аат.
1. Тугу эмэ хатыырга аналлаах тимир оҥоһук. ☉ Замок
Бу олордоҕуна эмискэ күлүүс тыаһа халыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
Арамааскы хаайыы күлүүһүн тылын Мироновка биэрдэ, кини күлүүһү ылаат, Александр сытар хоһун аспытынан барда. М. Доҕордуурап
Мариса сытар хаайыытын айаҕар ыстанан көрбүтэ: синньигэс соҕус дугалаах күлүүһүнэн хатаабыттар эбит. Эрилик Эристиин
2. Гаайканы эрийэн киллэрэргэ, өһүлэргэ эбэтэр тугу эмэ аһарга-сабарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для откупоривания чего-л.; гаечный ключ. Уон сэттэлээх күлүүстэ аҕал. Чаһы күлүүһэ
3. Массыынаны, матасыыкылы, уо. д. а. собуоттуурга туттуллар аналлаах оҥоһук. ☉ Ключ зажигания
Бэҕэһээ Иван массыынатын күлүүһүн убайыгар туттарбыта. Н. Лугинов
Эһиги күлүүһү холбоомоҥ. Уопсайынан, олох тыытымаҥ. Өкүмүлээтэр олорон хаалыа. Багдарыын Сүлбэ
4. көсп. Предмет, өйдөбүл, о. д. а. ис дьиҥин өйдүүргэ, кистэлэҥин арыйарга төрүтүнэн буолааччы туох эмэ. ☉ То, что способствует разгадке, пониманию чего-л., овладению чем-л., ключ
Оҕо ускуустубаны өйдүү үөрэнэригэр айылҕаны элбэх өрүттээх күлүүс быһыытынан сыаналыахтаахпыт. ЧКС ОДьИи
Кымыс — нэһилиэнньэ доруобуйатын тутаах күлүүстэриттэн биирдэстэрэ буолар. ЩМФ ККЭБС
♦ Күлүүһэ суох үпкэ киирбит — күрүөтэ суох окко киирбит диэн курдук (көр күрүө)
◊ Күлүүс тыл — норуот эмчитэ киһиэхэ уонна айылҕаҕа сабыдыаллыыр, дьайар кистэлэҥ күүстээх хас да таһымнаах иччилээх тыла. ☉ Магическое, насыщенное энергетикой слово как прием, используемый народными целителями при лечении больного, а также при несчастных случаях, стихийных бедствиях, ключевое слово
Түөллүгэни, сааныгы, Төбөлөөҕүкииннээҕи Эндэппэккэ суох гынар Эрэдэһин күлүүс тыла. Күннүк Уурастыырап
Ыарыыны эмтииргэр күлүүс тыллааххын. ПНИ ЭД
Уоту күлүүс тылынан да тохтотобун. ПНИ АДХ. Күлүүс тыла — күлүүһү арыйарга уонна хатыырга аналлаах, кыра тимир оҥоһук. ☉ Ключ от замка
Айан дьонун киэнин аттарын сыгынньахтаан, ындыыларын ампаарга угуҥ, ампаар аанын хатаан, күлүүс тылын киллэрэн тойонноругар туттарыҥ. Саха фольк. Көстөкүүн ойоҕун сиэбиттэн күлүүһүн тылын ылан, дьааһыгын аһан мөһөөх харчытын ылан, Баһылай Охонооһойоптооххо хаартылыы барда. Күндэ
Арамааскы, кини илиитин өрө ууннаран туран, түрмэ күлүүһүн тылын сиэбиттэн сулбу тардан ылла. М. Доҕордуурап
Күлүүс хаайыыта көр хаайыы. Арба даҕаны, били, биһиги бухгалтербыт Чалаар Байбал үс сыл күлүүс хаайыытыгар түбэспит. Н. Босиков
Субу киһини — кубаҕай, уһун сөмүйэтинэн бүк түһэн олорор киһи оройун дугдуруйбута — туох да үгүс эрэйэ суох күлүүс хаайыытыгар утаарыахха. В. Титов
Сыҥаах күлүүһэ көр сыҥаах. Дьааһыйарбар Мин сыҥааҕым күлүүһэ Тахса сыһан, ардыгар Төннөрүм [кулууптан]. И. Гоголев
[Моҕой кыыл] хаан кыһыл айаҕын, сыҥааҕын күлүүһэ ыллыар диэри атан …… кутуругун куймаҥнатан ылла. Д. Апросимов. Ыаҕас күлүүс — ыарахан ыйааһыннаах, томороон быһыылаах улахан күлүүс (былыр саха уустара тимиртэн, чугуунтан таптайан оҥороллоро). ☉ Массивный, громоздкий замок (в старину якутские кузнецы ковали его из железа или чугуна)
[Күкүр Уус:] Көрүҥ эрэ, бу ыадар бэйэлээх ыаҕас күлүүһү! Суорун Омоллоон
Ыаҕас күлүүһүнэн түрмэ ыксары хатаммыт. «ХС»