побуд. от туостаа =.

совм.-взаимн. от туостаа =.

туостаа диэнтэн холб. туһ. Оҕо сылдьан эбэбитин кытта туостаһарбыт

туостаа диэнтэн дьаһ. туһ. Ийэтэ уолун туостата ыытта
□ Улахан оҕонньор отут түрбэ туос туостаппытын тэлгэттэрбитэ. Далан

тоҕустуура диэн курдук
Тоҕуһуктуур салаалаах Локуоралыыр күөх оппут Толоон-хонуу ньууругар Торолуйан тубуста. Күннүк Уурастыырап
Дьоҕурдардаах оҕолорум Тоҕуһуктуур улуустан Тоҕуоруйбут эбиккит. С. Зверев
Тоҕуһуктуур курдуулаах Моҕул туостуур ураһам, Илин иэччэх тэбэригэр Сэттэ тутум дириҥнээх Киилээх иһирэх тэллэхтээх. С. Зверев

I
1. туостаа диэнтэн атын. туһ. Туостаммыт хатыҥнар онон-манан харааран тураллар
2. Туостаах буол, туоһунан бүрүлүн. ☉ Иметь берёсту, покрываться берёстой
Били икки мутугум дьиҥнээх умнас буола туртаҕар туостанан, соноон, бэйэлэрэ хойуу лабааланан испиттэрэ. ТМ ДК
II
туохт. Кылыыга, ыстаныыга күрэхтэһэргэ бэлиэтэ (хол., туоста) уур. ☉ Ставить метку для прыжков в длину (напр., берёсту). Табанан туостанан аҕыс биэрэстэлээх Уһун эбэни уон икки ойуу эрэ гыналлар. Саха фольк.

аат. Үүт сиикэйдии аһыйан бөлөнүйбүтэ. ☉ Густое закисшее некипяченое молоко, простокваша
Сайын үүтү бөлөнөх оҥорон, өссө ордугун ацидофилин оҥорон, кыылы онон аһатар үчүгэй. ТИиС
Онтон балачча буолаат, сибиинньэ аһылыга диэн биэдэрэнэн бөлөнөҕү хантан эрэ аҕалла. Н. Габышев
Атыыр оҕустары гидропонунан, бөлөнөҕүнэн уонна көөнньөрбөнөн эбии аһатабыт, таһырдьа күүлэйдэтэбит. «Кыым»
♦ Бөлөнөххө (бөлөнөҕөр) тот (уой, бөскөй, мөскөй, мөлбөй) кэпс. — эрэйэ суох дэлэй олоххо иитиллэн, үөскээн, тотурҕаа, күүһүргээ эбэтэр үчүгэйдик улаат, төлөһүй. ☉ Живя в достатке, иметь вид сытого, упитанного человека; с жиру беситься
Бөлөнөххө топпут Чолоҕор уолаттар Туостуур иһити Тоҕута тартылар, Мас иһити Хайыта бырахтылар. Саха нар. ыр.

аат. Былыргы сахалар сайыҥҥы, оттон көс олохтоох дьон көтүрэн көһөрө сылдьар үөһээ өттүнэн суптугур быһыылаах, дьардьамата ураҕас мастарынан оҥоһуллубут, тугунан эмэ (хол., тириинэн) бүрүллүбүт дьиэлэрэ. ☉ Старинное стационарное летнее жилище якутов и переносное — кочевых народов в виде высокого конического шалаша из наклонно поставленных длинных жердей, плотно обтянутых чем-л. (напр., пластинами берёсты или шкурами), ураса
Кыыс ураһа иһигэр Хара саһыл бэргэһэни Уолугар анаан тигэр. И. Гоголев
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо. Тордох да көстүбэт. Н. Габышев
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов
Ураһа — ураты быһыылаах, көстүүлээх сахалыы архитектура пааматынньыга. В. Протодьяконов
◊ Буор ураһа — буор сыбахтаах ураһа. ☉ Ураса, крытая, обложенная землёй, земляная ураса
Буор ураһалар өссө да үрэх быыстарыгар, өрүс тумулларыгар манабыл буолан тураллар, быстах хонон ааһарга, сайын олорон балыктыырга. Н. Габышев
Буор ураһа, анааран көрдөххө, бука, Египет пирамидаларыттан даҕаны аҕа ини! «ХС». Далла ураһа — кыра кээмэйдээх ураһа. ☉ Малая ураса
Толоон хотугу өттүгэр Тоҕус моҕол дьиэ буруота Унаарыйан көһүннэ, Аҕыс далла ураһа Сандаарыйан көһүннэ. Ньургун Боотур
Моҕол ураһа диэни баай ыал туруорунара үһү, далла ураһа диэни дьадаҥы ыал оҥостунара үһү. Багдарыын Сүлбэ
Моҕол ураһа көр моҕол. Былыргы саха моҕол ураһаҕа таҥараны ахтар, алгыс-арчы этэр дьиэтэ буолар. П. Ойуунускай
Мусуой биир сонун кэрэхсэнэр тутуутунан саха моҕол ураһата буолар. «Чолбон». Сандама ураһа — иһирдьэ киирдэххэ олус сырдык ураһа. ☉ Ураса, очень светлая внутри
Былыр уон ахсыс үйэҕэ …… Кутуйах кинээс сүүрбэ биэс оронноох аарыма улахан сандама ураһалааҕа үһү. «ХС». Сарыы ураһа — сарыы тириинэн бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, обтянутая ровдугой. [Дыгын баай] төннөрүгэр, сарыы дуу, туос дуу ураһаларын Бэрт Хара диэки өттүн хаалларан, аҥаар өттүн тоҕо тардан өрүскэ көһөллөр. Саха фольк. Тордох ураһа — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, покрытая прокопчённой на дыму ровдугой
Уйаара-кэйээрэ биллибэт туундара устун тордох ураһанан дьон көһө сылдьара. Н. Якутскай. Туос ураһа — саха былыр сайын олорорго туоһунан эркиннээн оҥостор ураһата. ☉ Берестяная ураса. Эллэй Боотур туостаан, туос ураһаны туруорар
Саха фольк. Маар халдьаайытыгар туос ураһа туналыйан турар. Л. Попов. Ураһалыы анньыы (сиик) — ураһа курдук быһыылаах ойууну таһаарар сиик. ☉ Конусообразный шов
Үчүгэй талахтаах, кыллаах иһити иитин ураһалыы эбэтэр иилэҕэс анньыы диэн сиигинэн тигэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Иилэ тардыы, ураһалыы сииктэринэн күндүгэ-мааныга туттуллар иһиттэри тигэллэр. ПСН УТС. Хатырык ураһа — мас хатырыгынан бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, покрытая древесной корой
[Тарабыыкын] сайылыкка таҕыстаҕына, хатырык, туос ураһалары туруортаан, хамначчыттарын туспа олордор. Л. Попов. Ходьол ураһа — орто кээмэйдээх ураһа. ☉ Средняя по величине ураса
Балаҕан иннигэр …… хоспох, эргэ ходьол ураһа, үүт астыыр кыра дьиэ эҥин баар. «ХС»
ср. турк. орача ‘небольшая юрта’, бур. урса ‘чум, шалаш, конусообразный шалаш’

туохт.
1. Хараҥа өҥнөөх буол, хара буолан көһүн. ☉ Темнеть, чернеть
Тэйиччи соҕус кырдал үрдүгэр хоруобуйата суох улахан ампаар дьиэ хараарда. Н. Габышев
Наахара хараҥа ойуур иһинэн баран иһэн, туох эрэ харааран турарын көрдө. Т. Сметанин
Ыарыылаах хортуоппуйу хайа быстахха иһигэр биһилэхтии төгүрүччү дьураалаах буолар. Кэлин онтон бэргээн, тарҕанан хортуоппуй иһэ хараарар, сытыйан барар. ФНС ОАҮүС
2. Киртийэн хараҥа (хара) өҥнөөх буол, киргэ биһилин, кирдээх буол. ☉ Запачкаться, загрязниться
Ырбаахы килэрийэ хараарбыт саҕатын көрөн баран санаарҕаан олорбохтоото. И. Гоголев
[Алааппыйа:] Ити мас көтөҕөн киирдим да, илиим хараарбата (олорон табах тардар). А. Сыромятникова
Илии кэриҥэ кирдээх, уот төлөнүгар тордонон илии кэриҥэ хараарбыт биэс-түөрт киһи аһыыр алтан чаанньыгын ылла [отчут]. «Чолбон»
3. кэпс. Уутуй, ууллан хаал, суох буол (хаар туһунан этэргэ). ☉ Таять, исчезать, чернеть (о снеге)
Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
Саас этэ. Хаар ууллан, сир харааран, күөх от саҥардыы бытыгыраан эрэрэ. «Чолбон»
♦ Аата хараарыа — аатын киртит диэн курдук (көр аат I)
Дьахтары сынньар, мөҕөр умнуллуоҕа, сүтүөҕэ. Биир эмэ оннук киһи баар буоллаҕына — иирбит ыт курдук туора көрүллүөҕэ, аата хараарыаҕа, сирэйэ киртийиэҕэ, онтон атын буолуор сатаммат. П. Ойуунускай
Чуо мин туспар кыһалларынааҕар оскуола аата хараарыа диэн айманара ордук улахан быһыылаах. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар — айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) диэн курдук (көр айах I). Күтэр Уйбаан буоллаҕына бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Бэлэһэ хараарар (кытарар) (көр бэлэс). — Айыы, күтүрү ол мин туох диэн сымыйалыам буоллаҕай? — Төһө да мэлдьэһэн, бэлэһиҥ хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап. Көхсө хараарда — утатан ыксаата. ☉ Испытывать сильное желание пить, жажду
Иһэргэ ыраас уу суоҕа, аспыт саппааһа бүппүтэ. Аччыктаан аҥаарбыт буолбута, утатан көхсүбүт хараарбыта. И. Сосин
«Бүгүҥҥү күннээххэ утатан көхсүм хараарда», — ыалдьыт дьахтар итии чэйи ыйырбахтыы иһэн, хараҕын быһыта симмэхтии олордо. М. Доҕордуурап
Мин бааһыран сытарбын билэбин. Уу иһиэхпин олус баҕарбыппын. Утатан көхсүм хараарбыт. «Чолбон»
Күлүгэ хараарбыт көр күлүк. Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа… Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэм суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов
«Күн ыраахтааҕыны, айыы тойон таҥараны олус умнума эрэ. Тылгын уһатабын диэн күлүгүҥ хараараарай?» — кинээс кыыһыран барда. М. Доҕордуурап
Күнэ хараарда көр күн. Хаһан эрэ кыһалҕаҕа ылларан, күнэ харааран сылдьар устудьуон уолчаан куруук, Семён Романович преподавателин дьиэтиттэн уларыйан тахсыбыта. Н. Лугинов
Сибилигин аҕай тырымныы дайар аҕам, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. М. Доҕордуурап
Умайар уот куйааска тамаҕыҥ кууран, бэлэһиҥ хатан, күнүҥ харааран турдаҕына, ууга тэҥнээх тугу булуоҥуй?! П. Аввакумов
Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Куотан иһэр фрицтэр Хойуостана түстүлэр, Тэскилээн эрэр немецтэр Тилэхтэрэ хараарда. С. Васильев
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илииилиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
«Чэ-чэ. Бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тыына хараарда — 1) көхсө хараарда диэн курдук. Биитэр эн хатыҥыҥ былаҕа Сут дьылтан тыына хараарар Дьадаҥы биир ала ынаҕар Абырал буолта буолаарай? Эллэй
Тот киһи маннык күннэргэ дууһалыын, санаалыын сырдыыр, оттон аччык киһи тыына-быара ордук хараарбыкка дылы буолар. «ХС»; 2) өллө, тыына быһынна. ☉ соотв. отдать богу душу
Отонун төлө тутта, Оронугар оҕутта, Хамсаабакка хам барда, Хаарыан тыына хараарда. В. Чиряев. Субу айыы — кэрэ кыыс доҕоро өллөҕүнэ кини [Куралай Кустук] эмиэ тыына хараарыах курдук, туостуу кубарыйа көҕөрөн, доҕорун одуулуу-кэтии, далбааран тураахтаата. Д. Апросимов
Хараара иирбит — хараарчы иирбит диэн курдук (көр хараарчы II). [Мэхээс оҕонньор:] Хараара иирбиппин… Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, мата сыстым дии. П. Ойуунускай
Уруһуйунан хараара иирэн истибэтэх да, суруйбатах да тиэмэтэ элбэх буолан таҕыста. Н. Босиков
Хаана хараарбыт — хаана (хаана-сиинэ) ыараата диэн курдук (көр хаан). Аҕам сүрдээҕин кыыһырбыт Хаана хараара уларыйбыт. Саха фольк. [Тыыхан] Уруккута-уруккутунан эрээри хаана хараарбыт, сылайбыт-элэйбит көрүҥнээх. Н. Босиков
Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК