несов. см. уволить 1.

нареч. разг. букатын; уволить вчистую букатын уурат.

сов. 1. кого-что (отодвинуть) халбарыт, халбарыччы ас; отстранить чью-л. руку илиитин халбарыччы ас; 2. кого (уволить) туорат, уурат, уһул; отстранить от должности дуоһунаһыттан уһул.

сов. 1. что (отодвинуть) халбарыт, халбарыччы ас; отставить стол к стене остуолу эр кии диэки халбарыччы ас; 2. кого, уст. (уволить) уурат, устан кэбис; # отставить! (команда) тохтоо!, саҥалыы оҥор!

в разн. знач. снимать; куоппуйатын уһул = снять копию; таҥаскын уһул = снять одежду, раздеться; үлэтиттэн уһул = снять с работы, уволить; учуоттан уһул = снять с учёта; хаппаҕын уһул = снять крышку с чего-л.; киинэҕэ уһул = снять в кино.

сов. 1. что (сделать короче) кылгат, сарбый; сократить статью ыстаты- йаны сарбый; сократить слово тылы кылгат; 2. что (уменьшить срок) кылгат, быс; сократить время выполнения работы үлэни толорор кэми кылгат; 3. что (уменьшить в количестве, объёме) аҕыйат; сократить расходы ороскуоту аҕыйат; 4. кого, разг. (уволить) сарбый; 5. что, мат. кылгат; сократить дробь дробу кылгат.

туохт.
1. Тугу эмэ төкүнүк, төкүнүктүҥү гына оҥор. ☉ Делать что-л. круглым, округлым. Оҕолор быластылыынтан мээчик бөҕө төкүнүппүттэр
□ Сиидэ маһын көнө саастаах тиит мастан кыраабыл тииһин саҕа суоннаах гына төкүнүтэ кыһан оҥорон баран, ыккардын биир сэнтимиэтир тэйиччи иҥиннэриллэр. МАП ЧУу
2. Төгүрүк, төкүнүк быһыылааҕы туох эмэ устун бэйэтинэн эргитэн хамсат, үҥкүрүҥнэт. ☉ Двигать что-л. круглое, округлое, перекатывая, вращая его по какой-л. поверхности
Мылахов ону [табаҕы] тоҕо эрэ эһэ охсон ылла, онтон имиппэхтээн баран, остуол сирэйигэр төкүнүттэ. Н. Лугинов
Артур, массыына киэҥник килэдийбит суолугар дэҥҥэ көстөр сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
Көмөлөөн буочукалаах сэлээркэни гараас иһигэр төкүнүтэн киллэрэн олохтоох сирин буллардылар. У. Ойуур
3. Кими эмэ хантан эмэ үҥкүрүтэн түһэр. ☉ Скатывать кого-л. откуда-л., валить
[Байбааскы] Харытыананы икки илиитинэн сиргэ халаачык курдук төкүнүттэ. П. Ойуунускай
[Көстөкүүнү] илиитинэн тобугун куустаран олуйан кэбиһэллэр, ол гынан баран тиэрэ анньыалаан төкүнүтэллэр. Күндэ
[Испо — Токи Ньукулайга:] Эйигин илиигин-атаххын кэлгийэн баран, наартаҕыттан төкүнүтэн кэбиһэбит. А. Кривошапкин (тылб.)
4. көсп., харыс т. Тугу эмэ өлөрөн сууллар (бултуу сылдьан). ☉ Завалить кого-л., убить, подстрелить (на охоте)
Сахаар аҥаар да илиитинэн бэркэ ытар эбит. Куобаҕы хата сүүрдэн иһэн төкүнүтэн түһэрэр. Суорун Омоллоон
Уохтаах карабинынан Оҕо тайаҕы охтордо, Бүүчээни төкүнүттэ, Туртаһы тулумайдаата. Р. Баҕатаайыскай
Кытылга сүөһү элбэх дии, биир эмэ борооскуну киллэрэн төкүнүппэппит дуо? «ХС»
♦ Төкүнүтэн кэбис кэпс. — кими эмэ дуоһунаһыттан уһул, үлэтиттэн уурат. ☉ Скинуть кого-л. с должности, уволить кого-л. с работы
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. Н. Лугинов

туохт.
1. Кэтэ, сүгэ биитэр иилинэ сылдьаргын бэйэҕиттэн арааран ыл (хол., таҥаскын). ☉ Снимать с себя что-л. (напр., одежду)
Сотору уу чаккырас гына тириттэ, үтүлүгүн уһулла, бэргэһэтин сэгэччи аста. Болот Боотур
Хайыһардарын устан балаҕаҥҥа өйөннөрдө. Амма Аччыгыйа
Мэркиттэр бэриммиттэрин бэлиэтигэр, былыргыттан олохсуйбут үгэс быһыытынан бэргэһэлэрин, курдарын кытары сааларын-сэптэрин, куйахтарын устан ууран биэрбиттэр. Н. Лугинов
Учууталбыт үрүсээгин уһулла, таҥаһын сыгынньахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ иһигэр баары хостоон эбэтэр ханна эмэ иилиллэн, кэтэрдиллэн турары арааран, тууран ыл. ☉ Отделять что-л., укреплённое где-л. или находящееся внутри, сверху, на поверхности чего-л., снимать
Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, тиэрмэһин бүөлээн баран кэлбит. Т. Сметанин
Вася торуоһун тиэрбэстэн уһулан, куормаҕа тиийдэ. Н. Габышев
Уол чаанньыгар чэй бырахта, онтон чыппанан өрө тутан туран, өссө оллоонтон уһулан кутаа кытыытыгар туруорда. Е. Неймохов
Киэбиттэн устан ылан ойоҕос туоһу били бэлиэтэммит сурааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэ хардары тутан, үөһэ-аллара өттүлэриттэн туттарыллар. ГПП ТО
3. Ким, туох эмэ саҥатын, хамсаныытын, көстүүтүн туохха эмэ түһэр, түһэрэн ыл (хол., видеокамераҕа, магнитофоҥҥа, фотоаппаракка). ☉ Делать фото- или видеоизображение, снимать на фото- или видеокамеру, магнитофон
Кини икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
Ыанньыксыттарга анаан этиитин магнитофоҥҥа устубуппутун иһитиннэрбиппит. И. Артамонов
Уолбун киинэҕэ уста хааллылар. Лоһуура
«Москва иһин охсуһуу» киинэни устааччылар сөҕүмэр үлэни ыыттылар. «Кыым»
4. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) туохха эмэ (хол., кумааҕыга, холустаҕа) илиигинэн суруйан, ойуулаан, куоппуйалаан таһаар. ☉ Переписывать, копировать что-л. (напр., письмо, рисунок)
Миша биир түүн, урут ситэ суруйбатах кэниспиэгин устан баран, сарсыарданан утуйда. Н. Лугинов
Ол куоппуйалаан устубут кумааҕыларын туоһу быһыытынан ууран биэрбит. П. Филиппов
Устар кэмигэр оҕо таба суруллубут тыллары көрөр, ырытар уонна өйдөөн хаалар. АВМ ҮКТТҮө
Айаннаан иһэн сирбин хаартаҕа уһула-уһула оргууй аҕай барар буоламмын, этэрээт миигин ситэн ылан иннибэр түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ эппиэтинэстэн (хол., дуоһунаскыттан) босхолоо, уурат. ☉ Освободить кого-л. от чего-л., заставить кого-л. покинуть место, снять (напр., с должности)
Ыраахтааҕыны устубуттар, өрөбөлүүссүйэ буолбут, көҥүл кэлбит. Н. Якутскай
«Дириэктэрдэрин устубуттар үһү», — диэн сурах бөһүөлэги тилийэ көппүтэ. «Чолбон»
Хабырыыс салайар салаатын пуостан устар, сынньатар, солбуйар кэмэ кэлэр. «ХС»
△ Үлэлиир, үөрэнэр миэстэтэ суох хааллар. ☉ Уволить (с работы, учёбы)
Сибиэтэ дьүөгэтин кытта кэпсэтэн баран, санаата улаханнык оонньоото, Андрейы үөрэҕиттэн устубуттар. А. Николаев
Кэргэнэ үлэтиттэн кэлэн Сэмэҥҥэ кэпсээбит: «Саҥа начаалынньыкпыт дьон бөҕөнү үлэлэриттэн устан эрэр». КФА СБ
6. көсп. Тугу эмэ бэйэҥ туһаҕар ыл, былдьаа. ☉ Отбирать, отнимать что-л. у кого-л.
Баайдар хос хоҥуллайдарыгар баар сүүһүнэн күрүө сири устан ылыахха. М. Доҕордуурап
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыырап үс сылга барыта уон түөрт тыһыынчаттан тахса солкуобайы устубута билиннэ. М. Попов
7. көсп., саҥа т., кэпс. Бааҥҥа уурулла сытар биитэр карточкаҕа баар харчыны ыл. ☉ Снять деньги с карточки или со счёта в банке. Бааҥҥа баран харчы уһулла
♦ Иэнин тириитин сүл (<үстэ> уһул) көр иэн I
Дьэ, сымыйаны эппитиҥ тахсыа да, иэниҥ тириитин үстэ устуом, ону искэр санаа. Эрилик Эристиин
[Балбаара:] Кини дьөксө эр сириилээх буолуо үһү, бэйи, тохтоо, иэниҥ тириитин ырбаахы курдук устан кэбиһиэм. «Чолбон». Торбос соҥҥун уһул эргэр. — олоҕуҥ уруккутуттан лаппа тубус, уруккугунааҕар кыаҕыр. ☉ Улучшить благосостояние
Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа олоҕун олордубутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥынныбыт, араас аһы чалбалаатыбыт. Суорун Омоллоон
Көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. «ХС»
ср. др.-тюрк. сучул ‘стягивать одежду; сдирать шкуру (животных)’, п.-монг. суҕул ‘вытащить, извлечь’