Якутские буквы:

Якутский → Якутский

халахай

уот халахайга түс көр түс I
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
Кэргэним миигин мөҕөн киирэн бардаҕына, уот халахайга түһэрээччи; халахайга түс көр түс I. Мэҥэ, Амма уолаттара, Биһигини күлүмэҥ, Хата хойутаан, куоттаран, Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков; халахайы харбаата — 1) туга да суох таах туран хаалла. ☉ соотв. остаться с носом
Хара маҥнайгыттан ону ким да аахайбатах, билигин кэлэн халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Үрүҥнэр күнүс биирдэ кыһыллар оннулара оҥойбутун көрөннөр, халахайы харбаатылар. И. Данилов
«Бу баар» дии санаабыт дьолуҥ туох эрэ биричиинэнэн ыраатан хаалар. Эн дьэ халахайы харбыыгын. Э. Соколов; 2) соһуйан-өмүрэн эрэ хаалла. ☉ Внезапно заметить, обнаружить упущение, вспомнить о чём-л. забытом, спохватиться
Умнуон сөптөөх киһи. Оннооҕор муус өлүөр киһи наадалааҕы умнан халахайы харбааччы. М. Попов
Соторутааҕыта аҕай хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
ср. кирг. калакай ‘восклицание, выражающее испуг при неожиданном ожоге’, бур. халаг ‘увы’

абытай-халахай

  1. саҥа алл.
  2. Олус күүстээх, киһи тулуйуо суоҕун курдук балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы (үксүн фольк. тут-лар). ☉ Выражает чувство острой нестерпимой боли — стон, стенание (обычно употр. в фольк.)
    Абытайбын-халахайбын... Аанайыкпынтуонайыкпын... Арҕаһым үүтүнэн Аргыардаах атахтаах Анньыылыы кэйиэлээн, Тииһигим бэргээтэ. П. Ойуунускай. Лахаатта [көтөр] тыына эрэ хаалан баран, саҥара сыппыт: — Алаатыка, абытайбын-халахайбын! Алаатыка, муҥмун-сорбун! Саха фольк.
  3. Алдьархай, тыын былдьаһыытын, өлүү куттала суоһаабытын көрдөрөр саҥа. ☉ Выражает чувство ужаса при смертельной опасности
    «Таарт-таарт, абытай-халахай, аны бэйэбин эккирэтэн ол иһэр. Ирдээн туран имири быһаары, сойуолаан туран суох оҥороору!»— муҥатыйда, муҥун ытаата көҕөн ийэ. Н. Заболоцкай
  4. аат суолт. Олус күүстээх, ынчыктаах-энэлгэннээх, таарымтаталыы курдук ыарыы. ☉ Сильнейшие боли, сопровождаемые стоном, стенаниями (напр., при родах)
    Айыыһыт ийэтин ыҥырар Абытай-халахай буолла, Эдьээн иэйэхсит эргитэр Энэлгэн тойуга буолла. П. Ойуунускай
    Ампаарга да тахсан, киһи утуйара диэн кэлиэ дуо? Нарыйа муҥнаах туох баар ынчыга, абытайахалахайа бу баардыы иһиллэр. В. Яковлев
    Ийэм эрэйдээх оронугар охтон, абытай-халахай аргыстаах айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай

Еще переводы:

аҕаамайдан

аҕаамайдан (Якутский → Якутский)

көр аҕаамахтан
Атастарыам, Амынньыарга аҕаамайданымаҥ. Абытай-халахай буолаат бүтүөҕэ. Сытынньаҥҥа сыстымаҥ, Сылааһынан сылаанньытыа суоҕа. И. Федосеев

өмүрээччи

өмүрээччи (Якутский → Якутский)

аат. Өмүрүмтүө киһи, соһуйумтуо киһи. ☉ Человек, страдающий эхоламией
Татакалаан өмүрээччи, Татахайдаан соһуйааччы, Таарымтанан ыалдьааччы, Талкы маһы талкынааччы Татакай-халахай буолаахтыыбын! И. Гоголев

хопполун

хопполун (Якутский → Якутский)

туохт. Хоппоҕор буолан көһүн, хоппойбут буол. ☉ Быть, казаться выпуклым, надутым
Халахай Аана диэн уһуктаах тыллаах, оһуу-тоһуу тиистээх, хопполлубут хоҥуруулаах эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. М. Доҕордуурап

айакка-дьойокко

айакка-дьойокко (Якутский → Якутский)

саҥа алл. Ыарыыта бэрдиттэн саҥа таһаарыы (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, тард. ф-тын ылыан сөп). ☉ Междометное слово, выражает чувство боли (обычно употр. в олонхо, иногда принимает притяж. ф.)
Абытай-халахай! Айакка-дьойокко! Удьаабар-Ууларда... П. Ойуунускай
Айаккабын-дьойоккобун... Көрөөхтүүр хараҕым, Көмүскэтин иһиттэн Төлүтэ ыстанан, Түөстэрим үрдүгэр Түһэрэ чугаһаата. П. Ойуунускай

олорбутунан

олорбутунан (Якутский → Якутский)

сыһ. Олорор балаһыанньаны уларыппакка, олорор балаһыанньаҕа. ☉ В сидячем положении, сидя
Олорбут олорбутунан, сыппыт сыппытынан утуйбуттар. Саха фольк. Абытай-халахай Алдьархай буолла …… Олорбутунан уҥа тааллылар. П. Ойуунускай
△ Үүммүтүнэн, охсуллубакка (хаал) (от, ходуһа тустарынан этэргэ). ☉ Оставаясь нескошенным (о луге)
Сайын өлгөм үүнүүлээх, инчэҕэй ходуһалар оттоммокко олорбутунан хаалаллар. «Кыым»

саймаһыт

саймаһыт (Якутский → Якутский)

туохт., поэт. Дуорааннаахтык, иэйиилээхтик эт-тыын эбэтэр иэйиилээхтик дуорайан тыаһаа (хол., муусука инструменын этэргэ). ☉ Говорить, вещать проникновенно; звучать звонко, протяжно (напр., о музыкальном инструменте). Үрүҥ Уолан обургу Күлүм аллайан, Күлэ былаастаан, Абаран эрэр Абытай-халахай Адьарай кыыһыгар …… Саҥа саҥаран Саймаһыппытынан бардаҕа… П. Ойуунускай
[Кырыыппа] Нуучча модун ырыатыныы Дуораһыта доллоһутта, Сааскы долгун тыаһыныы Сайдамнык саймаһытта. М. Хара

баабыскаһыт

баабыскаһыт (Якутский → Якутский)

  1. аат., эргэр. Дьахтары төрөтөргө, оҕону көтөҕөргө идэтийбит дьахтар. ☉ Женщина, умеющая оказывать помощь при родах; повивальная бабка, повитуха
    Абытай-халахай, Харалаампый, Баайаҕаттан бараҥҥын Баабыскаһытта аҕалтар. Саха нар. ыр.
  2. даҕ. суолт. Дьахтары төрөтөр, оҕо көтөҕөр. ☉ Относящийся к акушерству, повивальный
    Баабыскаһыт эмээхсин оҕотун үүс – киис тириитигэр суулаан, ийэтин баһыгар ууран баран, бэйэтэ эмиэ утуйан тоҥхойон барда. ПЭК ОНЛЯ III
    Бу дьиэҕэ, ити хаптаһын соҕуруокка хос иһигэр ийэм баабыскаһыт эмээхсин көмөтүнэн миигин оҕоломмут. «ХС»
тууһугур

тууһугур (Якутский → Якутский)

туохт. Туохха эмэ наһаа баҕалан, үлүһүй; үлүһүйэн туран оҥор. ☉ Испытывать сильное влечение к чему-л.; делать что-л. с пристрастием, увлечённо
Сорох үлэҕэ ис сүрэҕиттэн тууһугурар, сорох абааһы көрөр. М. Доҕордуурап
Киһи эрэ үксэ тууһугурар оҕурсутун, хаппыыстатын эрэ үүннэрэр буолбатахтар. «Кыым»
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһугуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр, уонунан, тыһыынчанан сытыы иннэбүргэс буолан, тобулу уулаан хаан оҕуолатар. Н. Заболоцкай
Сэриигэ сылдьыбыт дьонтон сэрии туһунан ыйыталаһыы — дьиҥнээх тууһугурбут суолум этэ. Ч. Айтматов (тылб.)

харбаа

харбаа (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ хабан ыл, тутан ыл. ☉ Схватить, словить, поймать кого-что-л.
Мин мааҕын ынах хомуллуон аҕай иннинэ, ампаар муннугар ыйанан турар сааны харбаан ылаат тыаҕа түспүтүм. Далан
Түргэн муҥутаан, Сутурук Уйбаан ат көнтөһүн харбаан ылар. Н. Якутскай
Мин ыксаан сыарҕа нөҥүө биттэҕиттэн ыга харбыыбын. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ (хол., оту) тарыйан мус, хомуй. ☉ Сгребать, собирать что-л. в кучу (напр., сено)
Кыра Бөтүрүүс бугул харбаан хоппордуур. Амма Аччыгыйа. Кыыстара Маарыйа ийэтигэр бугул түгэҕин харбыыр. «Саха с.»
3. Туох эмэ бөҕүн, сыыһын тарыйан ыраастаа, сиппий. ☉ Подметать, мести
Мин ийэбэр көмөлөһөбүн, хоһу харбыыбын, хортуоппуй хахтыыбын. Н. Габышев
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэ-саарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Сэттэлээх Сэмэнчик ыарҕа сиппииринэн, Тиритэн-хорутан, мас сыыһын харбыыр. М. Ефимов
4. сүөл. Тугу эмэ бэйэҕэр иҥэринэр курдук, ымсыы санаанан салайтаран, элбэх соҕустук, үгүөрүтүк ыл. ☉ Завладеть чем-л., захватить что-л. в большом количестве в корыстных целях
Бу олох соторутааҕыта балай да элбэх харчыны харбаан турабын. В. Ойуурускай
Бу да сырыыга харбаан соҕус бултаан сылдьыллыа, сур буоллун, сиппит буоллун. Түүлээх хаһан баҕарар хамаҕа. В. Миронов
♦ Халахайы харбаата көр халахай
Эмээхсини уонна табалары суохтааннар, дьэ халахайы харбаатылар. И. Данилов
Хара маҥнайгыттан ону [бырайыагы] ким да аахайбатах, билигин халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Соторутааҕыта аҕай бардырҕаччы тэбэ турар хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
<Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт көр халлаан. [Малаанньаны кэргэн ылыах буолбут уола сыбаайбаҕа кэлбэтэх]. Хор, ол курдук хаары харбаан турар. М. Попов
— Һэ, һэ, халлааны харбаан түһэн, бырайыак ахан буолла. «ХС»
«Аргыылап оҕонньор күтүөттэнэбин диэн хаары харбаабыт...» — дии-дии алларастаабаттар дуо? «ХС»
Харытыттан харбаа көр хары. Итинник [куһаҕаннык] быһыыланар айанньыттары, улахан буруйу оҥорооччу курдук көрөн, биһиги харыларыттан харбыах тустаахпыт. Г. Нынныров
Аныгы тиэхиньикэнэн сэбилэммит быраканьыары харытыттан харбыыр кытаанах. «Кыым»
[Саҥа милииссийэ] соҕотохто күөрэс гынан, үксүгэр уоруйахтары харыларыттан харбыыра. СЮ ЫБ
ср. др.-тюрк. харва ‘шарить, искать на ощупь’, тюрк. харба, карма ‘хватать’
II
туохт. Илиини-атаҕы эрчимнээхтик хамсатан ууга уйдаран сыҕарый, бар. ☉ Держаться на воде, уметь передвигаться по ней, плавать
«Мин баар сатаан харбаабат», — Петя уу диэки саллыбыттыы көрүтэлээтэ. И. Данилов
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Ыта тымныы ууттан чаҕыйбакка харбаан киирэн өлөрбүт куһун таһааран абырыыра. ИСА

айыыһыт

айыыһыт (Якутский → Якутский)

аат., миф. Киһи-сүөһү төрүөҕүн таҥаралара. ☉ Айыысыт (общее название богинь, покровительствующих увеличению потомства)
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьахтар талыыта киирэн] Айыыһыт ийэтин ыҥырар Абытай халахайа буолла, Эдьээн иэйэхситин эргитэр Энэлгэн тойуга буолла. П. Ойуунускай
Айыыһыт хотун хатаҕалаан, киниэхэ [кыыска] олус кэрэ дьүһүнү уонна кэрэ, чуор куолаһы бэлэхтээбит. И. Гоголев. Тэҥн. иэйэхсит
◊ Айыыһыт аттаныыта (айыыһыты атаарыы) эргэр. — дьахтар төрөөбүтүн үһүс күнүгэр оҥоһуллар былыргы сиэртуом. ☉ Старинный обряд отправления Айыысыт на третий день роженицы (с обильными угощениями, сложными ритуалами). Айыыһыт тардыыта эргэр. — былыр оҕоломмотох дьахтарга айыы ойуунунан оҕокутун көрдөһүннэрэр уустук сиэр-туом. ☉ Старинный обряд испрашивания кут ребенка нерожающей женщине (пир, исполнение сложных ритуалов)
Суон Байбаас бэйэтинэн ыҥыыр атынан кэлэн, айыыһыт тардыытын тэрииригэр Хобоону көмөлөһөрүгэр көрдөстө. И. Гоголев