несов. что тюктээ, түрбэлээ (суулаа).

түрбэлээ диэнтэн атын
туһ. Бэрт Хара Дыгын баай түһүлгэтигэр ыраахтан ыппыта, түрбэлэммит туос умайбытынан кэлэн ойбон саламаакка кытах иһигэр түһэн умайан бурулатар. Саха фольк. Олоппоһугар ыттан, сууламмыт сиэрдийэлэринэн оҥоһуллубут ардьаах үөһэ харбыалаһан тахсан, түрбэлэммит туһахтары ылла. Е. Неймохов
Сиэрдийэлэри мииннэри түрбэлэммит сибиэлэрин үрүт-үрдүгэр салгыы түһэртээбиттэрэ. «Чолбон»

көр түрбэлээ
Аҕам кыра быраата Уйбаан үөл тоһоҕону түрдьэлии баайан баран сүгэн барара үһү диэн кэпсииллэр. «Сахаада»
Соҕотох киһи соҕотох агрегатынан күҥҥэ отуттан тахса туонна оту түрдьэлээн кээһэрин истэн баран наһаа бэркиһээбитим. «Кыым»
Хаһыаты илиинэн суруйар этилэрэ уонна түрдьэлии сууланар гына хас да миэтэрэ усталаах буолара. ДьДьДь

аат.
1. Ол-бу кытаанаҕы (хол., иҥиири, тириини) дэлби сынньан сымнатарга туттуллар мас молотуок. ☉ Деревянная колотушка для размягчения чего-л. твёрдого (напр., сухожилий, шкуры)
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүллүгэс диэннэр. «ХС»
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
2. Дьиэ тутуутугар эркин буолар бэрэбинэни сыапка олордон, саайан ыпсарарга аналлаах, инчэҕэй ыарахан мастан оҥоһуллубут баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, обычно из сырой древесины, в форме бутыля, применяемая для плотной пригонки брёвен при возведении дома
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
Тыраахтарынан эбэтэр көлөнөн тэбистэрэн баран, сиилэс дьааматын кытыыларын уонна муннуктарын сүллүгэһинэн эмиэ симэн бэриллиэхтээх. САС
3
көр сүрдьүгэс. Бурхалей …… сабыллан турар икки аллараа сүллүгэһи үрдүнэн ыстанан, Ахмет таһыгар тиийбитэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөр тиэргэни эргийэ сүүрбүт остоолбо сүллүгэһигэр тиийэн, …… мичээрдии-мичээрдии, оҕолорго эйэҕэстик сапсыйда. П. Аввакумов
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
4. фольк. Охсуһууга саайарга аналлаах мас баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, используемая как боевое оружие
Сүүнэ улахан сүллүгэһи сүгэн Аҥаа Моҥус көөһөкөстөөн киирэр. И. Гоголев
Убайдара [Мэник Мэнигийэйээни] дэлби мөҕөн баран, сарсыҥҥытыгар сүллүгэс оҥорон биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Хаалдьыгар хаан моонньохтоох Хара кырыыҥкай батаһын Таҥнары тайахтанан даадаҥнаата, Сүүс бууттаах Сүгэ сүллүгэһин өрө уунан далбаатаата [Улуу Моҕойдоон]. С. Васильев
◊ Сүллүгэс күрүө — сүрдьүгэс кү- рүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Бааһыналар, даллар, оттоох күрүөлэр, тэлгэһэлэр, бука бары, ыҥырыа уйатыныы, үстүү мастаах сүллүгэс күрүөнэн бүтэйдэммиттэр. И. Никифоров
Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы, сүллүгэс күрүө, сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Чомпо сүллүгэс фольк. — болтоҕор төбөлөөх, кылгас уктаах, былыр кыргыһыыга туттуллар мас тэрил. ☉ Короткая палка с утолщением на конце, служившая в старину боевым оружием
Кыһыл көмүс куйаҕын кэттэ, умайа олорор күндү таас сулустаах, уот садаҕа моҕой ойуулаах бэргэһэтин кэттэ, чомпо сүллүгэһин тоҥоноҕор иилиннэ, саабылаан батаһын таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Чомпо сүллүгэстэринэн оройдорун үүтүн устун орулаһа-орулаһа ойбонноспутунан бардылар. Тоҥ Суорун. Тэҥн. сүрдьүгэс

I
1.
эрий I диэнтэн бэй., атын. туһ. Былырыын күһүн Халаҥаатта муҥхатыгар көрсүөҕүттэн ыла, санаата өрүү ол дьахтарга эриллэр. Болот Боотур
Эриллэ-эриллэ дьэрэлийэ устар сүүрүктээх, ыраас уулаах Өлүөнэ уутугар өрөҕөлөрүгэр тиийэ киирэн, турунан кэбистилэр. И. Никифоров
Тиэстэ оһох кэннигэр муостаҕа турар, эриллибит эт бу баар. Н. Борисов
Ыалдьыт түрбэлии эриллибит кумааҕыны сиэбиттэн ороон ылан, Курильга уунна. С. Курилов (тылб.)
2. Көнө буолбатах, эрийэ барбыт буол. ☉ Иметь волнообразный изгиб, скручиваться, быть скрученным, витым, виться
Ити аата кини эриллибит соҕотох муостаах саадьаҕай ынаҕын кытта этиһэр. Амма Аччыгыйа
Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, төрдүн сааһа эриллэн хаалар. Суорун Омоллоон
Уот кыһыл төлөнө лиэнтэлии эриллэн, үөрүнньэҥ кыымнарын үөлэс үүтүнэн үрэр. М. Доҕордуурап
Оттон суол субулла эриллэрэ. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ улахан уустуктары, тургутууну аас, эрилин-мускулун, бус-хат. ☉ Пройти через серьёзные испытания, закалиться
Биһиги аармыйа кытаанах олоҕор эриллибит дьоммут. Амма Аччыгыйа
Кини дуобакка үгүс хатыһыыларга сааһын тухары эриллибит кырдьаҕас оонньооччу этэ. Далан
Тимир уһаарыллан тимир буолар, уол оҕо эриллэн эр бэрдэ буолар. И. Сосин
Кини дьону-сэргэни кытта бодоруспут, үлэҕэхамнаска эриллибит, элбэҕи аахпыт, билбит уол этэ. Т. Находкина
◊ Сүрэҕэ эриллэр — сүрэҕэ мөхсөр, хотуолаары гынар. ☉ [Он] испытывает тошноту (букв. сердце скручивается)
Галя сыыспытын өйдөөн, этин сааһа аһылынна, сүрэҕэ эрилиннэ. И. Попова
Кыыс наһаа элбэх сакалааты сиэн сүрэҕэ эрилиннэ. Күрүлгэн
Эрийэ (эриллэ) хат көр эрий I. Эриллэ хаппыт оҕонньор дьиэ ортотугар өкчөрүс гына түспүт. Ф. Постников
Улахан уолаттар үүт-үкчүлэрэ, эрийэ хаппыт, иҥиир-ситии этилэр. «Чолбон»
II
эрий II диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэбис, мэлдьэһэн кэбиһиэхтэрэ, бэйэбэр эриллиэхтэрэ. Болот Боотур
Онон, буруйга эриллэртэн босхолонуом диэн бүк эрэнэн кэбис. И. Гоголев
«Аны илиитин-атаҕын тоһутан, ааранан биһиги эриллэ сылдьыахпыт», — диэбитэ Мүчүк. Р. Баҕатаайыскай
Мин эдэр эрдэхпинэ манныкка майгынныыр дьыалаҕа эриллэ сыһан турардаахпын. ЭКС ТБТ