прил. тыыммат буолбут, ол-бүт; бездыханный труп тыыммат буолбут өлүк.

1. 1) труп (человека); 2) дохлая, павшая скотина; падаль; 3) малосильный, изнурённый скот; кляча; 4) устойчивая облачность без дождя; өлүгүн ыраастаан түһүөҕэ дождь выпадет после того, как разойдутся (эти) облака; 2. сонливый, тусклый, невыразительный (о лице); вялый; влүк сүрэх неисправимый лентяй.

1. 1) кость || костный; уллук уҥуоҕа бедренная кость; сото уҥуоҕа берцовая кость; бас уҥуоҕа черепная коробка, череп; уҥуох мээккэтэ костная мука; уҥуох сэллигэ костный туберкулёз; 2) останки; прах; тело (умершего); труп; өлүөхсут уҥуоҕа прах покойного; киһи уҥуоҕа а) надгробный памятник; б) могила; в) кладбище; уҥуох тут = похоронить кого-л.; 3) косточка; вишня уҥуоҕа вишнёвая косточка; 4) рост; уҥуоҕунан орто киһи человек среднего роста; намыһах уҥуох низкий, маленький рост; 5) остов, каркас; 2. костлявый; худой; уҥуох илии костлявая рука.

с. 1. (по гл. вскрыть) арыйыы; мед. аһан көрүү; вскрытие трупа мед^ өлүгү аһан көрүү; вскрытие месторождений горн. хостонор баайдаах сирдэри арыйыы (хостоо-ру); 2. (по гл. вскрыться 2) эстии, дьуххарыы; вскрытие рек весной саас өрүстэр эстиилэрэ.

I
1. аат.
1. Өлбүт киһи. ☉ Труп (человека)
Хабырыыс уонна Ширшов милииссийэ өлүктэрин көтөҕөн оскуолаттан таһаараллар. Н. Якутскай
Хаан билик буолбут убайын өлүгүн көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев
2. Охтубут, өлбүт сүөһү, кыыл. ☉ Падаль, павшая скотина, дохлое животное
Өлүгү үтэлэммит, Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу-хоту суксулдьуйар, Собулҕа, өлүк сойуолаһар, Хааҥҥа, бөлүөххэ хамаҕа Хамныыр оботтоох далаҕа [суор]. Болот Боотур
3. көсп. Ыалдьан, кырбанан о. д. а. үтүөрбэт гына эмсэҕэлээбит, эчэйбит, мөлтөөбүт киһи. ☉ Увечный, калека
Мин буоллаҕына, бу быһыта сынньыллан-сынньыллан киһи аатыттан аастым, киһи өлүгэ буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Ылдьаам тыыннаах өлүккэ кубулуйбута. «ХС»
2. даҕ. суолт. Улугурбут, өлбөөрбүт көрүҥнээх (сирэй туһунан). ☉ Тусклый, серый, безжизненный (о лице)
Өлүөрсүтүөр бэйэтэ Өлүк дьүһүннэннэ, Уохтаах-күүстээх бэйэтэ Удьук-садьык буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй өлүк сирэйдээх араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүк сүрэх кэпс. – күөх көппө, сүрэҕэ суох. ☉ Неисправимый лентяй. Өлүк сүрэхтээх киһи эбиккин
◊ Өлүк көтөх эргэр. – кимтэн эмэ бэйэтэ өлбүт сүөһү этин ыл уонна тугунан эмэ ону төлөө. ☉ Принимать от кого-л. часть павшей или добитой скотины, оплачивая чем-л.
др.-тюрк. өлүх, уйг. өлүк, тув. өлүг
II
аат. Халлаан уһуннук ардаҕа суох былытырыыта. ☉ Устойчивая облачность без дождя
Өлүгүн ыраастаан [ардах] түһүөҕэ. ПЭК СЯЯ

I
туохт.
1. Эти кырбастаа, быһыта оҕус (быһаҕынан эбэтэр сүгэнэн). ☉ Рубить, разрубать мясо, дичь
Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Киһилэрэ үрэх көҥүһүттэн икки моонньоҕону тиэрэ тэптэрэн, үргээн, эттээн күөстээбит этэ. ЛНН АДь
Улахан кыылы бултаатахтарына өбүгэлэрбит кыыл уҥуоҕун алдьаппат туһугар быһаҕынан сүһүөхтэринэн аҕыс мүһэҕэ арааран эттииллэрэ. БББ
2. Туохтан өлбүтүн билээри өлүгү бысталаан көр. ☉ Анатомировать (труп)
Улуу худуоһунньук, инквизиция уордайар кутталыттан кэрэйбэккэ, кистээн өлүктэри эттээн көрөрө. АЕВ ОҮИ
Аҕыйах хоноот, өлбүт киһини эттииргэ Дьокуускайтан луохтуур уонна сэтээтэл тахсыбыттара. В. Короленко (тылб.)
3. көсп., кэпс. Кими эмэ күүскэ охсуталаа, кырбаа. ☉ Наносить побои кому-л., бить, избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
[Сиидэркэ] оҕуһу күрүө тоһоҕотунан харса суох эттээбит. И. Гоголев
[Чысхаан] били киһитин бокуойа суох аҥаар илиитинэн хабарҕатыттан ылан баран, эттээбитинэн барда. В. Чиряев
♦ Сирэйин эттээ көр сирэй
Сымыйаччы киһини сирэйин эттээн биэрэр эмиэ майгы быһыыта. И. Гоголев
II
туохт. Кимиэхэ эмэ төлөбүргэ, харчыга уларсык биэр (көлөнү). ☉ Давать кому-л. напрокат что-л. (напр., рабочий скот). Бүлүүлээн иһэр дьоҥҥо икки көлүүр атын эттээтим
□ Мэхээлэлээххэ дэлби чэйдээн, [табаларбын] эттээн кэллим. Суорун Омоллоон

1) умирать; кончаться; погибать; өлбүт киһи а) мертвец, покойник; б) перен. пропащий человек; өлөр өлүү неминучая смерть; өлөр өстөөх смертельный враг; өлөрү кыайбыт победивший смерть; өлбөт үөстээх живучий; өлөр быатыгар к несчастью (букв. к смерти); өлөр тиллэр мөккүөрэ (или икки ардынан ) между жизнью и смертью (находиться, быть); өлөн хаал = умереть; өлөн баран= (или быһын =) вымирать; өл да төрөө хоть умри (но найди, доставь и т. п. кого-что-л.); өлө-өлө тилин= оказаться на волоске от смерти (букв. умирая, воскресать); өлөөрү сыт = находиться, лежать при смерти; өлөр охтуутун оҕутта его сразила смертельная болезнь; өлөөрү гын = а) находиться при смерти; б) перен. оказаться в тяжёлом, критическом положении; өлбүккэ үөн үөрэр погов. мертвечине черви радуются; өлбүт өлбүтүнэн , өлбүтү кытта өлөр суох поел. мёртвым смерть, а живым живое; өллөхпүнэ сиэбит да суорум тиэрдэр үһүө погов. не доставит меня (туда) и ворон, съевший мой труп (о невозможности добраться до далёких краёв); өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа после смерти дух мой обо мне плачем напомнит (говорится при сильной обиде или перед долгой разлукой); өлөн көрөн өлөрү билбит суох посл. никто на время не умирал, чтоб (только) познать смерть; өлөн эрэр өлөнтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку (соотв. утопающий за соломинку хватается); өлөр саҥатын саҥарда он закричал благим матом (букв. завопил предсмертным воплем); моҥнон өл = повеситься; бэйэҕэр тиийинэн өл = кончать жизнь самоубийством; 2) блёкнуть, увядать (о растениях); от өлбүт трава (скошенная) увяла # аччык өл = проголодаться; искэр өл = страдать поносом; күн өлбүт произошло затмение солнца; өлбөт мэҥэ уута фольк. живая вода; өлө итир= быть вдрызг пьяным; өлө куттан = испытать ужас; өлөн бар= уходить в подавленном состоянии (от печального известия, тяжёлого разговора и т. п.); өлө оонньоо= попадать в тяжёлое, критическое положение; өлөр иһээччи горький пьяница; өлөр өлүү ааҥнаата нагрянула беда, свалилось несчастье; өлөр суола это его задевает за живое; хараххар өл = заболеть — о глазах.