-санаа өттүнэн сайдыытын кээмэйинэн буолар. «Кыым»
Биһиги айыыларбыт тоҕус халлааҥҥа олороллор. А-ИНА БТ
Тохсус добун маҥан халлаан көр тохсус II. Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, Тиҥилэх кэтэҕин курдук Тиэрэ ханарыйан тахсан, Күөх чаалай уотунан Күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай
Үрдүк мэҥэ халлаан көр мэҥэ III. [Этиҥ] Үрдүк мэҥэ халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс төгүрүк хонон баран, Үрдүк мэҥэ халлааныгар Үс күлэр өркөн өргөстөөх, Үөрбэ чаҕаан уоттаах [күнэ] Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсыыта. П. Ойуунускай
Күн уоттаах аламай мэҥэ халлаан Күдэн буруону кыыһа бүрүннэ. И. Егоров
Халлаан күөх көр күөх I. Уһун ураҕаска халлаан күөх былаах тэлимниир. Н. Габышев
Чороон от сибэккилэрэ үксүн хараҥа күөх эбэтэр халлаан күөҕэ өҥнөөхтөр. МАА ССЭҮү
Халлаан оройо көр орой II. Уохтаах этиҥ үөһэ халлаан оройугар абарбыкка дылы лүһүгүрүү түһэр. А. Сыромятникова
Биһиги «яктарбыт» тутуспутунан «мессердэргэ» саба түһээри халлаан оройугар сырылаатылар. НТГ СУоС
Халлаан сиигэ көр сиик II. Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап. Халлаан сиксигэ — халлаан кырыыта, саҕах. ☉ Горизонт
Ийэ суор илин халлаан сиксигин диэки көтөн быластана турда. Амма Аччыгыйа. Халлаан суола — көтөр ааллар (сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр) халлааҥҥа салгынынан көтөр суоллара. ☉ Воздушная трасса
Буор суол, аспаал суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола… Сыыйыллар, сундулуйар, эргийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Халлаан сырдыыта — күн тахсан, халлаан сырдаан эрэр кэмэ. ☉ Рассвет
Түүнү ол курдук туорааммыт, халлаан сырдыыта дойдулаатыбыт. Амма Аччыгыйа
Пьер Можайскайга халлаан сырдыыта тиийбитэ. Л. Толстой (тылб.)
Халлаан тааһа көр таас I. Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыыһатын уонна үрдүн курдары түһэн араадьыйаҕа кэтиллибит. ЭБЭДьА. Халлаан умайыыта — халлаан кыһыҥҥы түүҥҥэ сардаҥаланыыта, араас өҥнөнөн дьиримнээн көстүүтэ, дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние. Быйыл хоту халлаан умайыыта хаһааҥҥытааҕар да элбэҕин бэлиэтииллэр. Халлаан ыйа — халлааҥҥа ый үүнүүтүнэн, бараныытынан ааҕыллар ый хонуга. ☉ Месяц (по лунному календарю)
Былыргы саха ыйын хонугун халлаан ыйа бараныытынан ааҕар эбит. КАЕ НТ. Халлаан эҥийэтэ — халлаан саҕаҕын үрдэ. ☉ Небосклон
Эҕэрдэлээх илин халлаан эҥийэтин диэкиттэн Иэйэхсит хотун Илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин. Ньургун Боотур. Халлаан эттиктэрэ астр. — астрономия үөрэҕэ чинчийэр космическай эбийиэктэрэ (хол., планеталар, кометалар, сулустар, галактикалар). ☉ Небесные тела. Күн — халлаан эттигэ
□ Халлаан эттиктэрин кылгас долгуннаах спектрограммалара …… дьоһуннах иһитиннэриини биэрэллэр. «Кыым». Хандыа маҥан халлаан көр хандыа
ср. др.-тюрк. халыҕ ‘небо’, маньчж. галган ‘чистое ясное небо’