көр чоҥкуччу
Чакыр кыыһа чаҥкыччы көрөн хаалбыт үһү (тааб.: мутук онно). Күһүҥҥү түүннээҕи хаһыҥнарга чаҥкыччы кырыаран баран, араастаан суламмыт-кэлэммит, кинээһи кыраабыт, сааммыт. И. Гоголев
Чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур

аат. Синньигэс эттээх, атахтаах, тумустаах, хаан утахтаах үөнкөйүүр көтө сылдьар көрүҥэ. ☉ Комар. Бырдах хойунна. Бырдах түспүт
□ Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир (өс хоһ.)
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Сөрүүн түстэҕин аайы бырдах, оҥоойу хойдон испитэ. Далан
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. Сэмээр Баһылай. Тэҥн. кумаар
◊ Бэс бырдаҕа (кумаара) — саһархайдыҥы кыһыл өҥнөөх сайыҥҥы кумаар. ☉ Крупный летний комар желтовато-красного цвета
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. «ХС». Титириир бырдаҕа — титириири (малярияны) тарҕатар кумаар. ☉ Малярийный комар (анофелес)
Титириир бырдаҕа көнө ньуурга олороругар илин атахтарынан хатанар, иһэ, кэннэ өрө көтөҕүллэн тахсар. КАМ ТЫаТТБ
Титириир бырдахтары — анофелеһы — кынаттарыгар хара толбонноохторунан атыттартан арааран билиэххэ сөп. КАМ ТЫаТТБ. Тоҥот бырдаҕа (хараам бырдах) — хара дьүһүннээх сайыҥҥы ардах бырдаҕа. ☉ Сильно кусающиеся летние комары, особенно скучивающиеся в облачные дождливые ночи
Бу күһүн хараам бырдаҕын саҕа халыҥ үөрдээх туллугу көрөн турабын. Сэмээр Баһылай. Харааннаах бырдах — былыттаах түүннээҕи курдук олус элбэх, хойуу бырдах. ☉ Как комаров в облачную ночь (о бесчисленном множестве кого-чего-л.)
Харааннаах бырдах курдук Халыаннык хаҥаабыт Хара норуот Харса суох абаран Хабараан санааҕа Ханыылаһан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыам бырдаҕа — сайын саҕаланыытыгар бастакы куйаас күннэргэ түһэр олус хойуу бырдах. ☉ Множество комаров, появляющихся в начале лета (в первые знойные дни)
Ыам бырдаҕын курдук Ыһыллыбыт ыраас ыччаттаах, Томороон мас курдук Торолуйбут толуу дьонноох... А. Софронов
Сотору-сотору ыам бырдаҕын курдук элбэх бараан, сылгы, ынах үөрдэрэ утуусубуу кэллэр кэлэн иһэллэр. И. Федосеев
Түптэ буруота дьайҕарыыта, хараан киэһэҕэ, биһиги кэммит кэллэ диэбиттии, ыам бырдаҕа өрө кыынньар. Сэмээр Баһылай

1. аат.
2. Кими, тугу эмэ (хол., хамандыыры, байыаннай суолталаах эбийиэктэри о. д. а.) көмүскүүр, араҥаччылыыр байыаннай чаас. ☉ Воинское подразделение, несущее охрану когочего-л., караул
   [Сэргиэйэп:] Бочуотунай харабыл буоларга ким мандаат биэрдэ? Амма Аччыгыйа
   Онтон чаас курдук бүгүҥҥү түүннээҕи кыраныысса харабылын нэрээтин оҥоруохтаахпын. Н. Якутскай
   Отут алтыс хос ааныгар икки кыһыл гвардеец харабылга турара. КА СЛТК
   △ Туох эмэ (хол., судаарыстыба, тэрилтэ, чааһынай киһи бас билиитин) манабыла. ☉ Охрана, обязанности по такой охране в отношении различных объектов (напр., собственности государства, частных лиц)
   Түрмэ, казначейство харабылларын устубакка эрэ бараннар, онон хаан тохтубута, ытыалаһыы тахсыбыта. П. Ойуунускай
   Киэһэтигэр Фёдор Алексеевич госбанк харабылыгар …… кэллэ. М. Доҕордуурап
   [Чокуурап:] Эн бу ыскамыайка харабылаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
3. Байыаннай сулууспатын толоро манабылга турар саллаат. ☉ Солдат, который несёт караульную службу, караульный
   Болуоссакка анараа кытыытыгар ньиэмэс харабыла хаама сылдьар. Т. Сметанин
   Кинини тула, сыгынньах саабылаларын уҥа хомурҕаннарыгар сыһыары тутан, хас да харабыл дьирэччи тэбинэн тураллар. Д. Очинскай
   Күн киирэн барбыта харабыллар оннуларыгар турбуттара. А. Сергеев (тылб.)
   △ Судаарыстыба, биирдиилээн хаһаайыстыба, чааһынай киһи бас билиитин маныыр үлэһит, остуорас. ☉ Охранник, сторож
   Тойбол оҕонньор манна райпо ыскылаатын харабылынан үлэлээбитэ уонча сыл буолла. Н. Лугинов
   Мин кэлин сайын аайы ходуһа харабылынан үлэлиирим. Дылбаны
   Пенсияҕа тахсан баран, биһиги аҕабыт күүһэ кыайарынан быстах үлэлэргэ хачыгаарынан, харабылынан үлэлээбитэ. ХБИДК
4. даҕ. суолт. Туох эмэ көмүскэлигэр, манабылыгар сулууспалыы эбэтэр үлэлии турар (үксүн киһи). ☉ Несущий караульную службу, караульный, сторожевой
   Ньиэмэс байыаннай чааһын ыстаап дьиэтэ, ааҥҥа харабыл саллаат утуктуу турар. Т. Сметанин
   Харабыл саллаат Зоя илиитин сүөрбүтүнэн барда. Н. Габышев
   Харабыл ыт халаачыктыы токуруйан, Күнүстэри Көбүөргэ сытар буолбут. Р. Баҕатаайыскай
   ♦ Хаас харабыла буолла көр хаас I. Хаас харабыла буоллаххыный, аһаан ис
   ср. тюрк. каравул, караул ‘стража, охрана’