убывать, уменьшаться; үрэх уута харытаан эрэр вода в речке начинает убывать.

1) уменьшаться в объёме, убывать, спадать; күөл уута уоһунна вода в озере спала; ср. уол = 1; 2) перен. слабеть, ослабевать; өстөөх күүһэ уоһунна силы противника ослабли.

1) в разн. знач. убывать, убавляться; усыхать, высыхать, осушаться; выкипать, испаряться; күөл уута уолла озеро высохло; ср. уоһун = 1; 2) переставать давать молоко (о дойном скоте); лишаться молока (о кормящей матери) # хараҕын уута уолла он горько, неутешно плачет (букв. у него в глазах иссякли слёзы).

туохт. Урукку туруккуттан, көрүҥҥүттэн, ахсааҥҥыттан аччаа, аҕыйаа. ☉ Убавляться, убывать, уменьшаться в объеме, количестве, размерах
Бу күөл уута кыалыгыйбыт. ПЭК СЯЯ
Дьоҥҥо сүөһү-ас лаппа кыалыгыйдар, арчахтар курдук сир былдьаһан аччараҥнаһыа суох этилэр. Болот Боотур
Эбэбит баайдаах да ахан этэ. Былырыын күһүн уута балачча кыалыгыйбыта. Ф. Постников

туохт. Арыттаах, сэдэх буол, убаа (туох эмэ үүнэн турары этэргэ). ☉ Становиться редким, убывать, сокращаться, редеть (о чём-л. растущем — напр., о волосах, растениях)
Кини туус маҥан баттаҕа улам чачараан, баранан эрэр курдук. У. Нуолур
Тириини күүскэ ууннары тардан тиирдэххэ түүтэ чачарыыр. ТИиС
Кыһын буолара чугаһаабыта, ойуур сэбирдэҕэ түһэн, чачараабыт курдук буолан көстүбүтэ. Х АаКА

туохт.
1. Чиҥээн, дьиппинийэн аллара түс, намтаа, кыччаа. ☉ Уплотняясь, осесть, уменьшиться в объёме
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Сиилэс ортото кытыытынааҕар куруутун күүскэ суоллан түһэр, ол иһин томточчу угуллара наадалаах. САС
Халыҥ хаар үрдэ бөһүйэн күнтэн күн суоллан, намтаан иһэр. «ХС»
2. Этиҥ ыанан дьүдьэйбит, кыччаабыт көрүҥнэн. ☉ Усыхать, терять в весе (о человеке)
Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбыраан этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт, мыччыстыбыт. Болот Боотур
Урут киппэллэн түһэн модьу да этэ! Билигин суоллубукка дылы буолбут. Н. Лугинов
Өлүк суолла хаппыт төбөтүн анныгар бэчээттэммит мэлииппэни уурбуттара, муннукка лөчүөк саалтыыр ааҕа олорбута. Л. Толстой (тылб.). Тэҥн. уол I
ср. ДТС сол ‘уменьшаться, убывать; исчезать’

туохт.
1. Кээмэйгинэн кыччаа, иин-сүт. ☉ Убывать, спадать, уменьшаться в объёме
Халыҥ былыт уостан, чысхаан тыал астан, күн бэрдэ күлүмүрдүү көрөн турарын курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн буһан-буһан баран уоһунна. Н. Босиков
Миискэлээх күөрчэх бэлиэр уостубут, түгэҕэ үүт буолбут. «ХС»
△ Уоҕуҥ хараан мөлтөө. ☉ Становиться слабее по степени проявления, ослабевать
Күн да уота уоста түспэт. Н. Габышев
2. көсп. Кырдьан, ыалдьан, санааҕаонооҕо ылларан биллэ дьүдьэй, ыр. ☉ Худеть, тощать, усыхать (напр., от старости, болезни)
Оҕонньор хайдах эрэ эттиин уостубут, уҥуохтуун тоҥхойбут. Н. Якутскай
Костя сирэйэ бу икки-үс хонукка биллэ уостубут, иэдэһэ кырыыламмыт. Н. Габышев
Иэдэһин этэ уостан икки омурда хапсыйа куурбут. «ХС»
3. көсп. Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоскуйан тохтоон хаал; мөлтөө. ☉ Успокаиваться, утрачивать к чему-л. интерес; ослабевать
Соня күүстээхтик сананан киирбитэ күүгэн курдук уостан хаалла. А. Фёдоров
Үлэһиттэр сарсыардааҥҥы уохтара арыый уостан барда. И. Никифоров
Арай биһиги уоппут эрэ тула кэпсээн-ипсээн уостубат. С. Никифоров

1. даҕ.
2. Толорута суох, туолбатах, көҕүрээбит (хол., иһиккэ уу). ☉ Не полный; неполноводный. Быһаҕас биэдэрэ. Чаанньык быһаҕас. Быһаҕас сиэхтээх
3. көсп. Астыга суох, киһи дуоһуйбат, бэтэрээнэн, чычаас. ☉ Неполноценный, неудовлетворяющий
   Хара тыа маһа баранан, кэртэ дуо киһи кириэһин? Быһаҕас, быстах санаанан сууйдубут сурпут кэриэһин. Баал Хабырыыс
   [Архитектурнай үлэҕэ] көстүбэти эккирэтии, кэтэһии муҥа. Адьас астыммаккын, санааҕар, барыта быһаҕас, кэрэгэй. Н. Лугинов
   Үлэ күнэ маннык көрүҥнэрдээх: а) сөптөөх уһуннаах; б) кылгатыллыбыт; в) быһаҕас үлэ күнэ. СГПТ
4. аат суолт. Туох эмэ толорута суоҕа, ситэтэ суоҕа. ☉ Половина, неполнота чего-л.
   Бу саас быстарыыга сыарҕа быһаҕаһа оту ылбытыҥ уонна эмээхсинтэн эн ойоҕуҥ түөрт мээрэй бурдугу кытта оһумуоха чэйи ылбыт этэ. А. Софронов
   Наһаар кытаахтаан таһаарбыт табаҕын, уҥуоҕа хамсаан, быһаҕаһын тоҕон кэбистэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Быһаҕас түс — намтаан, уолан көһүн; толорута суох буол, көҕүрээ. ☉ Казаться, быть не полным; убывать
   [А.Е. Кулаковскай] көмүскэтин уҥуохтара көппөрүттэн, симэн сытар харахтарын халтаһалара быһаҕас түһэн, бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
   Уруккута диэн баара дуо …… хаана кубарыйа куурбут, көмүскэтэ улаханнык быһаҕас түспүт. Эрилик Эристиин
   Мылахов оргууй аҕай астык-астыктык хаамыталаан тиийэн аанын хатаата уонна сиэйпэттэн быһаҕас түспүт ханньаахтаах бытыылканы ылан үрүүмкэлэргэ кутуталаата. Н. Лугинов
   Быһаҕас ый көр кэлтэгэй ый. Түүн. Түлэс-балас түһэн, Туохтан эрэ куотар Былыттар быыстарыгар Быһаҕас ый Быарынан сынар. Н. Рыкунов

I
туохт. Дириҥээн, иһирдьэ киирэн хаалбыт курдук буол, уол (хараҕы этэргэ — ыалдьан, аччыктаан, сылайан). ☉ Вваливаться, западать (вследствие болезни, голода, усталости — о глазах)
Кыһалҕа!.. Хараҕа ыалдьыбыт киһилии хойуорбут, халтаһалара кытара испиттэр, хас да хонукка утуйбатах киһиэхэ майгылыыр. И. Гоголев
Икки хонук устата аһаабатах киһи аанньа буолсу дуо, икки хараҕа хойуоран түһэр, иҥнэрин уҥуохтара чорбойон тахсаллар. Н. Якутскай
Бүлүү эбэ хотун сүнньүн буларыгар кыыс [Чиэнэ] сырата-сылбата быһынна, икки хараҕа, мэктиэтигэр хойуорда. И. Данилов
II
туохт.
1. Олус куйааһырҕаан утат. ☉ Испытывать жажду, сильное желание пить из-за жары, зноя
Сүөһүлэр хойуоруохтарыгар диэри тэпсэҥнии сатаан баран хотон чэҥин салыыллар. «Кыым»
[Муммут кыыс] утатан, көхсө хойуоран, аны уу булан испит киһи диэн эрэ санаалаах буолла. «Кыым»
2. түөлбэ. Итиигэ кууран, тымныыга тоҥон уолан хаал, быһаҕас түс. ☉ Убывать, иссякать из-за засухи или промерзая до дна (напр., о реке, ручье)
Алаастарбыт угут дьылга дэлэйэр, курааҥҥа уолан хойуора тоҥор уулаахтар. Сэмээр Баһылай
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Уһун тымныы кыһын устатыгар күөл дөйө тоҥмотох, уолбат уулаах хойуорбатах өттүгэр тиийэ көһөн ойбонноноллор. ПАЕ ЭАБ
Үөһээ Халыма оройуонугар бэрт элбэх күөл хоруллан чычааһырбыттар эбэтэр адьас хойуорбуттар. «ХС»

дьүһ. туохт. Төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх буол; төгүрүктүҥү дьөлөҕөстөөх курдук көһүн. ☉ Зиять (о круглой дыре)
Ыт холлороонун курдук холлороон аартык оҥойон көһүннэ. Ньургун Боотур
Миитэрэй дьөлө көтөн киирбит сирэ оҥойон турарын Дьөгүөрдээн саба тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
♦ Айаҕа оҥойор (хараарар, кытарар) — көр айах I
Дьон айахтара кытара түстэ: «Барсукову куолаһын быһыахха!» — диэн. Н. Якутскай
Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Оҕо сылайда, «лах» гына олордо — Онтон ытаан айаҕа оҥойдо. С. Тарасов. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) — барбыт, суох буолбут, куоппут, күрээбит; урукку баар сиргэр суох буол. ☉ Бесследно исчезать, пропадать; не оказываться на своём прежнем месте
Онтон олоҥхоһут онно оҥойон хаалбыта биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук кэпсэтэ тураммыт иккиһин эргиллэн көрбүппүтүгэр Миитэрэйбит онно эрэ оҥойон хаалбыт этэ. ССХУо. Оҥой айах түөлбэ. – инники тииһэ суох киһи. ☉ Тот, у кого не хватает нескольких передних зубов. Оҥойор айах – соҕотох бэйэҥ тыыннаах буолар, айаххын ииттэр аһыыр аһыҥ. ☉ Минимум пищи, которым можно прокормиться
Бу эмээхсинниин, өлүөхпүтүгэр диэри биирдии оҥойор айахпытыгар аһыыр баайдаахпыт, онтон ордук биһиэхэ туох нааданый? Н. Якутскай
Оҥойор айахтарын ииттээри эмис соболоох, өлгөм оттоох ниэҥ кэлэмэн эбэни булбуттара дуу? И. Гоголев
Оҥойор айаххар да тото-хана аһаабакка олороҥҥун, дөксө атыылаһардааххын баҕастааххын. Р. Кулаковскай. Оҥойо уол — уолан оҥхойон хаал, түгэҕэр түһэн хаал (харах эбэтэр күөл тустарынан этэргэ). ☉ Убывать, высыхать (об озере); западать (о глазах больного)
[Кыыс Кыскыйдаан:] Икки чоҥойор хараҕым Иккиэн сүллүгэс үүтүн курдук Оҥойо уоллахтарына — Оччоҕо эрэ куотуоҕа. П. Ойуунускай
Улуу күөллэрэ ортолорунан тобулута ыстанан, омурт да уу оппокко, оҥойо уолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Уот Курааҥҥа …… арыылаах улуу эбэ, оҥойо уолан, дьэбин дүөрэ от саба үүнэн турбута. П. Тулааһынап
◊ Оҥойор уолук — киһи хомурҕанын уҥуохтара түөһүн үөһээ өттүнэн сыста (тиксэ) сыһар сирдэрэ. ☉ Ямочка на шее над грудной костью (между ключицами), ярёмная ямка
Оҥойор уолугун үүтүгэр Олорор оҕо саҕа Икки сиикэй эт бэргэ мэҥнээх …… Улуутуйар улуу Суорун. П. Ойуунускай
Мин сиэгэн оҥойор уолугун кыҥаан баран, бинтиэпкэм элбэрээгин төлө тартым. Т. Сметанин
Оҥойор уолукпун, Түллэр түөспүн, Сыалыгар ылаат, Кыҥаан, кыҥаан ыппыта Фашист саллаата. «ХС»
ср. монг. онгойх ‘отворяться, вскрываться’