м. хараабыл; космический корабль космическай хараабыл; # сжечь свой корабли уруккуга төннүбэттии оҥоһун.

сыһ. Төттөрү кэлбэт, эргиллибэт курдук, төннүбэттии. ☉ Безвозвратно, навеки
[Мэхээлэ] Соловки хаайыытыгар бастакы испииһэккэ киирэн, эргиллибэттии утаарыллыбыт. Куорсуннаах

I
сыһ.
1. Сөбүгэр соҕус, сөп буолар курдук. ☉ Довольно, достаточно
Үлэлээбитим син өр буолла. С. Васильев
Бэйэтин син «сытыы-хотуу» дэнэр киһи этэ. Н. Якутскай
Кыыс дьоно син сэнэх, орто баай соҕус ыал эбиттэр. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга хоруй быһыытынан «ортотук, куһаҕана суохтук» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Употребляется в значении «ничего, сносно» при ответе на вопрос (напр., «как жизнь?»). Хайдах олороҕут? — Син, этэҥҥэ. — Үөрэҕиҥ хайдаҕый? — Син
♦ Синигэр түстэ (тиийдэ) — тугу гынарыгар, кэлиҥҥитэ хайдах буолан тахсарын кэрэйбэт буолла. ☉ Ему стало всё равно, стал безразличным к кому-чему-л. «Оттон мин сирбэр эн хас сыл олордуҥ этэ?» — диэтэ Дьөгүөрдээн синигэр түһэн туран. Амма Аччыгыйа
Сорохтор синнэригэр түһэн, дириҥ дьэбэрэҕэ төннүбэттии тимирэллэр. И. Федосеев
«Эн бастыҥ ойоҕуҥ ыйанан өлбүтэ дии. Ону ууһаабат инигин?» — эмээхсин синигэр түһэн хап гыннарда. А. Сыромятникова
◊ Син биир — 1) туох да буолбутун иннигэр, ханнык да түбэлтэҕэ. ☉ соотв. несмотря ни на что, в любом случае
Мин син биир үтүөрүөм. Суорун Омоллоон
[Хаайыылаах:] Эһиги миигин хайааҥ даҕаны, син биир тугу да этиэм суоҕа. С. Ефремов
Син биир дьиэ туттуохпут! М. Доҕордуурап; 2) биир тэҥ, туох да уларыйыыта суох. ☉ Одинаково, без разницы
Эйиэхэ эт да этимэ, син биир. Н. Неустроев
Хараҥа олох халбарыйарын иннигэр Ханна да сылдьаммыт Хааммыт тохторо Син биир буолбаат?!! П. Ойуунускай
[Варвара:] Тоойуом, эн ойох ылан, оҕолонон да олордоххуна, ийэ санаатыгар син биир кыра оҕо буола туруоҥ. С. Ефремов
II
сыһ., сыһыан т.
1. Ханныгын да иһин, кэм оннук, оннук буолуон сөп диэн чугуҥнатан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение говорящего по поводу высказываемой мысли (всё же, всё-таки, как-никак)
Биэрэллэрэ буоллар сыл тахсар оппутун, син, оттонон көрүөхпүт эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Киирдим ээ, син! В. Яковлев
Чэ, син, орто баайыыга киирсиэҥ. А. Сыромятникова
Билигин мин син эписиэр чыына чыыннаах киһи буоллаҕым дии. С. Ефремов
2. Саҥарааччы көҥүллээһинин, сөпсөһүүтүн көрдөрөр (кэпсэтиигэ тут-лар). ☉ Выражает позволение, разрешение, согласие говорящего (употр. в диалоге)
— Сөп дуо, культурненько? — Чэ, син, син. Суорун Омоллоон
«Син!» — Иван Николаевич мичээрдиир. Н. Якутскай
— Баларга эрэниэххэ син дуо? — Син. С. Ефремов

аат.
1. Эргийэ барар сир, төгүрүмтэ, төгүүр. ☉ Обход, объезд кругом
Төһө да эргимтэтин иһин, атын суолунан суолланаллар. Н. Якутскай
Чугас сир диэн биир-икки көстөөх эргимтэ. Хомус Уйбаан
2. Биир төгүрүмтэҕэ, биир эргиҥҥэ баар сир. ☉ Местность, находящаяся в округе, в окрестностях чего-л.
Ол түмүгэр Бүлүү эргимтэтигэр биир эмэ устуоруйа уонна култуура пааматынньыга хаалбата. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Дьааҥыга бырамыысыланнай бөһүөлэктэр тулаларыгар бэрт киэҥ эргимтэҕэ ойуур суох оҥоһулунна. «ХС»
3. Уопсастыбаҕа ханыылаһар, бодоруһар, биир араҥа буолар дьон бөлөҕө. ☉ Среда, сообщество, круг людей (напр., по деятельности)
Я.И. Линденау үлэтэ күн бүгүнүгэр дылы научнай эргимтэлэргэ олус үрдүктүк сыаналанар. «ХС»
Кэнники кэмҥэ научнай эргимтэҕэ «сомоҕо домох» диэн тиэрмин быһыытынан олохсуйда диэххэ сөп. СЛСПҮО
Тима суруйааччылары, артыыстары, худуоһунньуктары кытта билсэн, доҕордоһон, литературнай эргимтэҕэ сыстан барбыта. КНЗ ТС
4. мат. Бары туочукалара киниттэн тэҥ ырааҕынан тайаан бүтэйдэммит иэҕии. ☉ Окружность, круг
Сир эргимтэтэ хас килэмиэтир эбитэ буолла. М. Доҕордуурап
Биир көнөҕө сыппат үс туочука нөҥүө эргимтэни ыытыахха сөп. КАП Г
Биһиги ити ылбыт токур сурааһыммыт эргимтэ диэн ааттанар. ШИН А
5. эргэр. Үчүгэй туруктаах тугу эмэ атыылаабыттан төлөбүрэ эбэтэр ол төлөбүрүгэр ылыллыбыт эмиэ оннук эрээри, мөлтөх туруктаах туох эмэ. ☉ Выручка и самый предмет (худший), купленный на выручку от продажи такого же предмета (но лучшего)
Атым эргимтэтинэн ат атыылаһан ыллым. ПЭК СЯЯ
♦ Санаа эргимтэтэ оҥоһун көр санаа II
Санаа эргимтэтэ оҥостон, ахтан иһэр Саарбалааҕын [сир аата] хатыҥ чараҥа кэллэ. «ХС»
Хас да хонукка Маша күрүүр туһунан санаа эргимтэтэ оҥоһунна. «Чолбон». Эргимтэтэ суох барда — олох төннүбэттии, кэлбэттии барда. ☉ Уйти навсегда, уйти безвозвратно
Хаайыллыым маҥнайгы түгэннэригэр куттал дириҥ дьаралҕана ыга тутан, мин өллүм, букатын туох да эргимтэтэ суох бардым диэн быһаарыммытым. А. Гайдар (тылб.)
◊ Хотугу эргимтэ — Сир хаартатыгар бэлиэтэммит биэс параллельтан биир сүрүннэрэ: экватортан хоту диэки тайаан сытар. ☉ Северный полярный круг
Хотугу эргимтэ уһун хараҥа түүнэ саба халыйар. «ЭК»
Хотугу эргимтэ самаан сайына салаллан ахан турар кэмэ. «ХС»
Саас ахсын биһиэхэ, хотугу эргимтэ кэтэҕэр, үгүс-элбэх эдэр дьон үлэлии кэлэллэр. БТУоТ. Эргимтэ киинэ — төгүрүмтэ ортото. ☉ Центр окружности
О туочука — эргимтэ киинэ. ШИН А