скорость, быстрота || скорый, быстрый; ракета түргэнэ скорость ракеты; сүүрүү түргэнэ скорость бега; түргэн поезд скорый поезд; түргэн айан быстрая езда; дойду экономикатын түргэн сайдыыта быстрое развитие экономики страны; түргэнтэн-түргэн баар үһү загадка есть самое быстрое из быстрых (киһи санаата человеческая мысль); түргэн көмө скорая помощь # этиэх түргэнэ очень быстро, моментально (букв. с быстротой произношения).

a. quick, fast; түргэт= v. to make quick, speed up

1. даҕ.
2. Уһуннук буолбакка, кылгас кэм иһигэр буолар. ☉ Совершающийся, осуществляющийся быстро (напр., о каком-л. процессе), скорый, стремительный
   [Бүөтүр] Киһи барахсан сайдара түргэн даҕаны. Амма Аччыгыйа
   Ириэнэх эт күөһэ буһара түргэн, онтон тоҥ күөс уһун. Н. Якутскай
   Сэмэнчик, үөһэ тыынан баран, сайыммыт аастаҕа тоҕо баҕас түргэнэй дии санаата. «Чолбон»
3. Сыыдам сырыылаах, быһый (хол., ат). ☉ Резвый, горячий (напр., о лошади)
   Сахам сирин таптыыбын, Кини хатан дьыбарын, Түргэн сэлиик аттарын, Түүҥҥү дьаамсык ырыатын. П. Тобуруокап
   Уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан түргэннэрэ Буурҕаһыт диэн баар. Эрилик Эристиин
   Самыыта ласпайан сымнаҕаһа, айана түргэнэ үчүгэйин эриэхсит. КНЗ ОТК
4. Дьулурҕа (хол., уу сүүрүгэ); ыксаллаах, тиэтэллээх (хол., саҥа, хамсаныы). ☉ Стремительный (напр., о потоке); быстрый (напр., о речи, движении)
   Кини биэрэккэ киирэн туран, Бүлүү эбэ түргэн сүүрүгүн одуулуура. Суорун Омоллоон
   Түтүгүрээбит түргэн саҥалаах, хатыылаах хадаар харахтаах, өрүкүйбүт баттахтаах киһи. И. Гоголев
   Дьукаах Аана киниэхэ холуйдахха, туттара-хаптара түргэнэ бэрдэ. М. Доҕордуурап
5. аат суолт. Аһара түргэн туох эмэ. ☉ Что-л. очень быстрое. Аракыата түргэнэ. Массыына чааска түргэнэ төһөнүй?
   ♦ Кыл түргэнинэн көр кыл
   Инчэҕэй таба тириитин кыл түргэнинэн сууланан, кэлгинэн кэбистилэр. Д. Апросимов. Массыына кыл түргэнинэн сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн, сүөкүү охсор. Үлэ үөр
   ◊ Түргэн атах кэпс. — сылдьарын ыарырҕаабат, сыыдам (киһи). ☉ Шустрый, скорый на ногу (о человеке). Түргэн атах эн баран кэл. Түргэн илии кэпс. — түргэн, олус сымса туттуулаах. ☉ Проворный, ловкий на руку
   Төлөпүөн тыаһаабытыгар орто кыыспыт Сардаана, түргэн илии, туруупканы ылан миэхэ ууммута. СДТА
   ср. др.-тюрк. теркин ‘быстро’, алт. түрген, тув., монг., эвенк. түргэн ‘быстрый’