прил
тэнийбит, тэнитиллибит

аат. Тиэстэни тэнитэр бөкүнүк мас. ☉ Деревянный валик для раскатывания теста, скалка
Тиэстэни мас бөлүөгүнэн хатайдаан тэнитэллэр. «ХС»
Бэлэм тиэстэни уон өлүүгэ арааран баран, икки ытыскар хатайдаан саарык оҥоһуллар уонна чараас гына бөлүөгүнэн тэнитиллэр. ТИИ ЭОСА

ньуур, эттик ньуура (эттиги тас эйгэттэн эбэтэр атын эттиктэн быыһыыр кыраныысса. Э. нь. тас быһыытынан, аналынан, оноһуллуутун хаачысты-батынан о. д. а. уратыларынан элбэх көрүннэргэ араарыллар. Холобура, куонустуу, силииндирдии, иннэри, көнө, килбэчигэс, даҕайсар, тэнитиллэр, тэнитиллибэт уо. д. а.)

аат.
1. Ханнык эмэ быһыы-майгы үөскэтэр туруга. ☉ Состояние, обусловленное каким-л. обстоятельством, положение
Юра, эн, мин курдук, итинник сааттаах, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэспэккэр баҕарабын. Софр. Данилов
Төһө да быстар дьадаҥытын иһин, Уйбаанчык сайын кэм холкутук тыынар. Оттон кыһын кини балаһыанньата тосту уларыйар, кыһалҕата-кырыымчыга элбиир. ФЕВ УТУ
Быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. Оччоҕо хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыыларыгар бэлэмэ суох буолан биэрэр балаһыанньа үөскүүр кутталлаах. «Кыым»
2. Туохха эмэ төрүт буолар бигэргэтии, өй-санаа. ☉ Утверждение, мысль, лежащие в основе чего-л., положение
Бу «Минпроска» тэнитиллибит уопсай сүрүн балаһыанньалар, бүтүннүүтүнэн ыллахха, билиҥҥи бириэмэҕэ даҕаны адьаһын сөптөөхтөрүнэн хаалаллар. К. Маркс (тылб.)
Утарсыы – сайдыы ис төрдө буоларын туһунан научнай балаһыанньаны диалектическай материализм быһаарбыта. ДИМ
Марксизм-ленинизм төрүт балаһыанньаларынан салайтаран олох кырдьыгын, үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү – М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ. Софр. Данилов
3. Уопсастыба олоҕун быһыыта-майгыта. ☉ Обстановка общественной жизни, положение
Толстой крепостной быраап баарын тухары ханнык даҕаны быстах-остох дьаһаллар бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
Маҥнай нуучча хас даҕаны народнай ырыаларын биэрдилэр, онтон фроннааҕы балаһыанньаны кэпсээтилэр. Т. Сметанин
Саха прозатыгар дьахтар балаһыанньата кини атаҕастаныыта хара маҥнайгыттан көтөҕүллүбүтэ. ФЕВ УТУ
4. Быраабылалар, сокуоннар хомуурдара (туох эмэ биир боппуруоһу тула). ☉ Свод правил и законов (в области чего-л.), положение
Киин Ситэриилээх Кэмитиэт хайыы үйэҕэ быыбар балаһыанньатын бигэргэттэ, ону маассаҕа тириэрдии – уталытыллыбат сорук. У. Нуолур
Народнай тыйаатырдар балаһыанньаларыгар сылга пьесалары бэлэмниэхтээхтэрин таһынан 30–40 кэнсиэри көрдөрүөхтээхтэр. АҮ
Сопхуостар барыстарын үллэрэн эмиэ судаарыстыба быспыт балаһыанньаларыгар сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллар. ЭБТ
5. Биирдиилээн киһи уопсастыбаҕа ылар миэстэтэ. ☉ Место, роль отдельного человека в обществе, положение
Талкылаахап оччолорго үчүгэй балаһыанньалаах, оҕолоох-уруулаах, кэргэннээх, отутуттан лаппа тахсыбыт сэргэх сэбэрэлээх киһи этэ. С. Никифоров
Юрий Семенович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны модьуйаллар. Н. Лугинов
Киниэхэ [Курагиҥҥа] үрдүкү балаһыанньаттан да, харчыны биэрэртэн да аккаастаабаттар, оттон кини көрбүт киһитин аайыттан иэс ылан иһэр да, төлөөбөт. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аан дойду балаһыанньата – сир үрдүнээҕи быһыы-майгы. ☉ Международное положение
Кулуупка аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ буолла. —Аан дойду балаһыанньата хосхос ахтылынна, айа кирсин курдук тыҥаан эрэр эбит кини сир шарын арҕааилин муннуктарыгар. У. Нуолур
Аан дойду балаһыанньатын Оҕонньор аахта хаһыаттан. Баал Хабырыыс. Балаһыанньаттан таҕыс – ыарахан быһыыттан-майгыттан быыһанар суолу тобул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Кини ити балаһыанньаттан тахсар суолу көрдүү сатыыр да, ханан сырдык кылам гыныаҕа биллибэт этэ. В. Яковлев. Географическай балаһыанньа – хайа эмэ географическай объект ханан эмэ тарҕанан сытар сирэ. ☉ Географическое положение
Ханнык баҕарар судаарыстыба территориятын үөрэтэргэ бастатан туран кини географическай балаһыанньатын билиэххэ наада. САИ ССРС ФГ
Бу араарыллар зоналар географическай балаһыанньаларынан, олохторун-дьаһахтарын сайдыытын историческай дьылҕаларынан биирдии бэйэлэрин иһигэр уопсай хартыына көстөр. ВМС СДО
Европа географическай балаһыанньата наһаа табыгастаах. КВА МГ. Социальнай балаһыанньа – уопсастыбаҕа дьон олоҕор уонна кинилэр сыһыаннарыгар баар усулуобуйа. ☉ Социальное положение
Дьиҥнээх кэрэ таптал киһини төрдүнэн-ууһунан, социальнай балаһыанньатынан, омугунан араарбат. Эрчимэн

аат.
1. Туох эмэ тутуу, оҥоһук ойоҕосторо, эркиннэрэ тиксиһэн ыпсыһар сирдэрэ; оннук ыпсыһар сирдэрин тас өттүнээҕи уһуктара эбэтэр иһинээҕи ыпсылҕалара. ☉ Место, где сходятся, пересекаются две стороны чего-л.; наружные или внутренние углы чего-л. (напр., строения)
Дьиэ ис муннуга. Күрүө тас муннуга.  Уубут наһаа мунньуллан бэҕэһээ куттал буола сырытта …… мастарыскыайы аҥаар муннугунан ылла. Эрилик Эристиин
Уола туп пут баанньыгын бэрт өр бырыынчыктаан, ордук муннук ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. «ХС»
2. көсп. Ыраах сытар туох эмэ уһуга, кытыыта (сир-дойду, дьон олорор сирин этэргэ). ☉ Край, окраина, отдалённая часть чего-л. (о местности)
Сирбитдойдубут муннуктарын аайы элэктэриичэстибэ уотун сандаардыа этибит. Күндэ. Платон Ойуунускай модун куолаһа оччотооҕу «Кыым» хаһыат страницаларыттан Саха сирин бары уһуккытыы муннуктарыгар тиийэ дуораһыйара. Софр. Данилов
Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
3. кэпс. Дьукаахтаспыт дьон олороллору гар анаммыт дьиэ хайа эмэ өттө. ☉ Часть дома, сдаваемая внаём, в аренду
Атын ыаллар муннуктарыттан Аҕа лаах ийэтин аҕалан, Ойохтонон, оҕо төрөтөн, Олох олорон барбыта. Болот Боотур
Хаһан умса түһүөхпэр диэри, …… хайа эмэ ыал муннугар сылдьыам буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Егор Его рович урут миигин, к ы ра уо лг у н М эхээһи кытта кэлэн, биһиэхэ биир эмэ муннукка олор диир этэ. С. Ефремов
4. мат. Биир туочукаттан тахсыбыт икки көнө сурааһын үөскэтэр фигурата. ☉ Угол
Муннугу үөдүтэр көнө аҥаардара муннук өрүттэрэ диэн, оттон кинилэр тахсыбыт туочукалара муннук оройо диэн ааттаналлар. КАП Г
♦ Муннугу (муннугу-ханныгы) кэй — туохха эмэ ыктаран хайдах буолуоххун, кэлиэх-барыах сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Үҥсэн да туһа суоҕун, муннугу кэйиэлии сылдьарбын өйдөөммүн «билинэргэ» күһэллибитим. Е. Неймохов
Санаата түстэҕинэ кэлиэх-барыах сирин булбакка, муннугу-ханныгы кэйэ сылдьар курдук буолааччы. ПП ОА
◊ Муннукка туруор — оҕону буруйдаан, тугу эмэ гыныахтааҕын, ханна эмэ барыахтааҕын хааччахтаан муннук сиргэ туруор. ☉ Ставить в угол (ребёнка в на казание за что-л.)
Микиитэни кылааска киллэрэн муннукка туруордулар. Амма Аччыгыйа
Мин аҕам остуолун үрэ йиим, ийэм иистэнэр массыынатынан оонньуум — тута муннукка туруораллар. Н. Габышев. Муннукка хаай (ык) — кими эмэ куотунар, аһарынар кыа ҕа суох гына ык. ☉ Загнать кого-л. в угол, тупик
Уорууга уорбаланар уолаттары силиэдэбэтэл муннукка ыган билиннэрбит үһү.  [Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, онтон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова
Тиэхэннээх таарыччы бараннар, Кинээһи дибдийэн биэрбиттэр. Кинини муннукка хаайаннар — «Күн сарсын мунньахтаа» диэбиттэр. Эрилик Эристиин. Муннукка ытаабыт (киһи) — туохха эмэ олус ылл а р бы т, о лу с б а ҕ а л а а х (киһи). ☉ Страстно увлёченный чем-л., проявляющий огромный интерес к чему-л. (человек)
Төһө да нэһиилэ сырыттар, мэлдьитин, саамай муннукка ытаабыт суола бултааһын, сааланыы буолара. С. Данилов
Бэрдьигэстээх олохтооҕо …… Егор Николаевич Гаврильев [фарфор сувенирдары хомуйууга] эмиэ муннукка ытаабыт коллекционер. «Кыым»
Вовка хоккей уонна футбол диэн баран муннукка ытаабыт киһи. «ЭК»
◊ Көнө муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы үөскэтэр муннук (тэнитиллибит муннук аҥаара, биитэр толору муннук чиэппэрэ). ☉ Прямоугольник
Бары көнө муннуктар биир-тэҥ ахсааннаах кыраадыстаахтарын быһыытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнэр. КАП Г
Кыһыл муннук көр кыһыл. Мунньах «Күрүөлээх» пиэрмэтигэр кыһыл муннугу аһарга, салайааччыны аныырга уураах ылла. М. Доҕордуурап
Кыһыл муннукпутугар дьоннор сылдьыылара үксээн, ааҕааччы уонна аахтаран истээччи элбээн истилэр. А. Б эрияк. Ынах сүөһү пиэрмэлэригэр тэриллибит кыһыл муннуктар үлэлэрин көрүү куонкуруһа ыытыллар. «Кыым». Сыппах муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы таһынан муннук (көнө муннуктааҕар улахан гынан баран, тэнитиллибиттээҕэр аччыгый). ☉ Тупой угол. Сытыы муннук мат. — тоҕус уон кыраадыс иһинэн уһуктаах (көнө муннуктааҕар аччыгый муннук). ☉ Острый угол. Тыыннаах муннук — тыынар тыыннааҕы, кыылы иитэргэ, тутарга анаан бэриллибит анал миэстэ (үксүгэр араас тэрилтэлэргэ). ☉ Живой уголок
Оҕолор куһу оскуола тыыннаах м у н н угар биэрбиттэрэ. Далан
Тима Максимов Дималыын тыыннаах муннукка хоруолуктары көрсүөн-харайсыан баҕарар. «ХС»
Уобул муннук көр уобул. Аҥаар өттүгэр — иҥнэри түһэн эрэр кии сыбахтаах уобул муннуктаах ампаар дьиэ. Н. Кондаков
Уобул муннуктар бабаарыналарга, ампаардарга, киһи эргиирдэригэр киэҥник туттуллаллар. АЭ ӨӨКХ. Үс муннук мат. — үс туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Треугольник
Тэҥ өттүлэрдээх үс муннукка бары муннуктара тэҥнэр. К А П Г. Хабарҕа муннук көр хабарҕа. Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһ этин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа. Хас тэлгэһэ аайы хабарҕа муннуктаах ампаардар, а с а с т ы ы р х ар а д ьи э л э р. Н. Л угинов
ср. тюрк. мүҥүл ‘угол’

I
көмп диэнтэн холб. туһ. Дьиэ дьиҥнээх баһылыктара бэрт өр ыалдьан өлбүт соҕотох кыыстарын көмсө туора нэһилиэккэ барбыттара. Амма Аччыгыйа
«Мироновы көмсүбүппүт», — диэн кэпсии-кэпсии хараҕыттан уу-хаар баспытынан барда. Багдарыын Сүлбэ
II
1. аат.
1. Өҥнөөх күндү металл (үрүҥ да, кыһыл да көмүһү этэллэр). ☉ Благородный, драгоценный металл (серебро или золото; серебро и золото как родовые понятия)
Көрдүүр көһүйэ көмүһү булар (өс хоһ.). Саха сирин көмүһүн, түүлээҕин аан дойду барыта билэр. Амма Аччыгыйа
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
2. эргэр. Өҥнөөх күндү металтан (үрүҥ, кыһыл көмүстэн) оҥоһуллубут манньыат. ☉ Монета из благородного, драгоценного металла (золота или серебра)
Табаарыстыба хас биирдии тириигэ көмүһүнэн баччаны төлүүргэ эбээһинэстэммитэ: …… бастыҥ суортаах күөх толбонноох кырсаҕа уон биир солкуобай биэс уон үс аҥаар харчыны, иккис суортаах күөх толбонноох кырсаҕа биэс солкуобай сэттэ уон сэттэ харчыны. БГП ССРГС
3. эргэр. Көмүс хостуур сир, бириискэ. ☉ Место разработки драгоценного металла, прииск
Туспа дойдуларга Соргу булаары, Көмүскэ баран Көнөн кэлээри [барабын]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бодойбо баайыгар ханаары Көмүскэ тиийбитим. А. Абаҕыыныскай
Көмүскэ тиийэн эрэбит, эрэспиэскэ начаалынньыга айанньыттары тохтото сатыыр. Т. Сметанин
4. көсп. Тардыы форматыгар: күндүтүк саныыр киһигин (эбэтэр тугу эмэ) таптаан ааттааһын. ☉ Ласковое обращение к кому-чему-л. дорогому, любимому
Көмүһүм, хаһан кэлэҕин? — [Балыксыт:] Оо көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П. Ойуунускай
Бу өлүү инниттэн, Германия сириттэн Күн көрөр көҥүллээх Сэбиэскэй дойдубар Көтөн тиий, Көмүһүм, мин хоптом. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Өҥнөөх күндү металтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из благородного, драгоценного металла (золота, серебра), золотой или серебряный
Көмүс биилкэ. Көмүс ньуоска. Көмүс ытарҕа. — Отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
△ Көмүс дуйдаах. ☉ С позолотой; луженый
Көмүс кылдьыылаах ачыкытын көннөрүннэ. П. Аввакумов
2. Саһархай, араҕас өҥнөөх. ☉ Желтый, цвета золота
Көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым! Ньургун Боотур
Көмүс туорахтаах бурдугунан киэн туттар. П. Егоров
Көмүс төбөлөрүн аһаллар Эрдэ үүнэр ньургуһун оттор. И. Эртюков
3. көсп. Күндү, тапталлаах. ☉ Дорогой, любимый
[Саныыра] эрдэ үлэлии кэлиэ кыыс, кини көмүс доҕоро — хаһан эрэ, хойуут-хойут. Н. Габышев
Буойун ааттанан охсуһууга Босхоҥ, доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
4. көсп. Кэрэттэн кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Великолепный, превосходный
Ырыатойук тыкаарам, Ыллыах-туойуох, гитарам, Тохтор көмүс дорҕоонум, Тоҕо бу мин тохтоотум? П. Ойуунускай
Кини бэйэлээх нуһараҥҥа нуоҕайа сылдьан көмүс чуораан күөмэйинэн ыллаан лыҥкынатар. Амма Аччыгыйа
Сыллар-күннэр субуһаллар Сырдык туман атынан, Көмүс сааспын аһараллар Көтөлүнэнындыынан. П. Тобуруокап
♦ Биир көмүс туһата суох кэпс. — адьас туһата суох, мээнэ (күнү-дьылы туһата суох ыытыы туһунан). ☉ Зря, напрасно, совершенно бесполезно, ни за грош (пропал, напр., день)
«Тугу да ситиспэккэ бардаҕым. Бүгүҥҥү күнүм көмүс биир туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор кэбиниэтиттэн тахсан барда. С. Никифоров. Киискэ кистиэм <саарбаҕа саһыарыам> көмүскэ көмүөм фольк. — баайдык-тоттук олордуом (маанытык таҥыннаран, тоттук аһатан). ☉ Завалю тебя богатством, одену в драгоценные меха (букв. запрячу в соболя, осыплю золотом)
Мин баарбын Кини тэҥнээҕэ... Киискэ кистиэм, Көмүскэ көмүөм. Күн саныыра миэхэҕэ Барыта баар! Суорун Омоллоон
Санаан көр ыл бэйэҥ: Саарбаҕа саһыаҕыҥ, Көмүскэ көмүллүөҥ, Дьоллоргун булуоҕуҥ. Суорун Омоллоон. Көмүс киһи кэпс. — олус наадалаах, сыаналаах киһи. ☉ Бесценный, неоценимый, дорогой человек
— Так-так... Өйдөнөр, — диэтэ оҕонньор Сеня диэки көрөн олорон. — Ахсаан учуутала биһиэхэ көмүс киһи. Н. Лугинов
Наар дьоҥҥо эрэ мэһэй буолабын... Онтум баара! Мин ханна эрэ олус наадалаах көмүс киһи үһүбүн. Н. Лугинов
<Көмүс> көлөһүнэ тилиннэ көр көлөһүн. Ама хайа тутааччы, үгүс сылларга үрүлүйэ тохпут көмүс көлөһүнэ тиллэн, …… биир түбүккэ-садьыкка, биир буһууга-хатыыга сылдьыспыт доҕотторун эҕэрдэлээбэт буолуоҕай?! «ХС». Көмүс манньыакка ылын калька — кырдьык курдук ылын, дьиҥнээх курдук санаа. ☉ Принимать за чистую монету
Баҕар сорохтор итэҕэйэн, барытын көмүс манньыакка ылынан эрдэхтэрэ. «ХС». Көмүс <ньээкэ> уйа фольк. — 1) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит дьиэтэ. ☉ Родной дом, родной очаг, колыбель (любимый эпитет в устном народном творчестве)
Бу дыбарыас мин дьоллоох көмүс ньээкэ уйам этэ. П. Ойуунускай
Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.); 2) көтөрсүүрэр түөлбэлээн олохсуйар, ууһуур-үөскүүр сирэ. ☉ Любимое место скопления птиц и животных для размножения
Илин, арҕаа бастарыгар икки күөллээх, ортотугар көтөр-сүүрэр көмүс уйата буолбут Тиит Арыылаах. И. Данилов. Көмүс тарбахтаах (илиилээх) — олус дьоҕурдаах мындыр уус. ☉ соотв. золотые руки
Дэбигис оннук мындыр өйдөөх, быһата, көмүс тарбахтаах киһини булуоҥ суоҕа. А. Сыромятникова
Манна биир профессор баар. Көмүс тарбахтаах киһи. Г. Угаров
Көмүс тарбахтаах үтүө уус эбит. «ХС». Көмүс тыллар калька — дириҥ ис хоһоонноох, сыаналаах, ыйааһыннаах тыллар. ☉ соотв. золотые слова
— Күүркэтиилээх тыллар буолбатахтар — көмүс тыллар! Баһыыба эйиэхэ! — диэтэ Никита уонна күүстээх илиитинэн доҕорун дьарамай санныттан кууста. Н. Лугинов. Көмүс уҥуоҕун көтөх, алтан уҥуоҕун араҥастаа үрд. — улаханнык ытыктыыр, күндүтүк саныыр киһигин үчүгэйдик харайан, дьоһуннаахтык көмп. ☉ Похоронить с почестями уважаемого, дорогого, близкого сердцу человека (букв. серебряные кости его поднимать, золотые кости его сложить на арангас)
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон
Биһигини, кырдьаҕас дьону, өллөхпүтүнэ, көмүс уҥуохпутун көтөҕөөрүҥ, алтан уҥуохпутун араҥастаарыҥ! Болот Боотур. Көмүс үйэ калька — туох эмэ (хол., наука, литература) табыллан, тобуллан сайдар кэмэ, үйэтэ. ☉ Золотой век (напр., науки, литературы)
Биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы үйэ бүтүүтүгэр уонна биһиги эрабыт бастакы үйэтин саҕаланыытыгар былыргы Рим саамай талааннаах поэттара олоро сылдьыбыттара. Ити кэми Рим поэзиятын «көмүс үйэтэ» диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ. Көмүс үлэтэ — олус ыарахан, сыралаах үлэ. ☉ Тяжелая, изнурительная работа
Пьесаларбын биэстииттэн итэҕэс устубат, барыйааннаабат быһыы-лаахпын. Кырдьыга, көмүс үлэтин үлэлиибин: буору, тааһы хаһар тэҥэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Кыһыҥҥы тоҥ тааһы хаһар диэн, көмүс үлэтэ буолар. Н. Апросимов. Көмүс хатырыктаах — балыгы күндүргэтэн, ойуулаан этии. ☉ Эпитет для описания рыбы (букв. с серебряной чешуей)
Күөх далай иччитэ Күөх Боллох тойон Көмүс хатырыктааҕынан Күндүлүү турдун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу үрэх көмүс хатырыктааҕыттан Ньукулаас да үгүстүк тииһиммитэ. С. Никифоров. Көмүһүм оҕото — саамай күндүтүк саныыр киһим, тапталлааҕым. ☉ Золотце мое, золотко мое (обращение к любимому человеку)
Гриша, көмүһүм оҕото, төнүн, кэл дьиэҕэр, кырдьаҕас ийэҥ сүрэҕин уоскут. А. Сыромятникова
Кыһыл көмүс буукубанан (кыһыл көмүһүнэн) сурулун калька — золотыми буквами написать. Кырдьык дьыала кыайыыта Кыһыл көмүһүнэн суруллуо. С. Васильев
Е.И. Бурцева үтүө аата саха норуотун историятыгар кыһыл көмүс буукубанан сурулунна. «ХС»
Чэ, холобур, бу эн көлүөнэҥ сэбиэскэй судаарыстыба историятыгар көмүс буукубанан суруллар тугу оҥордо? «ХС». Кыһыл көмүс кылаат — наһаа сыаналаах, киһиэхэ олус туһалаах туох эмэ. ☉ Что-либо ценное, весьма полезное для человека; золотой клад
Куруҥу солоон эрэллэр. Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Күндэ. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи калька — үтүө санаалаах, амарах киһи. ☉ Золотое сердце
Мин кинини оҕо эрдэҕиттэн билэбин. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи. Л. Толстой (тылб.). Кыһыл көмүс сыбаайба калька — кэргэнниилэр холбоспуттара биэс уон сылын туолуута. ☉ Золотая свадьба
Лэгиэн ол күһүнүгэр кыһыл көмүс сыбаайбаны атаарбыта. Н. Босиков
Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «Кыым». Сымнаҕас көмүс калька — күндү түүлээх тириитэ. ☉ Мягкое золото
Бу улахан сымнаҕас көмүс кылаакка кыыл иитээччилэр өҥөлөрө үгүс. ПДИ КК
Кини бултаабыт сымнаҕас көмүһэ Ийэ дойду валютнай пуондатын хаҥатыһар. «Кыым»
◊ Көмүс күһүн — күһүн, от-мас сэбирдэҕэ, мутукчата барыта саһарбыт кэмэ. ☉ Золотая осень
Күөх солко сайыны көмүс күһүн солбуйда. М. Доҕордуурап
Көмүс күһүн сайыҥҥы күөх өҥү суурайан-сотон бу тиийэн кэллэ. Н. Заболоцкай
Сайыны быһа ардаан, салгытан баран, көмүс күһүн күөрэйиитэ дьэ ырааһырда. «Кыым». Көмүс кымньыы бот. — сытыары үүнэр силиргэхтээх, элбэх сыллаах дороххой эмтээх от үүнээйи (үөс тааһырыытын, ис ыарыытын, сыыҥканы, иик хаайтарыытын эмтииргэ, тас бааска, хаан тахсыытын тохтоторго тут-лар). ☉ Золотая розга (многолетнее лекарственное растение). Көмүс мас бот. — араас өҥнөөх элбэх сэбирдэхтэрдээх куруук күөх турар сэппэрээк үүнээйи (күөх ньалҕаархай сэбирдэхтэрэ халыҥнар уонна саһархай толбоннордоохтор). ☉ Аукуба (золотое дерево). Көмүс промышленноһа — көмүһү хостооһунунан уонна байытыынан дьарыктанар промышленность. ☉ Золотодобывающая промышленность
Саха сиригэр көмүс промышленноһа киэҥник сайынна. «Кыым»
Алдан көмүсчүттэрэ көмүс промышленноһын үбүлүөйдээх сылын үрдүк көрдөрүүлээх көрсөллөр. «ХС». Көмүс ууһа — ол-бу киэргэллэри (хол., ытарҕаны, биһилэҕи) көмүстэн оҥорор идэлээх уус. ☉ Золотых дел мастер, ювелир. Көмүс ууһугар куттаран, уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥотторон биэрэллэр. Саха фольк. Көмүс үлэһиттэрэ — көмүс промышленноһыгар үлэлиир дьон. ☉ Работники золотодобывающей промышленности
— Манна көмүс үлэһиттэрэ тохтуур дьиэлэрэ. Көмүс үлэһиттэрэ! Өйдөөтүҥ дуо? Оттон эн кимҥиний? Амма Аччыгыйа. Көмүс харчы — көмүстэн кутуллубут манньыат. ☉ Золотая или серебряная монета
Киһилэрэ, алтан айахтаах кумараанньыгы ылан, биир солкуобайдаах көмүс харчыны Абдуркуллаҕа биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ампаарын кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай. Кутуу көмүс — кутан оҥоһуллубут көмүс. ☉ Литое серебро
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах, Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев. Кыһыл көмүс — сиртэн хостонор, кытархайдыҥы араҕас өҥнөөх күндү металл. ☉ Золото
Кинилэр кыһыл көмүс, хорҕолдьун, сүлүүдэ хостонуутугар бастакы суол тэлээччилэр. С. Васильев
Сиэбиттэн саппыйалаах кыһыл көмүс ылан Киириккэ биэрэр. С. Ефремов
Кыһыл көмүс баайдааҕын, Күндү тааһын алмааһын …… Бүлүү ыллыыр, ыллыыр. С. Зверев. Тардыы көмүс — уһун синньигэс гына таптайан тэнитиллибит көмүс. ☉ Кованое серебро
Тардыы көмүс курдук Талахтардаах ини, Сөҥ сүөгэйим курдук Сүүрүктэрдээх ини Таатта үрэх. И. Егоров
Тардыы көмүс халҕанын Арыйа баттаан, Таһырдьа тахсан, Туох дойдуга тохтоото диэн, Толкуйдаан көрбүтүм. С. Зверев. Уулаах көмүс — алтан булкаастаах көмүс. ☉ Серебро, золото с примесью меди
Оҕо саастан таптыыбын Бу күөх унаар дойдуну, Ока үүммүт налыытын, Уулаах көмүс урсунун. С. Данилов. Үрүҥ көмүс — килбэчигэс сырдык дьүһүннээх, сиртэн хостонор өҥнөөх күндү металл. ☉ Серебро
Саха сирэ үрүҥ көмүһүнэн баай. — Үрүҥ көмүс иһигэр кыһыл көмүс баар үһү (тааб.: силии). Үрүҥ көмүһү сыыйа тарпыт курдук хатыҥ мастардаах. Күндэ. Хара көмүс — сиэрэнэн хараардыллыбыт үрүҥ көмүс. ☉ Черненое серебро (при помощи серы). Хара көмүс курдук куударалаах аһа …… өрө күүрэн таҕыста. Саха фольк.
др.-тюрк. күмүш, тат. көмеш ‘серебро’