1 послелог, упр. осн. п. 1) как, словлю, подобно; анды тэҥэ как турпан; күн тэҥэ сырдык светлый, как солнце; подобный солнцу, солнцеподббный; эһиги тэҥэ оҕонньоттор старики, подобные вам; кыыһым тэҥэ саныыбын она для меня как дочь; 2) наряду с..., одновременно с...; ону тэҥэ наряду с этим; 2. в роли союза наряду с тем, что...; равносильно тому, что...; столько..., сколько...; кинигэлэри атыылаһарын тэҥэ , почтанан сурунан ылар он, наряду с тем, что покупает книги, выписывает их почтой; кини үлэлиирин тэҥэ үлэлиэхпит мы будем работать столько, сколько он работает.

1) ровный; тэҥ суол ровная дорога; тэҥ хаптаһыннар ровные доски; тэҥ хонуу ровная поляна; 2) равный, одинаковый; равноценный; тэҥ быраап равноправие; тэҥ күүс равные силы; кинилэр иккиэн тэҥ үлэһиттэр они оба равноценные работники; тэҥ муннуктар мат. равные углы; тэҥ гына үллэр = разделить что-л. на равные части.

1. аат дьөһ. Ким, туох эмэ курдук, кимиэхэ, туохха эмэ майгынныыр диэн суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношения сравнения, уподобления (как, словно, подобно)
   Кыраҕыттан билэр буолан, Кыыһым тэҥэ саныыбын. Күннүк Уурастыырап
   Ийэ диэн — Киһини иитэр кэрэ киһи, Кини баар сырдык, килбиэн, Күн тэҥэ күндү, үтүө киһи. И. Эртюков
   [Дьаарбаҥы] былыр улахан бырааһынньык тэҥэ күүтүллэрэ, дьоһун кэпсэл буолара. Багдарыын Сүлбэ
2. ситим т. суолт. Хайааһын атын хайааһыны кытта сэргэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется в функции союза, объединяющего два действия (наряду с тем, что; равносильно тому, что)
   А. Е. Кулаковскай …… фольклору хомуйарын тэҥэ төрөөбүт дойдутун, айылҕатын таптаан туойара, ыллыыра. Эрчимэн
   Ойуурдаах куобах охтон биэрбэт диэбит тэҥэ, киһи киһиэхэ өйөстөҕүнэ эрэ бу сир үрдүгэр олорор. У. Нуолур
   Кыбыстарыттан, толлоруттан, миинэлээх хонуунан хаамар тэҥэ сэрэнэн үктэнэр, дух-дах туттар. «Чолбон»
   ◊ Ону тэҥэ ситим сыһыан холб. — бэриллэр санаа инники этиллибити кытта бииргэ, холбуу оҥоһуллар диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение о том, что действие, совершаемое в высказывании, выполняется наравне с другим (наряду с). Күндэ поэт эрэ буолбатах этэ, кини ону тэҥэ прозаҕа, драматургияҕа эмиэ үлэлээбитэ. Софр. Данилов
   Бу күөлгэ араас балыктар төрүүллэр-ууһууллар. Ону тэҥэ манна быыдаралар үөскүүллэр. И. Федосеев
   Бу эдэр буойун …… өстөөҕү өһүөннээхтик абааһы көрөр кытаанах дьэбир санаалаах, ону тэҥэ Ийэ дойдутун, төрөөбүт норуотун итиитик таптыыр амарах сүрэхтээх киһи. «ХС»

даҕ.
1. Олоччу биирдиҥи, атылыы. ☉ Совершенно одинаковый, равный
[Ньургун Боотур уонна абааһы бухатыыра] Үс түүннээх күн охсустулар да, иккиэн тэбис-тэҥ дьон буоллулар. Ньургун Боотур
[Нүһэр Дархан:] Өлөр өлүү барыбытын тэбистэҥ оҥорор... Ол эрээри бу аан дойдуттан Тойон киһи тойоннуу аттаныах тустаахпын. И. Гоголев
[Ыаллыылар] туохтарын былдьаһыахтарай, хайа-хайалара ордуга-хоһута суох эрбии биитин курдук тэбис-тэҥ дьоннор. И. Эртюков
2. Көбүс-көнө, кыра да токуруйуута суох. ☉ Совершенно ровный, прямой
Күллэҕинэ, ол уостар кэннилэриттэн тэбис-тэҥ, ып-ыраас эҥкилэ суох тиистэрэ кэчигирии түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Айаан икки илиитин сиэбигэр уктан, «аны алҕас киһини таарыйан кэбиһиэхтэрэ» диэбиттии, тэйиччи туран эрэн мичээрдээн тэбис-тэҥ, үп-үрүҥ тиистэрэ килэйэр. Н. Лугинов
◊ Тэбис-тэҥҥэ — 1) биир бириэмэҕэ, бииргэ. ☉ В одно и то же время, одновременно
Таллан тараах хайаҕа ат сылгы тиийэн абааһыны кытта тэбистэҥҥэ сыарҕа ылаҕын курдук «лап» гына түстэ. Ньургун Боотур
Уолаттар сааларын ытарга бэлэмнии туппутунан ойон тураллар уонна иккиэн тэбис-тэҥҥэ: «Тохтоо-о!» — диэн хаһыытыыллар. Н. Якутскай
Лиэксийэҕэ кыл мүччү баттаһан, преподаватели кытта тэбис-тэҥҥэ, аудитория ааныгар үтүрүһэн кэриэтэ бииргэ үктэһэ киирбитэ. «Чолбон»; 2) кими эмэ кытары биирдик, кыратык да хаалсыбакка (тугу эмэ гын). ☉ На равных (напр., бороться)
[Боксуордар] тэбис-тэҥҥэ эрийсэр курдуктар. Н. Лугинов
Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, буура чаҕаан көҕүллэрэ бураллан, кулгаахтарын үөргү-сүөргү туттан, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
Сүөдэр биир да күн өрөөбөккө сиргэ хонон дьонун кытта тэбис-тэҥҥэ сырытта. КН ТДь

даҕ.
1. Туох да уратыта суох, биир, үүт-үкчү. ☉ Равный, одинаковый, равноценный
Маннык дэхси тэҥ тииттэр улуу өрүстэр ууларын тардыһыытын араартыыр арҕас систэргэ үүнэллэр. Амма Аччыгыйа
Айыы бухатыырын күүһэ аан дойду күүһүн аҥаарыгар, дьоло аан дойду дьолун аҥаарыгар тэҥ. Суорун Омоллоон
Иккиэн биир үлэни үлэлииллэр, тэҥ хамнаһы ылаллар. Н. Лугинов
2. Оллура-боллура суох, биир кэлим, дэхси. ☉ Не имеющий возвышений, изгибов, ровный, гладкий
Аргыый мичээрдээбитигэр тэҥ маҥан тиистэрэ кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов
Харыйа тэҥ саастаах маһын музыкальнай инструменнары оҥорорго туһаналлар. КВА Б
♦ Киһи тэҥэ суох — саха (сахаҕа) тэҥэ суох (буол, санан) диэн курдук (көр саха)
Уолбут кыайан-хотон, киһи тэҥэ суох буолбут. Күнүм тэҥэ көр күн. Күммүт тэҥэ киһибит — кыракый сиэнчээммит. Сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) көр сыарҕа. Утарылаһааччылар иккиэн даҕаны сыарҕа сыҥааҕын курдук тэҥнэр. Тэҥ баайыылаах көр баайыылаах. Икки тэҥ баайыылаах хамаандалар оонньуулларыгар ардыгар аҥаардастыы кэлтэйии тахсарын бу туур эмиэ көрдөрдө. «Кыым»
◊ Биир тэҥ — туох да уратыта суох, барыта биир. ☉ Одинаковый, один в один
[Никита] биир тэҥ хардыыларынан бытааннык уһун көрүдүөр устун хаамыталыыр. Н. Лугинов
Биир тэҥ кэчигирэс дьиэлэрдээх кыбаарталга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов. Тэҥ быраап — биир кэрдиискэ туруу, биир тэҥ балаһыанньалаах буолуу. ☉ Равноправие
Баай баттала алдьанна, тэҥ быраап кэллэ. П. Ойуунускай
Тэҥ бырааптаах буолуу туһунан Николай кэпсээнэ кинилэр өйдөрүн-санааларын аспыта. А. Сыромятникова. Тэҥ сыһа — тэҥ курдук, тэҥ соҕус. ☉ Практически равный, почти одинаковый
Хандьыдааттар иккиэн даҕаны тэҥ сыһа таһымнаах …… дьон. «Кыым». Тэҥ тэ- ҥэ — сүүйүүтэ да, сүүйтэриитэ да суох, биир тэҥ. ☉ Без выигрыша или поражения, с равным счётом, вничью
Эһиги биир буруйдааххыт, мин биир буруйдаахпын. Онон тэҥ тэҥэ буоллун. Суорун Омоллоон
Тэҥ тэҥэ арахсан эрдэхпитинэ Гошалаах …… үлтү сынньан кэбистилэр. Н. Лугинов
тюрк., монг. теҥ, тэҥ

a. equal