туртаҥнас I диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Куобах оҕолоро] кутуруктара туртаҥнаспахтаат, сылбах кэтэҕэр киирэн сүтэн хаалаллар. П. Чуукаар

I
көр баарт
Баатым баар буоллаҕына, баҕар, билигин да маатыскам матарыа дии санаабаппын. Болот Боотур
Сүүйтэриинэн бүттэхпинэ, баҕар, мин баатым хадьырыйан хаалыа. В. Яковлев
II
аат., эргэр. Куоһахтыы хаһыллан оҥоһуллубут кыра дүлүҥ тыы. ☉ Небольшая долбленая лодка (из бревна)
Оҕонньор сүүрүк үөһэ көрбүтэ ыраах муустар туртаҥнаһаллар, кини баатын диэки тымныынан кынчарыйаллар. Н. Заболоцкай
Балыксыт оҕонньор Баатын курдук, Балтаҕар уллуҥахтаах. Саха фольк. Ньургуһун уонна Лоокуут хаһыы баат тыыга олорон ыллаабытынан устан далбаардан эрэллэр. Суорун Омоллоон

аат. Маҥан дьүһүннээх, кыһыл атахтаах, тумустаах, кынатын бөдөҥ харалаах, туруйа бииһигэр киирэр бөдөҥ көтөр. ☉ Белый журавль, стерх
Биир бэрт үтүө киһи …… көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах. Ньургун Боотур
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт. П. Ойуунускай
[Былыттар] саҕахха көстүбүт күн уотугар кыһарыйтаран кыталык курдук кылбаҥнаһан, тус хоту туртаҥнаһа турдулар. С. Федотов
◊ Кыталык элэмэс — атаҕа сүһүөҕэр диэри маҥан кугас элэмэс (сылгы дьүһүнэ). ☉ Лошадь пегой масти с белыми до колен ногами. Кэлин атаҕа үрүҥэ суох, илин эрэ атаҕа үрүҥ буоллаҕына да, кыталык элэмэс дэниллэр. Сылгыһыт с.
ср. эвен. гелтали ‘белый’

туохт.
1. Уһун кэмҥэ биир тэҥник тугу эмэ аал, илбий (уу дол гунун, тыал туһунан этэргэ). ☉ Ока тывать, обдавать что-л. (о волне), долго обдувать что-л. (напр., о ветре)
Өлүөнэ эбэм күүгэннээх көлөһүн алла-алла күүстээхтик күллүгүрүү-халлыгырыы, кур таас хайатыгар тахсан, түөһүнэн миккийэр. Суорун Омоллоон
Уордаах муора миккийэр Ардах, силлиэ сиригэр Куба курдук балааккалар Туртаҥнаһа тураллар. С. Данилов
Хаһыытыы сатыыбын …… [сирэйбин] Сирилэс силлиэ тыал миккийэр. «Кыым»
2. Тохтобула суох уһуннук сылаалаах үлэнэн, туох эмэ кыһалҕанан сылат-элэт, сүпсүгүрт. ☉ Утомлять, изнурять, изматывать кого-л. (о тяжёлой работе, жизни)
Булт, сүөһү иитиитэ миккийбит дьон уолун, Дьокуускай, э н и и т э н , к ы н атын үүннэртиҥ. Эллэй
Тас дьүһүнүттэн сылыктаатахха, олох обургу улаханнык миккийбит киһитэ. Со фр. Д анилов. Күүстээх үлэ миккийэн, төһө даҕаны сылайдарбыт, сырдыгы туһанан, тыабытыгар эмиэ таҕыстыбыт. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго туох баар күүскүн түмэн ыл, бааргын-суоххун барытын түмүнэн түс, быччыҥҥын барытын күүрдэ-күүрдэ түс (хол., сүүрэргэ, кылыйарга, туох эмэ ыараханы көтөҕөргө, анньарга о. д. а.). ☉ Сильно напрягаться (физически и духовно)
Эрдэлиир Миитэрэй, тоһоҕо маһы туппутунан, сүүрэн быыппастан кэлэн умайан кытыастан эрэр оту аҥаар эркинин тиэрэ хаһыйарын кытта, отуу иһигэр саа эстэн бытарыйда. Амма Аччыгыйа
Быыппаста-быыппаста, уон икки туоска уурбут-туппут курдук хаһыытыы-хаһыытыы хабырҕаччы ойон истэ. П. Ойуунускай
Көстөкүүн, кыыл айаҕар саатын батары биэрээт, быыппаста-быыппаста, кыылы бэйэтиттэн тэйиччи анньа сырытта. Л. Попов
2. көсп. Тэбиэстик, ыгымнык быһыылан, кыыһырымтаҕай майгылан (үксүгэр туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Вспылить, раздражаться
Эписиэр кыыһыран быыппаста түстэ, сирэйэ чоххо баттаабыт курдук үллэ кытарда, сири тиҥилэхтээмэхтээтэ, саллааттар диэки илиитин уунаат, хаһыытаан бытарытта. В. Протодьяконов
Байанай уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ дьигиһис гынна, хаана быыппаһынна, хаһыытаан бытарытта. П. Филиппов
Киниэхэ үчүгэй сүбэлэр бэриллибит, өйдөтөр үлэни ыытылла турбут буолуохтаах этэ, тура-тура, содуомсук диэтэхпитинэ, киһи эбии быыппастыбат дуо? У. Нуолур
3. көсп. Олус күүһүр, сэтэрэн тур (айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Бушевать, буйствовать (о стихийных явлениях природы)
Уонна сиҥнэр силлиэлээх Уордаах этиҥ кэмигэр Быһыттаҕас сындыыс уот Быыппастара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Ханна да харахтаа: Хахсаат тыал, Хаардаах тыал. Хаһыытыыр буурҕаттан Хараастан, быыппастан Хабырынар хара тыал. М. Ефимов
Тууччах, чыыр өрөҕөтүнүү Туртаҥнаһар долгуннар, Быыппастаннар, ыйдаҥа түүн Манна дайан ылаллар. Р. Баҕатаайыскай