прил. адьас табыллыбат, тулуйуллубат.

прил. кыайан тулуйуллубат; непереносимая боль кыайан тулуйуллубат ыарыы.

ж. 1. тулуйуллубата, тулуйуллубат курдуга; нетерпимость поведения быпыыта-майгыта тулуйуллубат курдуга; 2. (нетерпимое отношение к кому-чему-л.) тулуйумтуота суох быһыы; проявлять нетерпимость тулуйумтуота суох быһыыны көрдөр.

прил. 1. (недопустимый) тулуйуллубат, сатаммат; нетерпимое положение тулуйуллубат балаһыанньа; 2. (не терпящий кого-чего-л.) тулуйугаһа суох, тулуйбат, эйэлэспэт; нетерпимый человек тулуйугаһа суох киһи.

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы баар быһыыгамайгыга, инники этиллибиккэ улахан буолбатах, тулуйуллар дьыала диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к создавшейся ситуации, как к чему-л. несущественному, не имеющему большого значения (ничего)
Чэ, туох буолуой, биһиги кинилэри атын оҥоруохпут. Амма Аччыгыйа
Туох буолуой! Отдел соҕотох Дроздов буолбатах. В. Яковлев

прил. сиэрэ суох, тулуйуллубат; олус абалаах; вопиющий факт сиэрэ суох быһыы; # глас вопиющего в пустыне иччи-тэххэ хаһыытаабыт хаһыы (хардата суох хаалар саҥа).

I
сыһ.
1. Олох, букатын, ончу. ☉ Совсем, вовсе, совершенно
Букатын, ыыра, долуой, адьас, отой Абыраамабы даҕаны, кими даҕаны билбэппин. Л. Попов
Аны адьас аҕыйах хонугунан хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыахтара. Ол үрдүнэн маннык ыһыктыныы хайдах да тулуйуллуон сатаммат. «Кыым»
Ира, бэйэтигэр иҥээҥнэһэ сатыыр атын уолаттарга тэҥнээн, кинини адьас рыцарь курдук көрбүтэ. П. Аввакумов
2. Чахчы, дьиҥнээх, кырдьык. ☉ Действительно, на самом деле, подлинно
Ардыгар, адьас бэйэтин буспутхаппыт киһинэн ааҕынан ылыталыыр буолара. Амма Аччыгыйа
Адьас бииргэ төрөөбүт эдьиийдии-балыстыы курдуктар. Софр. Данилов
II
сыһыан т. Этэр санааны иэйиилээн күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (соотв. совершенно, абсолютно, прямо)
Адьас прокурордар доҕор! Кыра да чэпчэтиини биэрбэт тыйыс прокурордар! Софр. Данилов
Кини [Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар, адьас муоһунан-туйаҕынан киэр тэбиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Аҥала тойон буос-ырҕай Адьас ыххай да ыххай, Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

аат.
1. Киһи илиитин-атаҕын хамсыыр биэс сарадахтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Палец
Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
Мин тарбаҕым бөҕүөрбүт. Н. Габышев
Өлөксөй тарбахтарын мускуйбахтаан баран бытааннык: «Аҕаа, ийээ, мин кэргэн ылаары сылдьабын», — диэтэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Тиэхиньикэ, механизм сарадах курдук быһыылаах хамсыыр чааһа. ☉ В машинах, механизмах: движущаяся деталь в виде стержня, зубца
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Массыына тарбахтара эргиир аайы күн уотугар көстөн килбэҥнэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Борохуот] эрдиитин тарбаҕа кимиэллээн Долгуну быһыта кырбаата. С. Васильев
♦ Тарбаҕын да хамсатан көрбөт — бэйэтин санаатынан тугу да гыммат, гына да соруммат. ☉ соотв. пальцем не шевельнёт
Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС». Тарбаҕын быстар<ар> кэриэтэ саныыр — олус ыарыылаахтык, чугастык ылынар. ☉ Принимает близко к сердцу
Баара-суоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэстүөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарарын кэриэтэ санаахтаамына. А. Софронов
Киһиэхэ куһаҕаны оҥорорун, кырдьык, тарбаҕын быстар кэриэтэ саныыра. Софр. Данилов. Тарбах быыһынан саккыраа (таммалаа, мүччү тут) — бэйэҕэ иҥэриммэккэ, тутан хаалларбакка, барытыттан мат, сүтэр-оһор. ☉ соотв. утекать как вода в песок
Тустаах дьаһайбатаҕына, «эйиэнэ-миэнэ» мэлийдэҕинэ, баай да тарбах быыһынан саккырыа суоҕа дуо? А. Сыромятникова
Мин да оҕону бүөбэйдээбитим… Уонна бу хара сордоох тарбаҕым быыһынан таммалатан испитим. С. Федотов
Үлэ, ороскуот бөҕөнү көрсөн илии иһигэр киллэрэн баран, тарбах быыһынан саккыратыы олус абалаах! «ХС»
Аҥаардас быйылгы сыл аҥаарын устатыгар …… тыһыынча сүүс уон биир тугуту тарбах быыһынан мүччү туппуппут. «ХС». Тарбахтан эмп — туох да онно, төрүөтэ суоҕу оҥорон эт, айан оҥорон таһаар. ☉ соотв. из пальца высосать
Сорох прозаны ааҕа олорон …… кинигэттэн дуу, тарбахтан дуу эмэн сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. «ХС». Тарбахтан эмэн таһаарбыт «түөрүйэлэрин» дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. «Саха сирэ». Тарбахтарыҥ быыһынан көр — көрөкөрө көрбөтөҕө, билэ-билэ билбэтэҕэ буол (туох эмэ сүөргүнү, толооһу). ☉ соотв. смотреть сквозь пальцы на кого-что-л.
Туох да көрүүтэ-истиитэ суох турар массыыналарга ким да кыһаллыбата дьиксиннэрэр, тэрилтэлэр салайааччылара бу тулуйуллубат быһыыны тарбахтарын быыһынан көрөллөр. «Кыым»
Тарбахха баттанар (ааҕыллар) көр баттан. Биригээдэ үс батальонугар кыыс диэн тарбахха баттанар этэ эбээт. «ХС»
Кини көрдөрүүтүн [үүт ыамыгар] куоппут бүтүн оройуоҥҥа бүгүн да тарбахха баттанар. «ХС»
Сахаларга үөрэхтээх дьон сыччах тарбаҕынан ааҕыллар аҕыйахтара. «ХС». Тарбаххын айаҕар уган биэримэ — тас көрүҥэр албыннатан киирэн биэримэ, сэрэн (кутталлаах киһи диэн этии). ☉ соотв. пальца в рот не клади кому-л.. Тарбаххынан да таарыйы- ма — кими-тугу эмэ атаҕастаама, илиигинэн дьүүллээмэ. ☉ соотв. и пальцем не тронь. Мин кэргэммин тарбахпынан да таарыйбат этим
□ Кинини буоллаҕына тарбаҕым да төбөтүнэн таарыйбаппын
«Саха с.». Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил көр биэс. Иванов төрөөбүт төрүт үрэҕин биэс тарбах курдук билэр буолан, Амма үөһүттэн туораан, …… эрийэ-буруйа түһэн, мас саҕатыгар таҕыста. М. Доҕордуурап
Аргыныап уус үлэтин-хамнаһын туох баар ымпыгын-чымпыгын, дьону-сэргэни даҕаны биэс тарбах курдук билэр киһи. «ХС»
Маппыай Маппыайабыс маны барытын көрбөтөх да буоллар, биэс тарбах курдук билэр. Бэс Дьарааһын
Көмүс тарбахтаах (илиилээх) көр көмүс. [Иван Степанович:] Суох, бу көмүс тарбахтар… Бу олус дьикти илиилэр. С. Ефремов
◊ Аата суох тарбах — киһи илиитин төрдүс тарбаҕа. ☉ Безымянный палец
Кинилэр уҥа илиилэрин аата суох тарбахтарыгар таптал кыракый күннэрэ буоланнар, кыһыл көмүс биһилэхтэр күлүмүрдүү түстүлэр. «ХС». Ортоку тарбах — киһи илиитин үһүс тарбаҕа. ☉ Средний палец
Анды Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап. Тарбах үтүлүк — тус-туспа тарбахтаах үтүлүк. ☉ Перчатки
Хара саһыл тыһа бэргэһэтин сарыы тарбах үтүлүгүнэн илбиннэ. И. Гоголев
Имигэс буоллун диэн сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев. Уус (уран) тарбахтаах — илиитигэр дьоҕурдаах, тугу эмэ уустаан, ураннык оҥорон таһаарар киһи. ☉ Талантливый, искусный умелец, мастер, мастерица
Халымаҕа дьахталлар Нарын, уус тарбахтаахтар. С. Данилов
Өлөксөй, эн кэргэниҥ Дьэбдьиэ уус тарбахтаах, иистэнньэҥ бэрдэ эбит. В. Протодьяконов
[Хоту дойду] уран тарбахтаахтарын атыы-дьаарбаҥкалара тэриллиэҕэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тармах ‘лапа, когти’, тюрк. тармак ‘ветвь, ветка’, бармак ‘палец’