Якутские буквы:

Якутский → Якутский

түтүгүрээ

субул. тыас туохт.
1. Үрүт-үөһэ «түт-түт» гынан тыаһаа (хол., тохтоло суох ытар тыас). ☉ Производить стрекочущие звуки, стрекотать, тарахтеть (напр., о выстрелах)
Саа тыаһа түүнү быһа түтүгүрээбитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чугастааҕы сарай үрдүттэн бөдөҥ бүлүмүөт түтүгүрүү түспүтэ. «ХС»
2. Үрүт-үөһэ түргэнник «түт-түт» диэн эрэр курдук түргэнник саҥар. ☉ Глухо, невнятно, монотонно говорить, бубнить
Дархан ойуун дөрүн-дөрүн сөтөллө-сөтөллө саҥаран түтүгүрүүр. И. Гоголев
Дугунар [киһи аата] айаҕа аһыллан, куртуйах охсорун курдук, кэпсээн түтүгүрүүр. Ф. Постников
Былаасый саҥата: «Мин барабын», — диэн обургутук түтүгүрээтэ. «Чолбон»

Еще переводы:

түтүгүрэт

түтүгүрэт (Якутский → Якутский)

түтүгүрээ диэнтэн дьаһ
туһ. «Төһө баайдаах дьон буолан, соҕотох ыккытын кыайан туппаккыт», — биир тыынынан чабырҕахтаан эрэр курдук түтүгүрэттэ. Ф. Постников
Бэйэтэ айылҕаттан холку хамсаныылааҕа, аргыый уһуннук аҥаарыйан ыла-ыла түтүгүрэтэн саҥарар симик куоластааҕа. «ХС»
Бүлүмүөт ытан түтүгүрэппит тыаһын иһиттэ. К. Симонов (тылб.)

хаҕынай

хаҕынай (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Муннугунан саҥар, хаҥсый. ☉ Быть гугнивым, гнусавить, гундосить
«Хагдаҥ от эрэ хаалла», — дии-дии Сөдүөт хаҕынайар. И. Бочкарёв
2. Кыыһыран муннуҥ анныгар хаҥсыйан саҥар. ☉ Сердито бурчать себе под нос, ворчать (о гнусавом человеке)
Киэһэни быһа киҥинэйэр, Түүнү быһа түтүгүрүүр, Хараҥаны быһа хаҕынайар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Огдооччуйа:] Чэ, чэ, олус хаҕынайыма. Н. Неустроев
ср. п.-монг. хаҥгина ‘звучать, шуметь’

баттахтаах

баттахтаах (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Баттаҕынан бүрүллүбүт. ☉ Покрытый волосами, имеющий волосы
Хаар маҥан баттахтаах аарыма кырдьаҕас. —Түтүгүрээбит түргэн саҥалаах, хатыылаах хадаар харахтаах, өрүкүйбүт баттахтаах киһи. И. Гоголев
Афанасий Сидоров маҥхайбыт баттахтаах төбөтө туртаҥнаата. М. Доҕордуурап
2. Төбөтүн тириитэ уонна тыстара бииргэ сылдьар, оннук сүлүллүбүт (кыыл тириитэ). ☉ Имеющий голову и лапы, с головой и лапами (о шкуре зверя)
Тыстаах баттахтаах эһэ тириитэ. — Чуор маһы оҕус кутуругун курдук, чороччу эрийэр силлиэ түһэр, тыстаах баттахтаах эһэ тэллэх курдук хара былыттар көтөн тахсаллар. Суорун Омоллоон
◊ Баттахтаах баҕана – тугу эмэ ыйыырга, иилэргэ анаан оҥоһуллубут көхөлөөх эбэтэр туора иҥиннэриллибит мастаах баҕана. ☉ Деревянный столб с крюком или перекладиной для вешания чего-л.
Кыыс Ньургун аҕыс баттахтаах баҕаналара айгыраан алдьанна. Эрилик Эристиин

эҥин-дьүһүн

эҥин-дьүһүн (Якутский → Якутский)

эҥин-дьүһүн буолан — эҥин араас буолан диэн курдук (көр эҥин араас)
Мииккэ бу ханна бардаҕай? Дьэ, сордоох уол дии. Ити хайдах мээнэ баран хааларый? Эҥин-дьүһүн буолан… Куорат сэрэхтээх ээ. Массыыната элбэҕэ эҥинэ. П. Аввакумов. Эҥиндьүһүн буолан хааллахха (буоллахха) — эмискэ куһаҕан буоллахха, иэдээҥҥэ, алдьархайга түбэстэххэ. ☉ Если случится что-л. страшное, непредвиденное (напр., несчастье, смерть)
Арай, ол арыычча сытар дьон аара эҥин-дьүһүн буолан хааллыннар? Амма Аччыгыйа
«Эҥин-дьүһүн буолан хааллахха да, ийэҕин көрө-харайа сылдьаар», — диэн түргэн-түргэнник түтүгүрээтэ. И. Гоголев
Муҥ саатар мин туспун санаа, миигин аһын. Эн эҥин-дьүһүн буолан хааллаххына, мин хайдах тыыннаах сылдьыахпыный?! Софр. Данилов

түргэн

түргэн (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Уһуннук буолбакка, кылгас кэм иһигэр буолар. ☉ Совершающийся, осуществляющийся быстро (напр., о каком-л. процессе), скорый, стремительный
    [Бүөтүр] Киһи барахсан сайдара түргэн даҕаны. Амма Аччыгыйа
    Ириэнэх эт күөһэ буһара түргэн, онтон тоҥ күөс уһун. Н. Якутскай
    Сэмэнчик, үөһэ тыынан баран, сайыммыт аастаҕа тоҕо баҕас түргэнэй дии санаата. «Чолбон»
  3. Сыыдам сырыылаах, быһый (хол., ат). ☉ Резвый, горячий (напр., о лошади)
    Сахам сирин таптыыбын, Кини хатан дьыбарын, Түргэн сэлиик аттарын, Түүҥҥү дьаамсык ырыатын. П. Тобуруокап
    Уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан түргэннэрэ Буурҕаһыт диэн баар. Эрилик Эристиин
    Самыыта ласпайан сымнаҕаһа, айана түргэнэ үчүгэйин эриэхсит. КНЗ ОТК
  4. Дьулурҕа (хол., уу сүүрүгэ); ыксаллаах, тиэтэллээх (хол., саҥа, хамсаныы). ☉ Стремительный (напр., о потоке); быстрый (напр., о речи, движении)
    Кини биэрэккэ киирэн туран, Бүлүү эбэ түргэн сүүрүгүн одуулуура. Суорун Омоллоон
    Түтүгүрээбит түргэн саҥалаах, хатыылаах хадаар харахтаах, өрүкүйбүт баттахтаах киһи. И. Гоголев
    Дьукаах Аана киниэхэ холуйдахха, туттара-хаптара түргэнэ бэрдэ. М. Доҕордуурап
  5. аат суолт. Аһара түргэн туох эмэ. ☉ Что-л. очень быстрое. Аракыата түргэнэ. Массыына чааска түргэнэ төһөнүй?
    ♦ Кыл түргэнинэн көр кыл
    Инчэҕэй таба тириитин кыл түргэнинэн сууланан, кэлгинэн кэбистилэр. Д. Апросимов. Массыына кыл түргэнинэн сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн, сүөкүү охсор. Үлэ үөр
    ◊ Түргэн атах кэпс. — сылдьарын ыарырҕаабат, сыыдам (киһи). ☉ Шустрый, скорый на ногу (о человеке). Түргэн атах эн баран кэл. Түргэн илии кэпс. — түргэн, олус сымса туттуулаах. ☉ Проворный, ловкий на руку
    Төлөпүөн тыаһаабытыгар орто кыыспыт Сардаана, түргэн илии, туруупканы ылан миэхэ ууммута. СДТА
    ср. др.-тюрк. теркин ‘быстро’, алт. түрген, тув., монг., эвенк. түргэн ‘быстрый’