прил. (образный) тэгилитэн этэр, уустаан-ураннаан этэр; фигуральное выражение тэгилитэн этэр этии.

аат дьөһ. Төрүт түһүгү кытта туттуллар (э. ахс. сыһыарыытын ылыан сөп). Тэгилитэр суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ түгэх өттүттэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ тут-лар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, указывает на предмет, из глубины которого совершается действие (из-за)
Бүгүн Кеша кэлиэхтээх. Кэлиэхтээх ыраахтыын-ыраахтан. Күрэнэн көппүттэрэ быданнаабыт күннэр-дьыллар кэтэхтэриттэн. Умнуллубат оҕо саастан. М. Ефимов
Оҕо саас ааспыт кэм кэтэҕиттэн ордук сырдаан, киэркэйэн көстөр. «ХС»

туохт. дьөһ.
1. Чопчу уонна тэгилитэр өйдөбүллээх миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын кимиэхэ, туохха эмэ утары хайысхалаах буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно- или абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении кого-чего-л., навстречу которому совершается действие (навстречу)
Кырдал хонуу үрдүгэр …… Үрдүк үөбэр хонууттан Күнү көрсө эргийэн Көтөн-мөҥөн биэриэххэ. П. Ойуунускай
Кини эмиэ күнү көрсө үүнэр эбээт, күҥҥэ тардыһар. П. Филиппов
Сааһы көрсө, күнү көрсө Салааската сүүрдүөҕүҥ. «ББ»
2. Хайааһын туохха эмэ ананан-туһаайыллан оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении события, которому посвящено и к которому приурочено действие (навстречу)
Элбэх булчуттар быыбар күнүн көрсө кыбартааллааҕы сорудахтарын аһара толорорго соруктаннылар. «Кыым». «Тутаах сыл бастакы аҥаарынааҕы сорудаҕы быыбары көрсө толоруохха!» «Кыым»
3. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, ханнык эмэ хайааһын, сабыытыйа, көстүү буолар кэмигэр сөп түбэһиннэрэн туох эмэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении действия, события, явления, ко времени наступления которого совершается действие (к)
Кинилэр уочараттара, бүгүн остолобуой аһыллыытын көрсө аан ыксатыгар түбэһэн, дьолломмут саҕа санаммыттара. Эрилик Эристиин

аат дьөһ.
1. Туохтуу түһүккэ чопчу суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ кэтэх өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Управляя винительным падежом и выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета (за, позади)
Хотоолунан, кэдээлинэн, арыы тыаны кэтэҕинэн Үрүҥ туман налыйан, Үрүмэнэн халыйар. Л. Попов
«Хантан көтөн кэлэн, ити тииттэр төбөлөрүнэн дуоһуйан умуллубут уот эбитэй?» — диэн мунаара санаабытынан, кини арыыны кэтэҕинэн түһэн сискэ таҕыста. Амма Аччыгыйа
2. Төрүт түһүгү кытта тэгилитэр суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ кэтэх өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Сочетаясь с именительным падежом имени и выражая абстрактно-пространственные отношения, указывает на предмет, позади которого совершается действие (по задней стороне, по)
Омуна да аастар Охсуоламмыт тыаһа Одун халлаан оройугар Оргуйа, орулуу оонньуур, Кэтит сибиэт кэтэхтэринэн Кэмиринэн киҥкинии ыллыыр. П. Ойуунускай
Хобунансибинэн, үҥсүүнэн-харсыынан, ол-бу кэтэҕинэн киирсэргин уураттаххына табыллар. Р. Баҕатаайыскай

аат дьөһ. Б и - риэмэни бэлиэтиир сорох ааттары, сорох аат туохтуурдары кытта хайааһын этиллибит кэм бүтүөн иннинэ оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ С некоторыми именами, обозначающими время, и с отдельными причастиями употребляется при указании на то, что действие завершается до окончания указанного времени (до; до того, как)
«Уон мүнүүтэ бэтэрээ өттүнэ мантан халбарыйыаҥ да, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар!» — киһи көмүстээх мөһөөччүгү кыбыммытынан хонтуора иһиттэн тахсан барар. Н. Якутскай
«А-а!» — диэн «тыыһыт» хаһыытыырын кытта, комендант биһикки ойон туруохпут бэтэрээ өттүнэн, тыы Никешиммитин илдьэ уҥуорун диэки ууну таарыйар-таарыйбатынан көтө турбута. Н. Якутскай
Оксана, эргиллэ түһээт, букетын харбаан ылбыта уонна этиэх бэтэрээ өттүнэ сибэкки иһиттэн сыгынньах гранатаны сулбу тардан таһааран, ударнигы төлө тардан баран, ибили бырахтарбын диэбиттии, илиитин өрө уммута. Суорун Омоллоон
Сарбаакын били киһини охсуох буолан эрдэҕинэ, киһитэ көрүөх бэтэрээ өттүнэ атыыһыты муннун тоҕо анньан кэбиһэн баран, сүүрэн кыырайа турбута. Д. Таас
△ -ыах сыһыарыылаах аат туохтууру кытта ситимэ үгүстүк олус түргэнник диэн суолталаах сомоҕо домох быһыытынан туттуллар. ☉ В сочетании с причастиями на -ыах часто употребляется как фразеологизм со значением «очень быстро, моментально»
Ол эрээри кинилэр [оҕолор] көрүөх бэтэрээ өттүнэ орто оскуоланы бүтэрдилэр, ыанньыксыт буоллулар, үлэһит аатырдылар. И. Данилов. Маны истэн баран: «Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүнэ этэн баран, тэгилитиэх бэтэрээ өттүнэ [сүөһүлэри] түргэнник үүрэн-түрүйэн аҕалан кулуҥ, кыыһы ылан барыҥ!» — диэбит эмээхсин. Саха фольк.

I
туохт. Иһиттээх буол, иһиттэ булун. ☉ Приобретать, завести посуду
Сиидэрэп, дьиэтигэр иһитэхомуоһа суох буолан, чугаһынааҕы ыалларыттан икки мас кыһыл чааскыны уонна биир дьэс чаанньыгы уларсан иһиттэнэн олордо. Күндэ
Таастары дьиэни тула төгүрүччү уурталыыбыт: тааһынан иһиттэнэбит, тааһынан чааскыланабыт, кумаҕы чэй оҥостобут. Н. Тарабукин (тылб.)
II
аат дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын тэгилитэн көрдөрөн, хайааһын туох эмэ ис эйгэтиттэн тахсарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, из которого исходит действие (из, с). Кустук Дьөгүөрү быстах өлүү илиитин иһиттэн быыһаата. Н. Түгүнүүрэп
Им балай хараҥа иһиттэн ынырык саҥа иһилиннэ. «ХС»
Кини ити сэтинньи сэттистиир күнүгэр сэтэрбит силлиэбуурҕа иһиттэн уһууран тахсыбыта. «ХС»
2. Дьон бөлөҕүн, кэлэктиип кэккэтиттэн хайааһын тахсарын, предмет арахсарын, тэйэрин миэстэ сыһыана дэгэттээх бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на группу, коллектив людей, от которых отделяются, удаляются лицо, предмет (из)
Табаарыстар! Ити Мэхээчэ оннук буолбут киһи, кинини уоттаах сиппииринэн баартыйа иһиттэн илбийэн таһаарар киһибит турар. П. Ойуунускай
Дьахталлар истэриттэн нэһилиэк сэбиэтигэр хандьыдаат туруортаатылар. Н. Неустроев
Улуус иһигэр кыра дьон истэриттэн бэрт улаханнык, актыыбынайдык үлэҕэ көмөлөһөр дьон тахсан испиттэрэ. Эрилик Эристиин
Ама аҕыйах этэ дуо? Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс