I обод, ободок; обруч; буочука иитэ обруч бочки; солуур иитэ ободок ведра; ачыкы иитэ оправа очков; күн иитэ ореол вокруг солнца # ыстаан иитэ пояс брюк.
II межд. выражает 1) пренебрежение, уничижение, укор увы; ни, итини кыайыам дуо? увы, разве я справлюсь с этим?; 2) участие, ласку о; ах; ии, оҕом барахсан! о дитя моё бедное!

уот халахайга түс көр түс I
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
Кэргэним миигин мөҕөн киирэн бардаҕына, уот халахайга түһэрээччи; халахайга түс көр түс I. Мэҥэ, Амма уолаттара, Биһигини күлүмэҥ, Хата хойутаан, куоттаран, Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков; халахайы харбаата — 1) туга да суох таах туран хаалла. ☉ соотв. остаться с носом
Хара маҥнайгыттан ону ким да аахайбатах, билигин кэлэн халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Үрүҥнэр күнүс биирдэ кыһыллар оннулара оҥойбутун көрөннөр, халахайы харбаатылар. И. Данилов
«Бу баар» дии санаабыт дьолуҥ туох эрэ биричиинэнэн ыраатан хаалар. Эн дьэ халахайы харбыыгын. Э. Соколов; 2) соһуйан-өмүрэн эрэ хаалла. ☉ Внезапно заметить, обнаружить упущение, вспомнить о чём-л. забытом, спохватиться
Умнуон сөптөөх киһи. Оннооҕор муус өлүөр киһи наадалааҕы умнан халахайы харбааччы. М. Попов
Соторутааҕыта аҕай хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
ср. кирг. калакай ‘восклицание, выражающее испуг при неожиданном ожоге’, бур. халаг ‘увы’

сыһыан холб.
1. Олус салгытта диэн сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к высказываемому, как к чему-л. изрядно надоевшему (до каких же пор)
Хайа муҥун, ыалга айах адаҕата буолуомуй? «ХС»
Уонна, хайа муҥун, бу соҕотох холостуой холуупчук буолаҕын — кэргэннэ тэрин. «ХС»
△ Иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоциональной оценки происходящего (довольно, сколько можно)
Туолка, устума, хайа муҥун, киһи барыта турута тыытар. Н. Габышев
Хайа муҥун, кыргыһыахха — буолуох буоллун! «Кыым»
2. Хайааһын өр кэмҥэ уонна уһуннук күүппүт кэнниттэн оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на факт совершения действия, состоявшегося после долгого ожидания (наконец-то)
Хайа муҥун, Аркадий били таайа этэр тыллаах сытыы дьахтара ким буоларын биллэ быһыылаах. Н. Габышев
Тутууну аан бастакы саҕалааһын кэмэ, бастакы тэрээһин быстах ыарахаттара, хайа муҥун, ааһан бардылар ини. В. Яковлев
Итини учуоттуурга уолдьаста, хайа муҥун. «Кыым»
3. Эбии моһуок баарыттан суланыыны-мөҕүттүүнү, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, жалобу, досаду по поводу каких-л. дополнительных трудностей (увы, вот беда)
Эрилиннэҕинэмускулуннаҕына чахчы үчүгэй учуутал буолуох чинчилээх. Ол гынан баран, хайа муҥун, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт. Софр. Данилов