I и. д. от уһун = плавание (на чём-л. плавучем, обычно по течению); борокуотунан устуу плавание на пароходе; кус устуута плавание уток по реке # өрүс (или муус )устуута вскрытие реки.
II и. д. от уһул = в разн. знач. снятие; үлэттэн устуу снятие с работы; куоппуйаны устуу копирование; киинэҕэ устуу киносъёмки; фотографияҕа устуу фотографирование.

аат., эмт. Этисиини, ханнык эмэ уорганы арыйан эмтээһин (бааһы сууйуу-сотуу, ыалдьыбыт уорган киинин ылан быраҕыы). ☉ Лечебная помощь, выражающаяся в непосредственном механическом воздействии на ткани, органы (обработка ран, удаление, вскрытие патологического очага), операция
Эпэрээссийэ төлөбүрдээҕин үрдүнэн эмкин-томкун эмиэ бэйэҥ атыылаһар үһүгүн. Сайа
Оттон эпэрээссийэтэ суох эмтээн көрүөххүтүн. В. Иванов
Татыйаас хараҕар эпэрээссийэ оҥортордо. МСС ДЭ

1. эһин диэнтэн хай. аата. Кыһалҕа, эрэй эстиитин, Кыра дьон дьолун туой! Күннүк Уурастыырап
   Кыа хааннаах кыргыстан, Эстииттэн элиллэн, Ол Эр Соҕотох бу сиргэ кэлбитэ. Эллэй
   Иэдээҥҥэ, эстиигэ тиэрпитэ Үрүҥ саар хос бастаах өрүөллээх торуона. С. Васильев
2. Күүһү-уоҕу, сыраны сүтэрии. ☉ Потеря силы, энергии, изнеможение
   Сырасылба эстиитэ диэн хайдаҕын үчүгэйдик билэр. С. Никифоров
   Бу манна мин тэстим тилэҕим тириитин, Бу манна мин биллим күүс-сыра эстиитин. А. Абаҕыыныскай
   Үһүс омурҕаҥҥа Дьэкиимим биирдэ олоро түһүө баара дуо? Киэһэнэн эстии бөҕө буолла. Э. Соколов
3. Тоҕо көтөн баран тахсыы (хол., булкаан туһунан). ☉ Извержение (о вулкане)
   Везувий булкаан эстиитэ олус соһумар этэ. Н. Якутскай
   Булкаан эстиититтэн былыр лааба халыйбыт. БИГ ӨҮөС
4. Эстэр сэп сэрээтин эһии. ☉ Разрядка оружия выстрелом
   «Кэлим элбэх кэлгиэлээх Кэтириининискэй доруобун Эҥсилгэннээх эстиитэ эккэ эрэ», — дэһэллэр. С. Данилов
   Суох буоллун сэрии сибиэнэ, Тэргэн эстиитин дирбиэнэ. Күннүк Уурастыырап
   Эстии күүһүттэн сирбит титириир. И. Егоров
   △ Иитиллибит булт сэбин иитиитэ төлөрүйүүтэ, төлө барыыта. ☉ Разряжение охотничьей снасти
   Бары сохсолор эстиилэрин бириинсибэ биирдэр. ТСКБ
5. Өрүскэ саас муус барыыта. ☉ Вскрытие реки, ледоход
   Өрүс эстиитэ — кэтэһиилээх да буоллаҕа. «ХС»
   Лена мууһун эстиитэ, От-мас тыллан кэлиитэ Кэрэ күндү сэгэрбин Кэтэспитим — кэлбэтиҥ. Эллэй
   Саас өрүс эстиитигэр, куорат дьоно муус устарын көрөөрү өрүс хааһыгар киирэннэр, төттөрү-таары хаамсар үгэстээх этилэр. Р. Кулаковскай
   ♦ Имири эстии — дьиэ кэргэнтэн биир да киһи хаалбакка бары өлүүлэрэ. ☉ Массовая гибель людей (напр., всех членов семьи во время Ленинградской блокады)
   [Таня Савичева тылларын] Санаан кэлиҥ Дьиэ кэргэн имири эстиитин, Дириҥ кутурҕан сүрэҕи ааларын. И. Федосеев

I
1. аат., кэпс. Эбиэккэ миин кэнниттэн бэриллэр итии ас. ☉ Обеденное блюдо, следующее за супом, второе
Дьолго, ас биэрээччи соҕотох: миин да баһар, торуой да биэрэр, хомпуот да кутар. Р. Баҕатаайыскай
[Пётр Иванович] мииниттэн аҕыйах ньуосканы амсайбыта, торуойуттан олох да көҕүрэппэтэҕэ. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., кэпс. Иккис (хол., суорт, сир кылааһа). ☉ Второй (напр., сорт, земельный класс)
[Баай Байбал:] Эн эһэҥ, аҕаҥ, эһэҥ эһэтэ, эһэҥ эһэтин аҕата хаһан даҕаны торуой кылаас сирин сирдэммиттэрин …… истэ илигим. П. Ойуунускай
Бастыҥ окко наадыйбаппын. Торуой от сөп. М. Доҕордуурап
Торуой суорт эт муунтата уон түөрт харчы. М. Горькай (тылб.)
△ Орто, туйгун буолбатах. ☉ Удовлетворительный
Мин Москубалаары олоробун. Туругум торуой соҕус. «Чолбон»
русск. второе
II
аат., эргэр., хаарты. Саҥа холуода хаартыны арыйарга түһээн төлөбүр; буокканан күндүлээһин иһин хаһаайыҥҥа хаартылыыр дьон сүүйүүтүттэн тустаах төлөбүр (бытыылката — 5 солк.). ☉ Таксовая плата за вскрытие новой колоды игорных карт; карточный оброк; определённая плата хозяину за угощение водкой (бутылка — 5 руб.) с выигрыша участников игры. [Ньукулай:] Хараҥата бэрт буолсу, ыл, Дьөгүөссэ, торуойга уотта тут. А. Софронов
Мааҕын сарсыардаттан мин итириэхпэр диэри дьиэҥ торуойунан, бэйэҥ сүүйүүгүнэн, арыгы атыытынан эйиэхэ үс мөһөөх биэс уон сүүс киирдэ. Амма Аччыгыйа
[Чуохаан кэргэнэ] сүүйбүт дьонтон остуолун торуойун тутан ылар. И. Гоголев
русск. второй
III
торуой хаамп — халтайга, мээнэ (хаамп). ☉ Бродить бесцельно или без пользы
[Хаайыылаахтар] ким баһын бүк түһэрэн санаарҕаан олорор, ким торуой хаамар, ким кэпсэтэр. Далан
[Маҕалай Мөрүөн:] Сээкэйин бэлэмнэнэн да баран, нэһилиэгэр торуой хаамаахтыа эбит. Уустаах Избеков
Иосибы эмиэ утуйдаҕа диэбитэ, суох, киһитэ хостон хоско торуой хаамыталыы сылдьара. В. Яковлев
◊ Орто <торуой> дойду көр дойду
Орто торуой Улуу дойдум Тупсан туналыйда. Саха фольк. Тугу туһанаарыбын, тугу оҥороорубун орто торуой дойдуга олорорум буолуоҕай. П. Ойуунускай
[Кулун Куллустуур:] Орто торуой ырай дойдуга Уһугунан дугуммут, …… Бороҥ урааҥхай биирдэ да Көстүбэтэ тоҕо кыһыылааҕай? ТТИГ КХКК

1. аат. Тоҥон кытаанах эттиккэ кубулуйбут убаҕас (үксүгэр уу). ☉ Лёд
   Быйыл хаар чараас буолан, муус халыҥнык тоҥон, дьэ, куйуурдуохха уот хараҕа буолан турар. Амма Аччыгыйа
   Ала соболоох күөлүн мууһа көтөҕүллэн улахан ырбыылар таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Муус, муустан оҥоһуллубут. ☉ Ледяной, ледовый, изо льда
   Ү ө л - д ь ү ө л ү ү т - т у р а а н т ү ү н. С ы ы й а с а рсыарда буолар. Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
   Самнайбыт балаҕан Санааргыыр дуо уота?! Кы ламнаан, муус халҕан Кырыатын сырдатар. Р. Баҕатаайыскай
   Муус булгунньах саҕа кыыл киһи иннигэр кэлэн хорус гынан эрэрэ. Н. Заболоцкай
   ♦ Муус өлүөр (доруобай) — допдоруобай, чэгиэн-чэбдик. ☉ Пышущий здоровьем, совершенно здоровый
   Муус өлүөр киһи, мин, сытартан салгыбытым, эбиэт кэнниттэн эбэбэр көмөлөспүтүм. Далан
   Бүттэтэ суох үлтүрүйбүт богуонтан ыраахтааҕы кэргэттэринээн муус өлүөр таҕыстылар. Н. Якутскай
   Ньургустаана бу эдэр, тас көрүҥүнэн муус өлүөр дьахтар үлэлээбэтин, ыалдьарынан суҥхара турарын дьиибэргии иһиттэ, дьүһүнүн-бодотун үөрэтэ көрүтэлээтэ. «ХС». Муус сүрэх — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ соотв. каменное сердце
   Спар та уолаттара күүстээх, хорсун уонна тулуурдаах эрээри, аһынары билбэт муус сүрэхтээх, куруубай, нэһиилэ ааҕар-суруйар эрэ буола улааталлара. АЕВ ОҮИ
   Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах Баай олорбута эбитэ үһү. «ХС». Муус ураҕаһынан үүр — кими эмэ улахан айдаанынан аны төннүбэт курдук үүр, кыйдаа. ☉ Прогнать прочь кого-л. (букв. отогнать ледяной палкой)
   Киһи кыбыстыах, учууталлаабыппын ахтымыым даҕаны. Ситэ икки сыл буолбакка, муус ураҕаһынан үүрүллүбүтүм. П. Аввакумов
   [ Кыыс:] Ийэҕин да аһынар сүрэҕэ суох киһи миигин хаһан баҕарар атыылыаҥ диэн уолу муус ураҕаһынан үүрэн ыыппыт. «Кыым»
   «Эйиигинньиктэри сопхуостан муус ураҕаһынан үүрүөххэ н а а д а. Биһи ги буоллаҕына бүөбэйдэһэ сатыыбыт», — Үрүкчээнэп уолу эмиэ хатыылааҕынан тобулу көрдө. А. Кривошапкин (тылб.). Муус холку — кыратык да долгуйбат. ☉ Совершенно невозмутимый
   Маайыс буоллаҕына ымыр да гыммыта биллибэккэ, муус холку харахтарынан дьону үрдүлэринэн одуулаһан турбахтаата. Амма Аччыгыйа
   Бааска дьоннорун туттунууларыттан хайдах эрэ ытырыктата санаабыта, ол эрээри дьоно бэйэлэрин дьиэлэригэр сылдьар курдук муус холкуларыттан уоскуйбута. Далан. Муус ыраас — туох да эҥкилэ суох, күлүгэ суох. ☉ Без изъянов, кристальный
   Кырдьык, Ы л а ро в д а ҕа н ы муус ыраас киһи буолбатах, кини да сыыһалардаах. Р. Баҕатаайыскай
   Анфиса букатын мас көнө, муус ыраас буолбатах. Кини хараахтара уустук, бэйэтэ этэринии, «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. (Ыраас) муус ка уур — кыларыйан турар кырдьыгы эт, кырдьыгы арыйан биэр. ☉ Говорить чистую правду, выкладывать всё начистоту
   Тулааһынап тугу да киэргэппэккэ уонна тугу да кистээбэккэ, историческай чахчылары хайдах баалларынан мууска ууран туран сыымайдаабыта. Далан
   Эн миигин тоҕо сойуолаһаргын билэбин, эриэн искин тиэрэ тар дар, үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын. Е. Неймохов
   [ Петров:] Ис санааҥ адьас атын эбит, ону ыраас мууска ууруом. А. Фёдоров
   ◊ Муус болуо фольк. — мууһунан бүрүллүбүт тымныы (дойду). ☉ Ледяная страна (постоянный эпитет)
   Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс. Н. Якутскай. Муус маҥан — туох да булкааһа суох маҥан хаар өҥө өҥнөөх. ☉ Белый как снег
   Сааланы эрийэ кэккэлэһэн турар муус маҥан мыраамар колуонналар үрдүлэринэн аан дойду улуу суруйааччыларын мэтириэттэрэ кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Кэрэмэс биирдэ күһүн туох эрэ билбэт муус маҥан кыыла киниттэн куотан толоон ортотун диэки төкөөлөөн эрэрин көрдө. Р. Кулаковскай
   Кылбановскай эмискэ будьуруйа сылдьар муус маҥан убаҕас баттаҕа, бурал гыныар диэри дьигиһис гына түспүтэ. В. Яковлев
   Муус толон — тобурах диэн курдук. Аптамаат, бүлүмүөт буулдьата муус толон курдук тибиирэр. С. Васильев
   Биһиги уһуктан кэл — иэммитин муус толон илитэн эрэр эбит! Буолакпыт бүтүннүүтэ охсуллубуттуу хаптайа сытар. Г. Николаева (тылб.). Муус устар — календарнай сыл төрдүс ыйа. ☉ Апрель
   Муус устар тиһэх күннэригэр Эрдэһит күөрэгэйи иһиттим. Күннүк Уурастыырап
   Муус устар саҥатынааҕы сааскы ылааҥы күн этэ. Н. Л угинов. Муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн уунан устан эрэр улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин. Муус үйэ — сир-дойду историятыгар буолуталаабыт улахан тымныйыылар түмүктэригэр киэҥ сири хабан үөскээбит халыҥ мууһуруу кэмнэрэ. ☉ Ледниковый период
   Бэрт сэдэхтик көстөр муус үйэ аарымаларын бүтүн өлүктэрэ, дьардьамалара булуллан баран наука үлэһитин кулгааҕар тиийбэккэ хаалар …… түбэлтэлэрэ үгүс этэ. «ХС»
   Муус үйэ биир кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно сүүрбэччэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Муус эстиитэ — саас өрүс мууһун хамсааһына. ☉ Вскрытие реки весной
   Ыраах тан ньирилиир, сатарар Өрүспүт муустарын эстиитэ. П. Тобуруокап
   Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От, мас ти ллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим кэлбэтиҥ. Эллэй
   др.-тюрк., тюрк. муз, буз