туохт. Маһы кыра гына хайыт, тыыр, тыҥкырайы оҥор. ☉ Мелко раскалывать, расщеплять дрова на лучинки. Ити маһы тыҥкырайдаа. Тэҥн. тырыыҥкалаа

ас диэнтэн атын
туһ. Икки улахан бэс икки ардыгар тоҕо эрэ кыракый тыҥкырай бэстэр сэлэлии анньыллыбыттар. М. Доҕордуурап
Ааттаах алаас ньууругар, Арыы талаҕын анныгар, Арҕаа таала түбэтигэр Аар баҕах анньыллан, Силик баҕах сиэттиһэн, Уйгу силик тоҕооспут эбит. С. Зверев. Арҕаа диэки алтан батыйа анньыллан турар үһү (тааб.: кустук)

аат.
1. Түүлээххэ, кыра булка мэҥиэ ууруллан иитиллэр булт сэбэ (сүрүн чааһа талахтан оҥоһуллар араама, маны таһынан чаачар, кирис, балтыһах, элбэрээк, тыҥкырай уонна чааркаан тыла диэн чаастартан турар). ☉ Самодельная ловушка для мелких животных, пушных зверей (основная часть — рама, изготовленная из тальника), черкан
Аҕам талаҕынан бэрт үчүгэй чааркааннары оҥортуура. Н. Якутскай
Булчут, саһылга чааркаан иитээри, сыһыы саҕатын кэрийэн испит. ААК АИТ
Оҕонньор Миичээни алта саастааҕыттан, чугас эргин батыһыннара сылдьан, чааркааны, сохсону иитэргэ үөрэппитэ. А. Кривошапкин (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ туохха эмэ угаайылаан үктэтии, албыннаан бэйэҥ интэриэскэр туһаныы. ☉ Ловушка для кого-л., которая подстраивается в корыстных целях
[Хойостоон:] Маны [сүктэр кыыс былааччыйатын] кэттэргин, биир эмэ уолу эмиэ чааркааҥҥар түбэһиннэриэҥ этэ. И. Гоголев
Арай мин онно Балаайа чааркааныгар хаптаран хаалбыт буол — олоҕум хайдах салаллан барыа эбитэй? П. Аввакумов
[Артыамый:] Эн бэдиктэриҥ бу биһиги Дьүлэй Дьөгүөрбүтүн чааркааннарыгар киллэрэ сыспыттар. Л. Габышев
ср. алт. чергей ‘ловушка для небольших зверьков’

1. даҕ.
2. Сымыйалаан, угаайылаан бэйэтин сыалын ситиһэр, үктэтэр; киитэрэй; туохха да киирэн биэрбэт, ылларыгаһа суох, билэн-сэрэйэн куотан биэрэр (хол., бултанар кыыл). ☉ Хитрый, изворотливый; плутовской, жуликоватый
   Албын Суудап наһаа улгумнук, бас бэринэрдии туттар. Амма Аччыгыйа
   [Маайыс:] Бу биһиги холкуоспут иһигэр биир түөкүн, албын киһи баар. С. Ефремов
   Албын саһыл, мындыр кырса Булбаталлар ханнык диэн Сүтэн хаалла, тунал хаарга [хабдьы]. Доҕордоһуу т. Үс күн, түөрт күн сонордоһон Үлтү сылатан, Илдьи сытыйан Албын киис бэрдин ситэҕин, Үөхсүү бөҕөнү түһэрэҕин. П. Тобуруокап
   △ Бэрт буола сатыыр, ньылаҥныыр (үксүгэр бэйэтин ис дьиҥин саһыаран). ☉ Подхалимствующий, угодничающий; виляющий, ласкающийся (напр., о собаке)
   Байбааскы хамначчыт сылдьан, кулаак, тойон сирэйин-хараҕын кэтэһэн, албын ыт курдук ньылаҥнаан-ньылаҥнаан, сордонон сылдьан баран аан дойдуну киэптиэх курдук сананан турар. П. Ойуунускай
   Дьэргэҕит бүгүн атын киһи буолбут. Адьас албын саһыл курдук киһи быһыылаах. Болот Боотур
   △ Кубулунан уларыппыт, истиҥэ суох (хол., куолас, күлүү). ☉ Притворный, напускной; деланный, неискренний (обычно о взгляде, улыбке, голосе)
   «Тыый, тукаам, Бурхалей эбиккин дуу? Аата көмүспүн, оҕоккобун көрүөм баар эбитэ ээ», — диэн Мугучай албын куолаһынан ымманыйда. Эрилик Эристиин
   Тоҕо дууһа күлүүһүн Дуйдаах сыһыан хатаабат, Оттон албын күлүүнү Арай ийэ сатаабат? Күннүк Уурастыырап
   Сыҕаайап оҕонньор түөһүллэн турда, сүрдээх албын, чаҥ курдук харахтарынан туруллаҥната-туруллаҥната эттэ. Амма Аччыгыйа
   △ Ылыннарыылаах, сымнаҕас эрээри ис дьиҥэ сымыйа (тыл-өс, хол., дьону уоскутаары, аралдьытаары этиигэ). ☉ Мягкий, успокаивающий, но неискренний, притворный (обычно о словах утешения)
   Маайа …… бу кыыһырбыт дьону уҕарытаары бэрт аҕыйах албын тыллары саҥартаата. Эрилик Эристиин
3. Дьиҥнээҕэ буолбакка, үтүгүннэрэн оҥоһуллубут. ☉ Не настоящий, поддельный. Албын оҥоһук. Албын кэмсинии. Албын докумуон
   □ Көҥдөй албын киэргэлин, Көлдьүн дуйун килбиэнин Оттон-мастан дуйдаан ылан, Ордорбокко хастыы ыһан, Киэмсийбитин кэмсиннэрэ, Кимин-тугун биллэр эрэ! Күннүк Уурастыырап
   Чааркаанын иннинэн албын сыҥаах оҥорон баран, тыҥкырайын онно иҥиннэрэн кэбиһиэҕэ. Амма Аччыгыйа
4. аат суолт.
5. Кырдьыгы соруйан токурутуу, сымыйа. ☉ Ложь, обман, искажение истины
   Билиҥҥи сымыйа, билиҥҥи албын оччоҕо эрэ [Сэбиэскэй былаас туругурдаҕына] күл буолан көтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
   Дьукаах олорор ойуунун албынын тутаары, эмискэ ыалдьыбыта буолан кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
   Билигин баайдар хара норуоту албыннарыгар үктэтэн таптыылларын хоту эргитэ сылдьаллар. Күндэ
6. Сымыйаччы, тылыгар турбат; угаайылаах, үктэтиилээх, киитэрэй киһи, түөкүн. ☉ Лгун; плут, мошенник
   Албын албыны албыннаабат (өс ном.). Анараа дойду албыннарын алдьатарга анаммытыҥ буолуо этэ, түгэх дойду түөкүннэрин умсарарга оҥоһуллубутуҥ буолуо этэ. Ньургун Боотур
   Эн албыҥҥын, түөкүҥҥүн мин билбэт үһүбүн дуо? С. Ефремов
   △ Ньылаҥнаһааччы, ньылаҥнааччы, илин-кэлин түһээччи, бэрт буола сатааччы. ☉ Подхалим, льстец, угодник. Албын тыла мүөттээҕэр минньигэс (өс ном.)
   ♦ Ааһар былыт албына — албынтүөкүн ааттааҕа. ☉ Отъявленный мошенник — плут (обычно в фольк.)
   Бу Ааһар былыт албына, Соххор харахтаах Соллоҥноох удьуора Тумсун тууһун, Айаҕын абатын истиҥ эрэ! Суорун Омоллоон
   Ааһар былыт албына …… сыллаһар киһиҥ мин дуо? П. Ойуунускай

I
төһө ахс. аат.
1. 8 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Восемь
Ол түүн аҕыс кыталык кыыл бэркэ аймана-ыллыы, алааһы эргийэ көтө сылдьыбыттара дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэлэр кэллэ, халанча аҕыс чааһы оҕуста. А. Абаҕыыныскай
Мин, аҕыс саастаах уол, аҕабын кытта кэккэлэһэ уҥа ороҥҥо олорор этим. Суорун Омоллоон
2. Аҕыс сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — 8 лет
Ити улахан оҕом аҕыһа, сотору уҥуоҕа кытаатыа, бэйэбитин көрүнүө этибит. М. Доҕордуурап
Эн быйыл күөх чэчир аҕыскын туолаҕын — Эдэркээн үйэҕэр үөрэнэ киирэҕин. Т. Сметанин
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Хахай кыыл туран, сүүрэр атахтаах аҕыс бииһин ууһун сур бөрө сонордьутунан хомуйтаран ылбыт. Амма Аччыгыйа
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын — Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым, Аҕыс уостаах сэргэбэр Аҕыста албыйа тартым. П. Ойуунускай
Харыйа, бэс, тиит лабааларын үлтү кулуубут, итиэннэ аҥаар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс араатары түһэрэбит. «ХС»
♦ Аҕыс айдаан — улахан сүпсүлгэн, түбүгүрүү; дарбааннаах дьүүллэһии. ☉ Большие хлопоты, беспокойства; шумные обсуждения
Техника кыратык даҕаны тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Оннооҕор мин соҕотох ынаҕым кыайтарбакка аҕыс айдаан буолар. С. Никифоров. Аҕыс айдаанынан — элбэхтик кэпсэтэн, улаханнык сүпсүгүрэн түбүгүрэн (тугу эрэ оҥор, ситис). ☉ С большим трудом, с огромными беспокойствами, хлопотами (делать, добиваться чего-л.)
Оройуон коммунальнай комбината онтон-мантан матырыйаал хомуйан, аҕыс айдаанынан үс ыал дьиэтин ититэр систиэмэтин саҥардан оҥорбута. «Кыым»
Күһүн, үгэс курдук, наһаа хойутаан, үксэ тымныы түспүтүн кэнниттэн, аҕыс айдаанынан, тыҥ тиэтэлинэн көһөн киирэбит. И. Никифоров
Аҕыс айдаанынан, тоҕус сорунан Айаннаан-айаннаан, биһиги дьэ буллубут Мирнэй дойдутун — Хахсааттаах халлаан сиригэр. С. Данилов. Аҕыс атахтаах фольк. — Адьарайы ойуулуур кубулуйбат эпитет (ааты солбуйуон сөп). ☉ Постоянный эпитет духа Адьарай (букв. восьминогий, часто заменяет собственное имя)
Мин эйигин өллүн диэн аҕыс атахтаахха анаабатаҕым. ПЭК СЯЯ
Өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы көстө көстүбэт гына, үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур. Аҕыс иилээх-саҕалаах <атааннаах-мөҥүөннээх> аан ийэ дойду — ийэ дойдуну хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпитет (былыргы саха тулалыыр эйгэни, аан дойдуну анаарыытын илдьэ сылдьар). ☉ Сложный эпитет-формула о мировоззрении древнего якута об окружающем мире, жизни на земле (букв. имеющая восемь ободов-воротов, имеющая раздорыместь святая мать-страна). Аҕыс кырыылаах — чулууттан чулуу, бастыҥтан бастыҥ (дьон туһунан, үксүгэр тард. сыһыар-х). ☉ Лучший из лучших (букв. восьмигранный — о человеке; обычно употр. в притяж. ф.). «Аҕыс кырыылаахтар» — С. Васильев чулуу дьон туһунан очеркаларын кинигэтин аата
□ Ол сэрииттэн «маҥнайгы аан дойду» Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
[Быһый Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Эр бэртэрэ, дьон аҕыс кырыылаахтара ыраах мүччүргэннээх айаҥҥа аттаммыттара. «ХС». Аҕыс салаалаах ача күөх от — норуот ырыатыгар уйгу-быйаҥы аҕалар күөх оту хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет. ☉ В народных песнях сложный постоянный эпитет зеленой травы, приносящей благополучие якутам-скотоводам
Чырылыктыыр дьолугар Аҕыс салаалаах Ача күөх от аҥаарыйдын. Саха нар. ыр. II
Массыына кэлэн ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап. Аҕыс саҥата эргэр. — ый хонугун былыргы ахсаанынан ый ахсыс күнэ. ☉ По старинному якутскому календарю восьмое число месяца
[Чычып-Чаап:] Сытыы тыҥкырайбын тыытаайабын, Эрчимнээх элбэрээкпин эһээйэбин — Ааҥнаан турар ыйым Аҕыс саҥатыгар! Суорун Омоллоон
Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата. УАЯ А. Аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн — абыраллаах күнү айхаллыыр норуот айымньытыгар куруук туттуллар, кубулуйбат көһөр олук, уустук эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, прославляющий солнце как основу жизни на земле (букв. восьмилучистое сверкающее ласковое белое солнце)
Тоҕус туналханнаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут, Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах — олус элбэх дэгиттэр албастаах, элбэх киириилээх-тахсыылаах, өлөн-охтон биэрбэт (олоҥхоҕо абааһылары, ардыгар айыылары ойуулуур уларыйбат эпитет, поэт. формула). ☉ Обладающий волшебной силой, оборотничеством, способный к коварным превращениям (в олонхо — поэт. формула-эпитет, изображающий представителей Нижнего, иногда и Среднего мира)
Эн диэтэх киһи сэттэ уон сэттэ дьибилгэккинэн, аҕыс уон аҕыс албаскынан үс халлаан үрдүгэр тахсаҥҥын, уолу уоран ылаҥҥын, иитэн оҕо гыннаххына — бэрт киһи буолуоҕа. ПЭК ОНЛЯ V
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Албыннаан, алкыйан ылбытын, Эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта «аптаах тааһы». Эллэй. Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан көр халлаан
◊ Аҕыс атах зоол. — муораҕа үөскүүр төбө атахтаахтар кылаастарыгар киирсэр сымнаҕас эттээх, оборон ылан сыстар эминньэхтээх аҕыс бигиир лабаалаах харамай (моллюск). ☉ Осьминог (спрут)
Аҕыс атах — түүҥҥү харамай: күнүһүн хорҕойор сиригэр кирийэр, түүнүн бултуу тахсар. Аҕыс атах наар кэриэтэ уу түгэҕинэн, бигиир лабааларынан тардыстан сыҕарыйар. ББЕ З. Аҕыс харах хаарты — аҕыс бэлиэлээх хаарты (хаарты улууһун 8 бэлиэтэ). ☉ Игральная карта с восемью очками, восьмерка.
ср. тюрк. секиз ‘восемь’
II
аат. «Ахсаана», «чыыһылата» диэн суолталаах, тардыы сыһыарыылаах ойдом формаҕа эрэ туттуллар сүппүт тыл олоҕо. ☉ Исчезнувшая основа имени со значением «число, количество», выступает в некоторых изолированных формах притяжательного склонения: ахса ‘число, количество чего-л.’, ахса суох (биллибэт) ‘бесчисленное множество, несчетное количество кого-чего-л.’ и др. Бу хара тыа суугунуура Мин аатырбыт Булчут эһэм туһунан: Кини ахса биллибэт Хоһуун сырыыларын, Кини ханнары билбэт Байанайын туһунан. С. Данилов
Биһи ол курдук хоту сир быстыбат тыаларын, ахса суох үрэҕин, тааһын этэҥҥэ туораан, киэҥ дойду сирин диэки киирдэр киирэн истибит. Н. Заболоцкай
Ахса суох үгүс түннүктэрдээх үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин [Сахам сирин] куруутун ахтабын. Далан
♦ Ахса-аана биллибэт — дьүүлэдьаабыта, иитэ-саҕата суох (улахан, элбэх). ☉ Бесподобный, из ряда вон выходящий, страшный (по силе, многочисленности)
Ахса-аана биллибэт Алдьархай бөҕө адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэ-дьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Ахса-аата биллибэт көр аата-ахса суох (биллибэт). Ахса-аата биллибэт элбэх Кылбалдьыгас өҥнөрдөөх Кыра балыктар Көҥүл ыаталаан, ыамнаталаан, иитиллитэлээн дэлэччи дэбилийбиттэр. Саха нар. ыр. I