побуд. от түүлээхтээ =.

совм.-взаимн. от түүлээхтээ =.

возвр. от түүлээхтээ = промышлять пушного зверя (для себя).

түүлээхтээ диэнтэн холб. туһ. Дьону кытта кыһынын түүлээхтэһэбин

сыһ. Сайыҥҥы кэмҥэ, сайын буоллаҕына. ☉ В летнее время, летом. Кыһын түүлээхтиибин, сайынын окко үлэлиибин
□ Кыһынын үлүйэн, сайынын тиритэн, Оскуолаҕа кэлии, үөрэнии. Баал Хабырыыс

сыһ. Кимниин-туохтуун эмэ бииргэ, булкуһа. ☉ Вместе, совместно с кем-л.
Сорохтор хамначчыт Союһун кытта былааһа хаамтылар. М. Доҕордуурап
Түүлээхтии, тыа маһын уһаара, Сиртэн үүнүүтүн хомуйа, Нууччалыын, сахалыын былааһа Тыаҕар олоортор, Мухтуйа! Дьуон Дьаҥылы

I
сим II диэнтэн атаах. Көрөҕүн дуо, муҥнааҕыҥ, ити дьааһыйа олорорун, бөлүүн хараҕын адьас да симээхтээбэтэх. «ХС»
II
симээ диэнтэн атаах. Аҕыс былас суһуохтаах Айталы Куону, бэйэм сир курдук симээхтээтим, ой курдук оҥордоҕум эбээт, оҕонньоор! Саха фольк. Миша булчут аҕата Нүксүйдэр да түүлээхтиир
Кини тииҥэ, саһыла Элбэх дааманы симээхтиир. Р. Баҕатаайыскай

түүлээхтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Өлүөскэ манна биирдэ Үстүүн атыыһыт, Учурга түүлээхтэтэ ыыппыт дьоно кэлэннэр, биир хос иһигэр киһи ханан да сатаан үктээбэт гына күндү түүлээҕи ыһан олорорун көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Таака …… Тоҥуу үрэххэ киһи таһааран түүлээхтэтэн баран, эһиил нуучча тойонугар киирэн көмүскэбил көрдөһүөн баҕаран барар. Р. Кулаковскай
[Миигин] саамайсаамай бастыҥ биэстэ эстэр бинтиэпкэни, ньаалбаан кыыннаах, хорҕолдьун киэргэтиилээх уктаах быһах биэрэн түүлээхтэтэ атаарыахтара баар. Нэртэ

1. даҕ.
2. Туох эмэ сүпсүгүн ааһан нус буолбут, сынньалаҥ, чуумпу. ☉ Спокойный, тихий, размеренный, без суеты и тревог (о жизни)
   Биһиги да олох олоруохпут, оҕо төрөтүөхпүт. Биһиги да кэрэ киэһэлэри атаарыахпыт, түптээх нус-хас кэмнэри аһарыахпыт. Т. Сметанин
   Кини нус-хас олоҕор Арай мэник оҕолор Айдааннара иһиллэр. И. Чаҕылҕан
   Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тимофеев
   △ Чуумпу, нус бараан (д ь и э н иуоту этэргэ). ☉ Приятный, тихий, уютный (об атмосфере, обстановке в до ме)
   Ол эрээри Молтой Тылбыков муода киһи. Итинник сылаас, нус-хас дьиэтигэр олорбокко, кыһын буоллар эрэ түүлээхтии барар. И. Федосеев
3. Холку быһыылаах, наҕыл майгылаах (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, сдержанный (о характере человека)
   Айгылла ураты нус-хас туттунуулаах, киэҥкуоҥ, холку майгылаах үтүө киһи этэ. Н. Лугинов
   [ Хонооһой:] Көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи, ол да иһин оҕонньор аатырдаҕа. У. Нуолур
   Күбэйээнэ эмээхсин мырчыстаҕас гынан баран буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов
4. сыһ. суолт. Наҕыллык, нус бааччы. ☉ Не спеша, спокойно, без суеты и тревог
   Туох да кыһалҕата суох нус-хас олоруллубута. Амма Аччыгыйа
   Оҕолорун туһугар кинилэр [Чокуураптар] санаарҕыыллара, куттаналлара улам улаатан, нус-хас олорбот буолбуттара. Д. Таас
   Сипсики Силипиэн сарсыарда нус-хас утуйан хаалбыта. Л. Попов
   ◊ Нус-хас буол — нус буол диэн курдук (көр нус)
   Кыыс аргыый ытаан сыҥсыйбыта хайыы-үйэ ааһан, нус-хас буолла. Н. Заболоцкай
   Тойбол арай хара тыа, киэҥ нэлэмэн туундара бөҕөнү кэрийдэр даҕаны, ханна да букатыннаахтык нус-хас буолан кута-сүрэ тохтуур сирин булбатаҕа. Н. Лугинов
   Т өһө да кыараҕаһырҕаттар, эмээхсин кыыһыгар сиэнигэр, күтүөтүгэр кэлэн нусхас буолла. Н. Босиков
   «Атын са наалааҕым, барыта олус үчүгэй буолан, мантан антах дьэ нус-хас буолуом диэбитим баара, оо, аньыылаах да буолар эбит!» — Ааныс санныгар Хобороос тайанна. А. Сыромятникова

I
аат.
1. Соҕуруу диэкигэ утары буолар түөрт хайысхаттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх сторон света и направление, противоположное югу, север. Хотуттан тымныы тыал үрэр
□ Хоту тыа саҕатынан, ыаллар кэтэхтэринэн арҕас халдьаайылар кэккэлэһэн тураллар. Амма Аччыгыйа
[Бадин:] Икки мотуордаах улахан сөмөлүөт хотуттан соҕуруу көтөн күүгүнээн иһэр. Т. Сметанин
2. Соҕуруу диэкигэ утары, хоту диэки сытар сир. ☉ Места, находящиеся на севере, северный край
Котенко хоту сылдьан үрүҥ бандьыыттар илиилэригэр түбэспитин, тыыннаахтыы уокка уматан өлөрбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Хоту буурҕа түстэҕинэ, икки атахтаах хаххаттан тахсыбат үлүгэрэ буоларын генерал бэркэ билэр. Н. Якутскай
Бүгүн биир ротаны ыытан, хоту диэкиттэн киирбит бандьыыт этэрээтин төттөрү тэйитиэххэ наада. С. Ефремов
◊ Хоту дойду көр дойду. Хоту дойду норуоттара
□ Кус кэлэр, хоту дойду айылҕата уон араас чэгиэн-чэбдик куолаһынан эмискэ киэркэйэн уһуктар. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. ходы ‘вниз’
II
дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ хамсааһынын хайысхатын батыһа оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар, миэстэ сыһыанын көрдөрөр (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая пространственные отношения, указывает, что действие совершается, следуя направлению движения чего-л. (употр. с имен
или род. п.) (по). Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Салгын хоту дьаараҥныыра, Тыал хоту сытыган сыт ыаллыыра. С. Зверев
△ Хайааһын туох эмэ диэки туһаайылларын, сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на то, что предмет направлен на что-л., к чему-л. или двигается в сторону чего-л. (к)
Туох буоллаҕай, дьэ, биллэҕим диэн, ол саҥа хоту бардым. Суорун Омоллоон
Өрүс уута биир кэм оргуйар курдук быллыгырыыр. Биһиги ол хоту ытыалаабыппыт. Н. Якутскай
Ылдьаа ол саҥа хоту эргиллибитэ. Н. Заболоцкай
Эдэр киһи эмньик сүрэҕэ кыыс ырыатын хоту аймана сайыста, соҕотох буолбат оҥоһуулааҕын манна өйдөөтө. П. Филиппов
2. Ким эмэ бэйэтин туһаайыытын туһунан хайааһыны оҥорорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на то, что кточто-л. совершает действие, движение, придерживаясь направления прямо, вперёд
Сэрэйэн сирэйин хоту [Чүөчээски] баран испитэ. Суорун Омоллоон
Чохчойон олорбут киһи, дьигис гына түһээт, сирэйин хоту ытан хабылыннарда. Н. Якутскай
Үргүбүт көтөрдөр иннилэрин хоту, өрүс диэки, туох да тохтоло суох көтөн күлүгүрэстилэр. Н. Заболоцкай
△ Хайааһын туох эмэ устун оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на движение предмета вдоль по чему-л. (по)
Аттаахтар кэлбит сирдэрин хоту тэбиннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
Ол иһин булуук суолун хоту бардым. П. Егоров
Арай кыыс тарааҕын ылан, баттаҕын сааһын хоту өрө анньыммахтыы иһэрин субу-субу бэлиэтии көрө истэ. А. Софронов
3. Сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения отношений соответствия (по, согласно, сообразно)
Киһи эрэ баҕатын хоту кыайан үөрэҕи сиппэт. Н. Лугинов
Алгыс хоту, дьол хоту Айылҕа биэртэ уолу. П. Тобуруокап
Бу мустан олорооччулар, этэргэ дылы, таҥара көмөтүнэн, сэрии диэки сурах хоту эрэ истибит дьоннор. У. Нуолур
Оҥорбут оҥоһууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
Бу күөл аатын хоту, ааттаах бадарааннаах күөл. Н. Заболоцкай
Миэхэ атым дьүһүнүн хоту, кинини Улаан диэн ааттыыбын. Н. Заболоцкай
△ Бигэ холбоһуктарга туттуллар. ☉ Употребляется в устойчивых сочетаниях: өс хоту ‘безотказно’; санаа хоту ‘по желанию, по душе’.
4. Ситим тыл суолтатыгар сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиилэри, оборуоттары холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения оборотов, придаточных предложений соответствия (по тому, как; соответственно тому, как; так же, как; так… как)
Аянитов табылыаккалары, бороһуоктары эмчиттэр этэллэрин хоту иһэрин, наар үрүҥ аһынан кэриэтэ аһыырын үрдүнэн ыйтан ый ахсын ыарыыта улам ылан иһэр. Софр. Данилов
Үрүҥ Аар Тойон! Алҕаабытын хоту Айыы сиэннэрэ аатырдыбыт, Кэскиллээн тэрийбитин хоту Киһихара буолан Кэхтибэккэ тэнийдибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
Ол эрээри Ржев иһин кыргыһыы санаабыт хоту кэбэҕэстик түмүктэммэтэҕэ. Д. Кустуров
△ Төрүөт суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения причины (поскольку)
Түүлээхтиэхпин диэбитиҥ хоту, Тиийэн кэллим эбээт! Саха фольк. «Былырыын убайа геологическай разведка тугу көрдүүрэ кистэлэҥ буолуохтаах», — диэбитин хоту, тугу да ыйыталаһа, билэкөрө сатаабат. Г. Колесов
△ Миэстэ сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения пространственных отношений (туда, куда; по тому, куда)
Онуоха мутук «имнэннэ» быһыылаах, бөрө сиэтэрим хоту истэҕэ дии. Т. Сметанин
Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин